Kezdesý barysynda jańa Konstıtýsııa jobasy men 15 naýryzda ótetin aldaǵy respýblıkalyq referendým máseleleri talqylandy. Jıynǵa Premer-mınıstrdiń orynbasary – Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva, sondaı-aq depýtattar, zańgerler jáne sarapshylyq qaýymdastyq ókilderi qatysty.
Talqylaý barysynda jańa Konstıtýsııa jobasyndaǵy eńbek adamyna, óndiristegi qaýipsizdikke, ádil qaǵıdattarǵa jáne memlekettiń azamattar aldyndaǵy jaýapkershiligine tikeleı qatysty normalarǵa erekshe nazar aýdaryldy.
Aıda Balaeva jańa Konstıtýsııa jobasy eń aldymen azamattardyń múddesine baǵyttalǵanyn jáne eńbek ujymdary úshin aıryqsha mańyzdy qundylyqtardy bekitetinin atap ótti.
«Joba mazmunynyń máni eń aldymen Preambýladan kórinis tabady. Ol «Biz, Qazaqstannyń birtutas halqy…» degen sózdermen bastalady. Bul – mańyzdy ári tereń maǵynasy bar tujyrym. Iаǵnı eldiń bolashaǵyn aıqyndaıtyn basty qujattyń negizinde halyqtyń erki jatyr degen sóz. Demek, memleket qalaı damıtynyna bárimiz de ortaq jaýaptymyz. Preambýlada eńbek adamdaryna erekshe jaqyn qundylyqtar kórinis tapqan. Atap aıtqanda, eńbek pen bilimge qurmet, keler urpaq aldyndaǵy jaýapkershilik, «Zań men Tártip» qaǵıdaty, ádildik pen ornyqty damý bárimiz úshin asa mańyzdy qundylyqtar. Shahtadaǵy eńbek turǵysynan qarasaq, bul qaǵıdalardyń máni aıryqsha túsinikti. Tártip pen talap bolmasa, qaýipsizdik bolmaıdy. Al ádil ereje men jaýapkershilik bolmasa, ujymda da, qoǵamda da senim bolmaıdy», dedi Aıda Balaeva.
Kezdesýge qatysýshylar ónerkásiptik óńir úshin, sondaı-aq «Annenskaıa» shahtasy sııaqty kásiporyndar úshin eńbek qaýipsizdigine, óndiristik tártipke, erejelerdiń boljamdylyǵyna jáne jumysshy mamandyqtaryna qurmet kórsetýge qatysty normalardyń erekshe mańyzǵa ıe ekenin atap ótti. Áńgime barysynda jańa Konstıtýsııa jobasynda eńbek jaǵdaılarynyń tıisti deńgeıde qamtamasyz etilýi úshin jaýapkershilik anaǵurlym naqty aıqyndalatyny, al óndiristegi qaýipsizdik qazirgi zamanǵy áleýmettik saıasattyń negizgi standarttarynyń biri retinde qarastyrylatyny atap ótildi.
Sondaı-aq, ónerkásip salasy betpe-bet kelip otyrǵan zamanaýı syn-qaterlerge de erekshe nazar aýdaryldy. Atap aıtqanda, óndiristi sıfrlandyrý, avtomattandyrý, monıtorıng júrgizý jáne azamattardyń sıfrlyq ortadaǵy quqyqtaryn qorǵaý máseleleri sóz boldy.
Olga Qaldybaeva: Konstıtýsııalyq reforma – ýaqyt talabyna saı jasalǵan qadam
Tehnologııalardyń damýy qaýipsizdik kepildikterin kúsheıtýmen qatar júrýi tıis ekeni, onyń ishinde jeke derekterdi jáne sıfrlyq kommýnıkasııalardy qorǵaý máseleleri de mańyzdy ekeni aıtyldy.
Zańger Serik Aqylbaı konstıtýsııalyq ózgeristerdiń quqyqtyq mańyzyna toqtalyp, Ata zań normalary tek abstraktili tujyrymdar kúıinde qalyp qoımaı, adamnyń múddesine, onyń qaýipsizdigi men ádilettilik qaǵıdattaryna naqty qyzmet etýi qajet ekenin atap ótti.
«Jańa Konstıtýsııa elimizge qajet. О́ıtkeni osy jyldar ishinde Qazaqstan túbegeıli ózgerdi. Eger 1995 jylǵy Konstıtýsııa táýelsiz memleket qalyptasýynyń asa kúrdeli kezeńinde qabyldansa, búginde biz bolashaqqa senimmen qarap, aldymyzǵa jańa mindetter qoıyp otyrmyz. Eń mańyzdysy – qazirgi joba úlken ortaq eńbektiń nátıjesi boldy. Ony ázirleýge ǵalymdar, zańgerler, sarapshylar, qoǵam ókilderi qatysty. El azamattarynan myńdaǵan usynystar tústi. Sondyqtan bul qujatty shyn máninde halyqtyq sıpattaǵy qujat dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Onda Memleket basshysy usynǵan bastamalar da, qoǵamnyń ádilettilikke, turaqtylyqqa jáne qýatty memleket qurýǵa degen suranysy da kórinis tapqan», dedi ol.
Kezdesý barysynda óndiris ókilderi de sóz sóılep, eńbek ujymynyń ustanymyn bildirdi. Olar kenshiler qaýymy úshin eń aldymen óndiristegi qaýipsizdik, tártip, áleýmettik qorǵalý jáne eńbek adamyna degen qurmet aıryqsha mańyzǵa ıe ekenin atap ótti.
«Men Shyǵys Jezqazǵan kenishinde taý-ken sheberi bolyp jumys isteımin jáne bul salanyń qanshalyqty úlken jaýapkershilik pen joǵary kásibılikti talap etetinin jaqsy bilemin. О́ndiriste árbir adamnyń eńbegi ortaq nátıjege qyzmet etedi. Sondyqtan tártipti saqtaý men qaýipsizdik talaptaryn qatań oryndaý – bárimizge ortaq jaýapkershilik. Sol sebepti jańa Konstıtýsııada eńbek adamynyń quqyqtary men onyń áleýmettik qorǵalýyna erekshe mán berilgeni biz úshin asa mańyzdy. Zań ústemdigi, ádilettilik jáne teń múmkindikter – óndiris salasynda eńbek etip júrgen adamdar úshin erteńgi kúnge senimmen qaraýǵa múmkindik beretin berik negiz», dedi Asylhan Talypov.
Bul oıdy aǵa býyn kenshiler de jalǵastyryp, ónerkásiptik óńir úshin eńbek, ádilettilik jáne zań qaǵıdattary árdaıym basty qundylyq bolyp kelgenin atap ótti.
«Men Jezqazǵan óńirindegi kenishterde qyryq jylǵa jýyq eńbek etip kelemin. Sol sebepti Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda elimizdiń qandaı kúrdeli kezeńderden ótkenin jaqsy bilemin. Búginde Qazaqstan qalyptasý kezeńinen ótip, damýdyń jańa belesine kóterildi. Mundaı ýaqytta memlekettilikti nyǵaıtý, azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý jáne bolashaq úshin berik negiz qalyptastyrý aıryqsha mańyzdy. Jańa Konstıtýsııanyń biz úshin mańyzy zor. О́ıtkeni onda ádilettilik, Zań men Tártip qaǵıdattary, eńbekke degen qurmet bekitiledi. Sondaı-aq eldiń egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵy qorǵalady. Men bul qujat adal eńbegimen ómir súrip jatqan árbir adamǵa tirek bolatyn negizgi qundylyqtardy aıqyndaıdy dep senemin», dedi Tursynbek Mákishev.
Azamattardyń tikeleı óz pikirin bildirý tetigi retindegi referendýmnyń mańyzy jáne qoǵamnyń taǵdyrly sheshimderdi talqylaýǵa belsendi qatysýynyń qajettiligi týraly Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty Amanjol Áltaı da óz pikirin bildirdi. Ol ekologııa máselesine erekshe nazar aýdaryp, jańa Konstıtýsııa jobasynda tabıǵatqa uqypty qaraý jáne ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrý keler urpaq aldyndaǵy jaýapkershiliktiń mańyzdy bóligi retinde qarastyrylatynyn atap ótti. Depýtattyń aıtýynsha, qorshaǵan ortany qorǵaý, jerdiń, sýdyń jáne aýanyń tazalyǵyn saqtaý, sondaı-aq ekologııalyq jaýapkershilikke qoıylatyn talaptardy kúsheıtý qoǵamnyń suranysy ǵana emes, eldiń odan ári damýyna baǵyt beretin turaqty quqyqtyq baǵdarǵa aınalýy tıis.
«Kazkat» zaýytynyń qyzmetkerleri konstıtýsııalyq reformany qoldady
Qoǵam ómirindegi jaýapkershilik, quqyqtyq turaqtylyq jáne zańnyń róli máselesine qylmystyq quqyq pen krımınologııa salasynyń mamany Nurlan Dýlatbekov te toqtaldy. Ol quqyqtyq mádenıettiń mańyzyna, qoǵamdyq kelisimniń qundylyǵyna jáne el bolashaǵyn aıqyndaıtyn sheshimderdi qabyldaýda azamattardyń sanaly túrde qatysýynyń qajettiligine erekshe nazar aýdardy. Sonymen qatar Nurlan Dýlatbekov jańa Konstıtýsııa halyqqa túsinikti ári jaqyn bolýy tıis ekenin atap ótti. Onyń aıtýynsha, qujatta bilim, ǵylym, mádenıet jáne adamı kapıtaldy damytý basymdyqtarynyń aıqyn kórinis tabýy – Qazaqstan damýynyń jańa kezeńge qadam basqanyn bildiredi.
Kezdesý barysynda shahterler men eńbek ujymy ókilderine jańa Konstıtýsııa jobasynyń negizgi qaǵıdalary boıynsha jan-jaqty túsindirme berilip, koalısııa múshelerimen ashyq pikir almasý ótti. Dıalogqa qatysýshylar eńbek adamdary úshin eń aldymen túsinikti ári ádil qaǵıdalardyń bolýy, óndiristegi qaýipsizdik, kásibılikke degen qurmet jáne erteńgi kúnge degen senimdilik erekshe mańyzdy ekenin atap ótti.
Jıyn sońynda aldaǵy referendým azamattardyń el bolashaǵyn aıqyndaýǵa tikeleı qatysýynyń mańyzdy kezeńi bolatyny aıtyldy. Sondaı-aq, eńbek ujymdarynyń bul bastamany qoldaýy qoǵamnyń konstıtýsııalyq ózgeristerge degen joǵary qyzyǵýshylyǵy men belsendi azamattyq ustanymyn aıqyn kórsetetini atap ótildi.
