Táýelsiz elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevty barsha qazaqstandyqtarmen birge Qyzyljar óńiriniń turǵyndary da aıryqsha qadirlep, maqtan tutady. Týǵan Otanymyz – Qazaqstannyń dańqyn asyrǵan Elbasymyzǵa degen halyqtyń shynaıy súıispenshiligi, ystyq yqylasy barshaǵa málim. Prezıdentimizdiń el ishindegi abyroı-bedeli de, álemdegi mártebe-mereıi de ýaqyt ótken saıyn udaıy arta túsýde.
Búgingi aǵa urpaq jáne biz – orta býyn ókilderi Nursultan Ábishulynyń úlken saıasat alańyna juldyzy erekshe jarqyrap shyqqanyn jaqsy bilemiz. Elbasymyz elimizdiń áli azattyq almaǵan, kommýnıstik júıege baǵynyshty bolǵan keziniń ózinde-aq Keńes Odaǵyna keńinen tanymal saıası qaıratker retinde erekshelengeni jadymyzda. Al Keńes Odaǵy ydyrap, barlyq odaqtas respýblıkalar óz táýelsizdigin jarııalaǵan tusta Qazaqstannyń birinshi basshysy bolyp Nursultan Nazarbaevtyń qalýy elimizdiń kópetnosty halqynyń ózin ejelden yntymaq-birlikke shaqyryp kele jatqan kúmánsiz kóshbasshysynyń tóńiregine myqtap toptasýyna uıytqy bolyp, erteńgi kúnine erekshe senim bergen asa mańyzdy faktor bolǵandyǵy daýsyz. Burynǵy Odaq taraǵan soń odan bólinip shyqqan kóptegen elderde burq ete túsken, qantógisti ultaralyq janjaldar men azamattyq qaqtyǵystardan bizdiń Qazaqstanymyzdyń aman bolýynyń bir negizgi sebebi de osynda ekendigi aqıqat. “Bereke basy – birlikte” degen halyq danalyǵyn san márte esimizge salyp, elimizdegi tynyshtyqty kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýǵa úndegen Elbasymyzdyń kóp uzamaı Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurýdaǵy basty maqsaty da osy edi.
“Áýeli – ekonomıka, sosyn – saıasat” degen berik ustanymynan aınymaı, eń aldymen, ekonomıkalyq reformalardy júzege asyryp, naryqtyq qatynastarǵa jol ashyp, halyqtyń ál-aýqatyn arttyryp, turmysyn jaqsartýǵa basa mán bergen, sonymen qatar qoǵamymyzdy birtindep demokratııalandyrý sharalaryn da dáıektilikpen qolǵa alǵan Prezıdentimizdiń danalyǵyn arada ótken ýaqyt, búgingi ómir shyndyǵy aıǵaqtap berdi. Keń baıtaq qazaq dalasyna ajal ýyn shashqan Semeı polıgonyn birjola jaýyp, álemdik ıadrolyq qaýipsizdikke zor úles qosyp, teńdessiz ónege kórsetken, álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezderin ótkizýge bastamashylyq etken, el ekonomıkasyn órkendetip, halyqtyń ómir sapasyn udaıy jaqsartýǵa qol jetkizip, demokratııalyq ózgerister baǵytynan taımaı kele jatqan jas memleketimizdiń Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy elderi arasynda alǵashqy bolyp Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń tóraǵalyǵyna saılanýy – Elbasymyzdyń kóregendik saıasatynyń jemisi. Nursultan Nazarbaevtyń AQSh-ta bıyl ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıt minberinen sóz sóılep, “Shyǵys-Batys” ınstıtýtynyń Beıbitshilik jáne aldyn alý dıplomatııasy syılyǵymen marapattalýy – Elbasymyzdyń da, elimizdiń de mereıin tasytqan tarıhı oqıǵa. Prezıdentimizdiń kórshiles, týystas Qyrǵyzstandaǵy adamdar qany tógilgen memlekettik tóńkeristiń aıaǵy azamat soǵysyna ulasyp ketpeýi úshin tikeleı kelissózder júrgizip, týystas eldiń basyna tóngen qaýiptiń aldyn ala bilgendigi de EQYU-ny basqaryp otyrǵan Qazaqstanymyz úshin úlken abyroı boldy. Elbasymyzǵa osy araaǵaıyndyq kómegi úshin sheksiz alǵystaryn joldaǵan qyrǵyz halqy ókilderiniń arasynda Qyzyljarǵa qonys aýdaryp, beıbit te berekeli tirlik keship jatqan baýyrlas aǵaıyndardyń “Manas- Petropavl” qyrǵyz mádenı ortalyǵynyń basshylary da bar.
Elbasymyzdyń keleshekti boljaı biletin kóregendigine keıingi álemdik qarjy daǵdarysy kózimizdi taǵy bir jetkizgeni kámil. Áli esimizde, Prezıdentimiz 2001 jyly Ulttyq qordy qurmaq nıetin jarııalaǵanda elimizdegi keıbir oppozısııalyq partııalardyń ókilderi: “Munaı men shıkizatty satýdan túsken tabysty Qazaqstandaǵy ár otbasyǵa teń mólsherde bólip berý kerek”, dep ashyq qarsylyq bildirgen-di. Biraq, Nursultan Ábishuly jurt aldynda, ásirese, Prezıdent jáne Parlament saılaýlary qarsańynda saıası upaı jınaýdy maqsat tutqan synampazdardyń syńarjaq pikirine salmaqty ýáj keltirip: “Aldymyzda áli talaı syn kezeńder bolady. Bul qarjy sondaı qıly zamanda elimizdiń ekonomıkasyn qıyndyqtardan qutqaryp, halqymyzdyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa, táýelsizdigimizdi saqtap qalýǵa jumsalatyn bolady”, dep kesip aıtqan edi. Uly Abaıdyń “Kóp shýyldaq ne tabar, bılemese bir kemel?!” degen ǵulamalyq sózin ǵıbrat tutatyn halqymyz bolsa óziniń Tuńǵysh Prezıdentine degen senimine eshqashan selkeý túsirmeı, árdaıym qoldaý kórsetip kele jatqany málim. Al eń basty tóreshi – ýaqyt desek, ol Elbasy ustanymynyń durystyǵyna esh kúmán qaldyrmaı, tolyq dáleldep berdi. Ulttyq qordan bólingen mol qarjynyń arqasynda ǵana álemdik qarjy daǵdarysynan zardap shekken elimizdiń bank júıesindegi jaǵdaı túzelip, toqtap qalǵan turǵyn úılerdiń qurylysyna qaıtadan jan bitip, myńdaǵan úleskerlerdiń muqtajdyqtary sheshildi, aýyl sharýashylyǵyna qýatty qoldaý kórsetildi, “Jol kartasy” baǵdarlamasy boıynsha aýyldar men qalalardaǵy kóptegen áleýmettik nysandar jańartylyp, joldar jóndeldi. Prezıdentimizdiń bıylǵy “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” Joldaýyna sáıkes elimiz jedel ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý jolyna túsip, asqaraly da aıqyn mindetterdi alǵa qoıyp otyr.
Elbasymyzdyń eren eńbegimen, dana basshylyǵymen eńselengen elimizben birge bizdiń Qyzyljar óńiri de jyldan-jylǵa kórkeıip, ósip-órleý ústinde. Memleket basshysynyń jyl saıynǵy joldaýlaryn oblysymyzdyń barsha turǵyndary asa zor ynta-yqylaspen, erteńgi kúnge degen nyq senimmen qabyl alyp, jasampazdyq isterge jumyla atsalysyp keledi. Prezıdentimizdiń dáıekti de dana saıasatynyń, orasan zor memlekettik qoldaýdyń, bir jaǵadan – bas, bir jeńnen qol shyǵarǵan yntymaq-birliktiń arqasynda óńir ekonomıkasyn órkendetip, áleýmettik-mádenı salany damytýda aıtarlyqtaı jetistikterge ıe boldyq. Nursultan Ábishuly Soltústik Qazaqstan oblysyna jasaǵan jumys babyndaǵy saparlary barysynda óńirimizdegi oń ózgeristerge kóz jetkizip, ádil baǵa berýmen qatar, jańa mindetter, naqty tapsyrmalar júktep, jasampazdyq isterge jigerlendire túsedi.
Osyndaı shynaıy qamqorlyqtyń nátıjesinde oblysymyz búginde qýatty damyǵan, iri agrarlyq-ındýstrııalyq óńirlerdiń birine aınaldy. О́tken jyly qyzyljarlyq dıqandar buryn-sońdy bolmaǵan rekordtyq kórsetkishke qol jetkizip, dándi daqyldardan 6,4 mıllıon tonna ónim jınady. Gektar berekesi 16,6 sentnerdi qurady. Bul sıfrlardyń syrtynda mańdaıtermen atqarylǵan ulan-ǵaıyr jumys tur: qazir toqsanynshy jyldardaǵy ekonomıkalyq quldyraý kezinde ıesiz, kútimsiz qalyp, jýsan basyp ketken myńdaǵan gektar egistik alqaptar jańa da janashyr qojaıyndaryn taýyp, qaıtadan aınalymǵa engizilip, ónim bere bastady. Kóktemgi jer óńdeý, tuqym sebýden bastap óskinderge kútim jasaý, egin jınaý jumystary, negizinen, ónimdiligi joǵary ári esh ysyrapqa jol bermeıtin jańa tehnıkalardyń kómegimen sapaly atqarylady. Baıaǵydaı emes, oraq naýqanyna syrttan eshqandaı kómek shaqyrtylmaı, egin orý, astyq tasý sııaqty qaýyrt sharýalardyń bári oblystyń óz kúshimen tyndyrylady. Dıqandarymyz qazir naryq talabyn túsinip, maıly daqyldar egistigi kólemin de jyldan-jylǵa ulǵaıtýda.
О́ńirimizde eginshilikpen qatar mal sharýashylyǵyn órkendetýge, onyń ónimderin uqsatý isin damytýǵa da basa nazar aýdarylyp, aıtarlyqtaı betburys jasalyp otyr. Qyzyljar aýdanyndaǵy Qazaqstannyń Eńbek Eri Gennadıı Ivanovıch Zenchenko basqaratyn “Zenchenko jáne K” kommandıttik seriktestiginde qanatqaqty joba júzege asyrylyp, Kanadadan ákelingen 800 bas sıyrǵa arnalǵan sút kesheni iske qosyldy. О́tken jyly mundaǵy ár sıyrdan 7 myń lıtrdeı sút saýyldy. Bul keshendi Qyzyljarǵa jumys sapary barysynda Elbasy aralap kórip, tyń bastamanyń tabysty iske asyrylǵanyna rızashylyǵyn bildirgen bolatyn. Osyndaı ozyq sút kesheniniń qurylysyn Taıynsha aýdanyndaǵy “Taıynsha-Astyq” jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi de qolǵa alyp, aıaqtap qaldy. Osy aýdandaǵy bıootyn óndiretin “Bıohım” óndiristik keshenin Prezıdentimiz 2006 jyldyń kúzinde óz qolymen ashyp, ony “Dala ǵajaıyby” dep ataǵan edi. Elimizdegi alǵashqy klasterlik óndiristerdiń biri bolyp tabylatyn osy kásiporynnyń kelesheginen kútetin úmitimiz zor. Onyń janynan salynyp jatqan et kombınatynyń qurylysy bıylǵy jazda aıaqtalýǵa tıisti.
Burynǵy Keńes Odaǵynyń qorǵanys ónerkásibiniń Petropavl qalasynda ornalasqan iri zaýyttary toqsanynshy jyldardyń basynda tapsyrys kúrt azaıtylǵandyqtan, jabylýǵa shaq qalyp, myńdaǵan eńbekkerleri qysqartýǵa ilingen edi. “Ornynda bar ońalar” demekshi, qazir olardyń da jaǵdaılary túzeldi. Jas memleketimizdiń jan-jaqty qoldaýymen qarýdyń ornyna beıbit ónimder shyǵarýǵa qaıta beıimdelgen bul kásiporyndar da tirelgen tyǵyryqtan shyǵyp, óndiristerin jyldan-jylǵa keńeıtip, aıtarlyqtaı tabystarǵa jetýde. Olardyń ishinde, ásirese, “ZIKSTO” aksıonerlik qoǵamy jańashyldyq tanytyp, ótken jyly “Qazaqstan temir joly” ulttyq kompanııasy úshin alǵash ret 250 vagon jasap shyǵardy. Bul tapsyrys kólemi bıyl eki eseden artyq ulǵaıtylyp, 600 vagon bolyp belgilendi. Zaýyt ústimizdegi jyly elimizdegi mol suranysty eskerip, astyq tasymaldaıtyn jabyq vagon-hopperler shyǵarýdy da qolǵa aldy. Al “Kırov atyndaǵy zaýyt” aksıonerlik qoǵamy sheteldik seriktesterimen birlesip, sandyq teledıdar jabdyqtaryn jasaýǵa kiristi.
Keıingi jyldary Elbasymyzdyń tikeleı tapsyrmasyna sáıkes memlekettik tapsyrystardy oryndaýda qazaqstandyq úlesti kóbeıtýge baǵyttalǵan utymdy sharalar otandyq óndiristerimizdi kóterýge ońtaıly múmkindik týǵyzǵanyn jergilikti kásiporyndardyń basshylarynyń bári de súıinishpen aıtady. О́ńirimizdiń ónerkásip salasynyń odan ári órkendeýine Prezıdentimiz elimiz boıynsha jarııalaǵan jedel ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý besjyldyǵy úlken yqpalyn tıgizetinine senimimiz zor. Bıylǵy jyldyń ózinde oblysymyzda birqatar iri jobalar júzege asyrylmaqshy.
Elbasymyzdyń Qazaqstannyń soltústik qaqpasy sanalatyn Qyzyljar óńirindegi saıası turaqtylyqty nyǵaıtý, demografııalyq jaǵdaıdy jaqsartý, memlekettik tilimizdiń qoldanys aıasyn keńeıtý, ulttyq mádenıetimiz ben ónerimizdi órkendetý máselelerine de udaıy kóńil bólip, úzbeı qamqorlyq jasap kele jatqanyn qyzyljarlyqtar jaqsy biledi. 1997 jyly Kókshetaý jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynyń biriktirilýi osy ıgi maqsattan týyndaǵan túbegeıli sheshim bolǵandyǵy búginde esh talas týdyrmaıdy. Sonyń nátıjesinde óńir turǵyndarynyń ulttyq quramyndaǵy qazaǵymyzdyń úlesi edáýir kóbeıip, otyz paıyzdan asty, munyń ózi tól mádenıetimiz ben ónerimizdiń, ana tilimizdiń, ata salt-dástúrlerimizdiń órisin áldeqaıda keńeıtip, eldik rýhymyzdy kóterýge qolaıly jaǵdaı týǵyzdy. Ásirese, Petropavl qalasyna Kókshetaýdan ulttyq kadrlardyń úlken bir toby qyzmet babymen kóship kelip, olardyń jaýapty laýazymdarǵa ornalastyrylýy oblystyń barlyq salalaryna jańa qan júgirtip, tyń lep bergeni aıan.
Prezıdentimizdiń týǵan óńirimizdiń tarıhynda tuńǵysh ret oblystyń birinshi basshylaryn jergilikti ulttan taǵaıyndaı bastaǵandyǵy da keńes bıligi kezinde qordalanyp qalǵan, asa kókeıkesti máselelerimizdi sozbaqqa salmaı, jedeldete sheshýge járdemin tıgizdi. Aıtalyq, Petropavl qalasynda elimiz táýelsizdik alǵanǵa deıin jalǵyz-aq qazaq mektep-ınternaty jumys istegen bolsa, qazir balalardy memlekettik tilimizde oqytatyn orta bilim mekemeleriniń sany altyǵa jetti. Buǵan qosa, bos oryndar bar orys mektepteriniń jandarynan qazaq synyptary men shaǵyn ortalyqtardy jappaı ashqyza bastadyq. Osyndaı sharalardyń nátıjesinde qazirgi tańda oblystaǵy qazaq balalarynyń 57 paıyzy óz ana tilderinde bilim alyp júr. Al budan jıyrma jyl buryn bul kórsetkish nebary 30 paıyzdy quraǵan edi.
Qurylǵanyna bıyl on jyl tolǵan Sábıt Muqanov atyndaǵy oblystyq qazaq sazdy-drama teatry da óńirimizdegi ulttyq ónerimizdi jańa bıikke kóterip, tilimiz ben dilimizdi, asyl adamgershilik qundylyqtarymyzdy dáripteıtin qasıetti qarashańyraǵymyzǵa aınaldy. Bul óner ordasynyń saltanatty ashylý rásimine uly jazýshynyń 100 jyldyq mereıtoıyna arnaıy kelgen Prezıdentimiz qatysyp, kók lentasyn qıǵanyn teatr ujymy oryndy maqtanysh tutady.
Qyzyljardyń eski de tar meshitine dinı meıramdarda syımaı, qynjylys bildirip júrgen jergilikti musylman qaýymynyń kópten bergi armany – jańa ǵıbadathananyń ashylýyna Nursultan Ábishuly tikeleı járdem berip, dindar jamaǵattyń júrekjardy alǵysyna bólengenin de aıta ketken jón. Osydan bes jyldaı buryn ashylyp, qalamyzdyń qaq ortasynda kók kúmbezi kúnge shaǵylysqan keń de sáýletti ortalyq meshitimiz búginde ımandylyq ordasyna aınalyp, tóńirekke izgi nuryn shashyp tur. Onyń mańdaıshasynda: “Qyzyljar ortalyq meshiti Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev jáne Saýd Arabııasy Koroldiginiń taq murageri hanzada Sultan ben Abdel Azız bólgen qarajatqa salyndy. Qarasha. 2005 jyl” degen jazý bar.
2008 jylǵy 21 tamyzda Qyzyljarda búkil elimizdiń tarıhyndaǵy aıtýly mádenı oqıǵa boldy. Osy kúni Nursultan Ábishuly oblysymyzǵa qyzmet babyndaǵy saparmen kelip, óziniń tikeleı tapsyrmasymen respýblıkalyq “Mádenı mura” baǵdarlamasy boıynsha qyrýar qarjy bólgizip, qalpyna keltirtken “Abylaıdyń aq úıi” murajaı keshenin ashyp, jınalǵan jurtshylyq aldynda tebirene sóz sóıledi. “Biz búginde óz táýelsizdigimizdiń arqasynda kóptegen batyrlarymyz ben tarıhta aty qalǵan tulǵalarǵa arnap eskertkishter salyp kelemiz. Solardyń ishindegi biregeıi, árıne, Abylaı han rezıdensııasy ekeni daýsyz. Qyzyljardyń tamasha jerinde ornalasqan murajaı kesheni turǵyndardyń kózaıymyna aınalary sózsiz”, dedi Elbasymyz. Qazir Abylaıdyń aq úıi tek qyzyljarlyqtar ǵana emes, respýblıkamyzdyń barlyq aımaqtarynan, sondaı-aq taıaý jáne alys shetelderden aǵylyp kelip jatatyn qadirli qonaqtar da izdep baryp, taǵzym etetin kıeli oryn sanalady.
Elbasymyz belgilegen kvota boıynsha óńir turǵyndarynyń sanyn ulǵaıtý maqsatynda shetelderden atajurtqa oralǵan aǵaıyndardy kóbirek qabyldap, jaıly qonystarǵa ornalastyrýǵa barynsha kúsh salýdamyz. Alaıda, tabıǵaty kórkem, jeri shuraıly bolǵanymen, qysy uzaq ta sýyq ólkemizdi jersingen baýyrlar sany kóńildegideı emes. Soǵan oraı oralmandardy qabyldaýdyń óńirlik baǵdarlamasyn jasap, olarǵa qajetti turǵyn úılerdi jergilikti bıýdjet esebinen salýdy qolǵa aldyq. Mundaı baspanaǵa ıe bolǵan otandastarymyz kvota boıynsha alǵan qarjylaryn basqa muqtajdyqtaryna jumsaıdy. Oblys ortalyǵyna jaqyn jerde alystan kelgen aǵaıyndarǵa arnalǵan jańa Báıterek aýyly boı kóterdi. Munda Prezıdentimiz bekitken “Nurly kósh” baǵdarlamasy boıynsha bıylǵy jyly 140 turǵyn úı salyp, atamekenge bet burǵan otandastar ıgiligine bermekpiz. Osy rette bıyldan bastap, bizdiń turǵyndar sırek qonystanǵan soltústik óńirge shetelderden kóship keletin aǵaıyndarǵa Prezıdent kvotasy boıynsha tólenetin kótermeaqy mólsheri eki ese ulǵaıtylǵandyǵy óte oryndy sheshim ekendigin aıta ketken abzal. Kóshiniń basyn Qyzyljarǵa buratyn oralmandar qatary endi qalyńdaı túser degen úmittemiz.
О́z basym, Elbasymyzdyń tańdaýy maǵan túsip, zor senim artyp, oblys ákimdigine taǵaıyndaǵanyn ómirimdegi juldyzym eń bıik jarqyraı janǵan, baqytty sátim dep sanaımyn. 2007 jylǵy kúzde meni osy qyzmetke qabyldarda Nursultan Ábishuly:
– Qyzyljar óńirinen shyqqan azamattardyń ishinen seni birinshi ret óz oblysyńnyń ákimi etip taǵaıyndaǵaly otyrmyn. Týǵan jerińe seniń janyń ashymasa, kimniń jany ashıdy? Osyny umytpa! – degen edi. Prezıdentimizdiń osy amanatyn kúnbe-kúngi qyzmetimde esh jadymnan shyǵarmaı, týyp-ósken óńirimniń, barsha jerlesterimniń eń ózekti problemalaryn birinshi kezekte sheshýge bar kúsh-jigerimdi salyp kelemin. Árıne, atqarǵan isterimniń baǵasyn oblys turǵyndarynyń ózderi bereri haq.
Túıindeı aıtqanda, ata-babalarymyz ǵasyrlar boıy armandap-ańsaǵan táýelsiz memleketimizdi óz qolymen quryp, dúnıe júzine keńinen tanytqan ultymyzdyń kóshbasshysy – Tuńǵysh Prezıdentimizdiń senimine ıe bolý – erekshe baqyt, al ony aqtap, qazirgi tarıhı kezeńde Elbasymyz moınymyzǵa júktegen asa jaýapty mindetterdi buljytpaı júzege asyrý – qasıetti paryzymyz jáne azamattyǵymyzǵa sert dep bilemin.
Serik BILÁLOV, Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi.
Búgingi aǵa urpaq jáne biz – orta býyn ókilderi Nursultan Ábishulynyń úlken saıasat alańyna juldyzy erekshe jarqyrap shyqqanyn jaqsy bilemiz. Elbasymyz elimizdiń áli azattyq almaǵan, kommýnıstik júıege baǵynyshty bolǵan keziniń ózinde-aq Keńes Odaǵyna keńinen tanymal saıası qaıratker retinde erekshelengeni jadymyzda. Al Keńes Odaǵy ydyrap, barlyq odaqtas respýblıkalar óz táýelsizdigin jarııalaǵan tusta Qazaqstannyń birinshi basshysy bolyp Nursultan Nazarbaevtyń qalýy elimizdiń kópetnosty halqynyń ózin ejelden yntymaq-birlikke shaqyryp kele jatqan kúmánsiz kóshbasshysynyń tóńiregine myqtap toptasýyna uıytqy bolyp, erteńgi kúnine erekshe senim bergen asa mańyzdy faktor bolǵandyǵy daýsyz. Burynǵy Odaq taraǵan soń odan bólinip shyqqan kóptegen elderde burq ete túsken, qantógisti ultaralyq janjaldar men azamattyq qaqtyǵystardan bizdiń Qazaqstanymyzdyń aman bolýynyń bir negizgi sebebi de osynda ekendigi aqıqat. “Bereke basy – birlikte” degen halyq danalyǵyn san márte esimizge salyp, elimizdegi tynyshtyqty kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýǵa úndegen Elbasymyzdyń kóp uzamaı Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurýdaǵy basty maqsaty da osy edi.
“Áýeli – ekonomıka, sosyn – saıasat” degen berik ustanymynan aınymaı, eń aldymen, ekonomıkalyq reformalardy júzege asyryp, naryqtyq qatynastarǵa jol ashyp, halyqtyń ál-aýqatyn arttyryp, turmysyn jaqsartýǵa basa mán bergen, sonymen qatar qoǵamymyzdy birtindep demokratııalandyrý sharalaryn da dáıektilikpen qolǵa alǵan Prezıdentimizdiń danalyǵyn arada ótken ýaqyt, búgingi ómir shyndyǵy aıǵaqtap berdi. Keń baıtaq qazaq dalasyna ajal ýyn shashqan Semeı polıgonyn birjola jaýyp, álemdik ıadrolyq qaýipsizdikke zor úles qosyp, teńdessiz ónege kórsetken, álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezderin ótkizýge bastamashylyq etken, el ekonomıkasyn órkendetip, halyqtyń ómir sapasyn udaıy jaqsartýǵa qol jetkizip, demokratııalyq ózgerister baǵytynan taımaı kele jatqan jas memleketimizdiń Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy elderi arasynda alǵashqy bolyp Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń tóraǵalyǵyna saılanýy – Elbasymyzdyń kóregendik saıasatynyń jemisi. Nursultan Nazarbaevtyń AQSh-ta bıyl ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıt minberinen sóz sóılep, “Shyǵys-Batys” ınstıtýtynyń Beıbitshilik jáne aldyn alý dıplomatııasy syılyǵymen marapattalýy – Elbasymyzdyń da, elimizdiń de mereıin tasytqan tarıhı oqıǵa. Prezıdentimizdiń kórshiles, týystas Qyrǵyzstandaǵy adamdar qany tógilgen memlekettik tóńkeristiń aıaǵy azamat soǵysyna ulasyp ketpeýi úshin tikeleı kelissózder júrgizip, týystas eldiń basyna tóngen qaýiptiń aldyn ala bilgendigi de EQYU-ny basqaryp otyrǵan Qazaqstanymyz úshin úlken abyroı boldy. Elbasymyzǵa osy araaǵaıyndyq kómegi úshin sheksiz alǵystaryn joldaǵan qyrǵyz halqy ókilderiniń arasynda Qyzyljarǵa qonys aýdaryp, beıbit te berekeli tirlik keship jatqan baýyrlas aǵaıyndardyń “Manas- Petropavl” qyrǵyz mádenı ortalyǵynyń basshylary da bar.
Elbasymyzdyń keleshekti boljaı biletin kóregendigine keıingi álemdik qarjy daǵdarysy kózimizdi taǵy bir jetkizgeni kámil. Áli esimizde, Prezıdentimiz 2001 jyly Ulttyq qordy qurmaq nıetin jarııalaǵanda elimizdegi keıbir oppozısııalyq partııalardyń ókilderi: “Munaı men shıkizatty satýdan túsken tabysty Qazaqstandaǵy ár otbasyǵa teń mólsherde bólip berý kerek”, dep ashyq qarsylyq bildirgen-di. Biraq, Nursultan Ábishuly jurt aldynda, ásirese, Prezıdent jáne Parlament saılaýlary qarsańynda saıası upaı jınaýdy maqsat tutqan synampazdardyń syńarjaq pikirine salmaqty ýáj keltirip: “Aldymyzda áli talaı syn kezeńder bolady. Bul qarjy sondaı qıly zamanda elimizdiń ekonomıkasyn qıyndyqtardan qutqaryp, halqymyzdyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa, táýelsizdigimizdi saqtap qalýǵa jumsalatyn bolady”, dep kesip aıtqan edi. Uly Abaıdyń “Kóp shýyldaq ne tabar, bılemese bir kemel?!” degen ǵulamalyq sózin ǵıbrat tutatyn halqymyz bolsa óziniń Tuńǵysh Prezıdentine degen senimine eshqashan selkeý túsirmeı, árdaıym qoldaý kórsetip kele jatqany málim. Al eń basty tóreshi – ýaqyt desek, ol Elbasy ustanymynyń durystyǵyna esh kúmán qaldyrmaı, tolyq dáleldep berdi. Ulttyq qordan bólingen mol qarjynyń arqasynda ǵana álemdik qarjy daǵdarysynan zardap shekken elimizdiń bank júıesindegi jaǵdaı túzelip, toqtap qalǵan turǵyn úılerdiń qurylysyna qaıtadan jan bitip, myńdaǵan úleskerlerdiń muqtajdyqtary sheshildi, aýyl sharýashylyǵyna qýatty qoldaý kórsetildi, “Jol kartasy” baǵdarlamasy boıynsha aýyldar men qalalardaǵy kóptegen áleýmettik nysandar jańartylyp, joldar jóndeldi. Prezıdentimizdiń bıylǵy “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” Joldaýyna sáıkes elimiz jedel ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý jolyna túsip, asqaraly da aıqyn mindetterdi alǵa qoıyp otyr.
Elbasymyzdyń eren eńbegimen, dana basshylyǵymen eńselengen elimizben birge bizdiń Qyzyljar óńiri de jyldan-jylǵa kórkeıip, ósip-órleý ústinde. Memleket basshysynyń jyl saıynǵy joldaýlaryn oblysymyzdyń barsha turǵyndary asa zor ynta-yqylaspen, erteńgi kúnge degen nyq senimmen qabyl alyp, jasampazdyq isterge jumyla atsalysyp keledi. Prezıdentimizdiń dáıekti de dana saıasatynyń, orasan zor memlekettik qoldaýdyń, bir jaǵadan – bas, bir jeńnen qol shyǵarǵan yntymaq-birliktiń arqasynda óńir ekonomıkasyn órkendetip, áleýmettik-mádenı salany damytýda aıtarlyqtaı jetistikterge ıe boldyq. Nursultan Ábishuly Soltústik Qazaqstan oblysyna jasaǵan jumys babyndaǵy saparlary barysynda óńirimizdegi oń ózgeristerge kóz jetkizip, ádil baǵa berýmen qatar, jańa mindetter, naqty tapsyrmalar júktep, jasampazdyq isterge jigerlendire túsedi.
Osyndaı shynaıy qamqorlyqtyń nátıjesinde oblysymyz búginde qýatty damyǵan, iri agrarlyq-ındýstrııalyq óńirlerdiń birine aınaldy. О́tken jyly qyzyljarlyq dıqandar buryn-sońdy bolmaǵan rekordtyq kórsetkishke qol jetkizip, dándi daqyldardan 6,4 mıllıon tonna ónim jınady. Gektar berekesi 16,6 sentnerdi qurady. Bul sıfrlardyń syrtynda mańdaıtermen atqarylǵan ulan-ǵaıyr jumys tur: qazir toqsanynshy jyldardaǵy ekonomıkalyq quldyraý kezinde ıesiz, kútimsiz qalyp, jýsan basyp ketken myńdaǵan gektar egistik alqaptar jańa da janashyr qojaıyndaryn taýyp, qaıtadan aınalymǵa engizilip, ónim bere bastady. Kóktemgi jer óńdeý, tuqym sebýden bastap óskinderge kútim jasaý, egin jınaý jumystary, negizinen, ónimdiligi joǵary ári esh ysyrapqa jol bermeıtin jańa tehnıkalardyń kómegimen sapaly atqarylady. Baıaǵydaı emes, oraq naýqanyna syrttan eshqandaı kómek shaqyrtylmaı, egin orý, astyq tasý sııaqty qaýyrt sharýalardyń bári oblystyń óz kúshimen tyndyrylady. Dıqandarymyz qazir naryq talabyn túsinip, maıly daqyldar egistigi kólemin de jyldan-jylǵa ulǵaıtýda.
О́ńirimizde eginshilikpen qatar mal sharýashylyǵyn órkendetýge, onyń ónimderin uqsatý isin damytýǵa da basa nazar aýdarylyp, aıtarlyqtaı betburys jasalyp otyr. Qyzyljar aýdanyndaǵy Qazaqstannyń Eńbek Eri Gennadıı Ivanovıch Zenchenko basqaratyn “Zenchenko jáne K” kommandıttik seriktestiginde qanatqaqty joba júzege asyrylyp, Kanadadan ákelingen 800 bas sıyrǵa arnalǵan sút kesheni iske qosyldy. О́tken jyly mundaǵy ár sıyrdan 7 myń lıtrdeı sút saýyldy. Bul keshendi Qyzyljarǵa jumys sapary barysynda Elbasy aralap kórip, tyń bastamanyń tabysty iske asyrylǵanyna rızashylyǵyn bildirgen bolatyn. Osyndaı ozyq sút kesheniniń qurylysyn Taıynsha aýdanyndaǵy “Taıynsha-Astyq” jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi de qolǵa alyp, aıaqtap qaldy. Osy aýdandaǵy bıootyn óndiretin “Bıohım” óndiristik keshenin Prezıdentimiz 2006 jyldyń kúzinde óz qolymen ashyp, ony “Dala ǵajaıyby” dep ataǵan edi. Elimizdegi alǵashqy klasterlik óndiristerdiń biri bolyp tabylatyn osy kásiporynnyń kelesheginen kútetin úmitimiz zor. Onyń janynan salynyp jatqan et kombınatynyń qurylysy bıylǵy jazda aıaqtalýǵa tıisti.
Burynǵy Keńes Odaǵynyń qorǵanys ónerkásibiniń Petropavl qalasynda ornalasqan iri zaýyttary toqsanynshy jyldardyń basynda tapsyrys kúrt azaıtylǵandyqtan, jabylýǵa shaq qalyp, myńdaǵan eńbekkerleri qysqartýǵa ilingen edi. “Ornynda bar ońalar” demekshi, qazir olardyń da jaǵdaılary túzeldi. Jas memleketimizdiń jan-jaqty qoldaýymen qarýdyń ornyna beıbit ónimder shyǵarýǵa qaıta beıimdelgen bul kásiporyndar da tirelgen tyǵyryqtan shyǵyp, óndiristerin jyldan-jylǵa keńeıtip, aıtarlyqtaı tabystarǵa jetýde. Olardyń ishinde, ásirese, “ZIKSTO” aksıonerlik qoǵamy jańashyldyq tanytyp, ótken jyly “Qazaqstan temir joly” ulttyq kompanııasy úshin alǵash ret 250 vagon jasap shyǵardy. Bul tapsyrys kólemi bıyl eki eseden artyq ulǵaıtylyp, 600 vagon bolyp belgilendi. Zaýyt ústimizdegi jyly elimizdegi mol suranysty eskerip, astyq tasymaldaıtyn jabyq vagon-hopperler shyǵarýdy da qolǵa aldy. Al “Kırov atyndaǵy zaýyt” aksıonerlik qoǵamy sheteldik seriktesterimen birlesip, sandyq teledıdar jabdyqtaryn jasaýǵa kiristi.
Keıingi jyldary Elbasymyzdyń tikeleı tapsyrmasyna sáıkes memlekettik tapsyrystardy oryndaýda qazaqstandyq úlesti kóbeıtýge baǵyttalǵan utymdy sharalar otandyq óndiristerimizdi kóterýge ońtaıly múmkindik týǵyzǵanyn jergilikti kásiporyndardyń basshylarynyń bári de súıinishpen aıtady. О́ńirimizdiń ónerkásip salasynyń odan ári órkendeýine Prezıdentimiz elimiz boıynsha jarııalaǵan jedel ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý besjyldyǵy úlken yqpalyn tıgizetinine senimimiz zor. Bıylǵy jyldyń ózinde oblysymyzda birqatar iri jobalar júzege asyrylmaqshy.
Elbasymyzdyń Qazaqstannyń soltústik qaqpasy sanalatyn Qyzyljar óńirindegi saıası turaqtylyqty nyǵaıtý, demografııalyq jaǵdaıdy jaqsartý, memlekettik tilimizdiń qoldanys aıasyn keńeıtý, ulttyq mádenıetimiz ben ónerimizdi órkendetý máselelerine de udaıy kóńil bólip, úzbeı qamqorlyq jasap kele jatqanyn qyzyljarlyqtar jaqsy biledi. 1997 jyly Kókshetaý jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynyń biriktirilýi osy ıgi maqsattan týyndaǵan túbegeıli sheshim bolǵandyǵy búginde esh talas týdyrmaıdy. Sonyń nátıjesinde óńir turǵyndarynyń ulttyq quramyndaǵy qazaǵymyzdyń úlesi edáýir kóbeıip, otyz paıyzdan asty, munyń ózi tól mádenıetimiz ben ónerimizdiń, ana tilimizdiń, ata salt-dástúrlerimizdiń órisin áldeqaıda keńeıtip, eldik rýhymyzdy kóterýge qolaıly jaǵdaı týǵyzdy. Ásirese, Petropavl qalasyna Kókshetaýdan ulttyq kadrlardyń úlken bir toby qyzmet babymen kóship kelip, olardyń jaýapty laýazymdarǵa ornalastyrylýy oblystyń barlyq salalaryna jańa qan júgirtip, tyń lep bergeni aıan.
Prezıdentimizdiń týǵan óńirimizdiń tarıhynda tuńǵysh ret oblystyń birinshi basshylaryn jergilikti ulttan taǵaıyndaı bastaǵandyǵy da keńes bıligi kezinde qordalanyp qalǵan, asa kókeıkesti máselelerimizdi sozbaqqa salmaı, jedeldete sheshýge járdemin tıgizdi. Aıtalyq, Petropavl qalasynda elimiz táýelsizdik alǵanǵa deıin jalǵyz-aq qazaq mektep-ınternaty jumys istegen bolsa, qazir balalardy memlekettik tilimizde oqytatyn orta bilim mekemeleriniń sany altyǵa jetti. Buǵan qosa, bos oryndar bar orys mektepteriniń jandarynan qazaq synyptary men shaǵyn ortalyqtardy jappaı ashqyza bastadyq. Osyndaı sharalardyń nátıjesinde qazirgi tańda oblystaǵy qazaq balalarynyń 57 paıyzy óz ana tilderinde bilim alyp júr. Al budan jıyrma jyl buryn bul kórsetkish nebary 30 paıyzdy quraǵan edi.
Qurylǵanyna bıyl on jyl tolǵan Sábıt Muqanov atyndaǵy oblystyq qazaq sazdy-drama teatry da óńirimizdegi ulttyq ónerimizdi jańa bıikke kóterip, tilimiz ben dilimizdi, asyl adamgershilik qundylyqtarymyzdy dáripteıtin qasıetti qarashańyraǵymyzǵa aınaldy. Bul óner ordasynyń saltanatty ashylý rásimine uly jazýshynyń 100 jyldyq mereıtoıyna arnaıy kelgen Prezıdentimiz qatysyp, kók lentasyn qıǵanyn teatr ujymy oryndy maqtanysh tutady.
Qyzyljardyń eski de tar meshitine dinı meıramdarda syımaı, qynjylys bildirip júrgen jergilikti musylman qaýymynyń kópten bergi armany – jańa ǵıbadathananyń ashylýyna Nursultan Ábishuly tikeleı járdem berip, dindar jamaǵattyń júrekjardy alǵysyna bólengenin de aıta ketken jón. Osydan bes jyldaı buryn ashylyp, qalamyzdyń qaq ortasynda kók kúmbezi kúnge shaǵylysqan keń de sáýletti ortalyq meshitimiz búginde ımandylyq ordasyna aınalyp, tóńirekke izgi nuryn shashyp tur. Onyń mańdaıshasynda: “Qyzyljar ortalyq meshiti Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev jáne Saýd Arabııasy Koroldiginiń taq murageri hanzada Sultan ben Abdel Azız bólgen qarajatqa salyndy. Qarasha. 2005 jyl” degen jazý bar.
2008 jylǵy 21 tamyzda Qyzyljarda búkil elimizdiń tarıhyndaǵy aıtýly mádenı oqıǵa boldy. Osy kúni Nursultan Ábishuly oblysymyzǵa qyzmet babyndaǵy saparmen kelip, óziniń tikeleı tapsyrmasymen respýblıkalyq “Mádenı mura” baǵdarlamasy boıynsha qyrýar qarjy bólgizip, qalpyna keltirtken “Abylaıdyń aq úıi” murajaı keshenin ashyp, jınalǵan jurtshylyq aldynda tebirene sóz sóıledi. “Biz búginde óz táýelsizdigimizdiń arqasynda kóptegen batyrlarymyz ben tarıhta aty qalǵan tulǵalarǵa arnap eskertkishter salyp kelemiz. Solardyń ishindegi biregeıi, árıne, Abylaı han rezıdensııasy ekeni daýsyz. Qyzyljardyń tamasha jerinde ornalasqan murajaı kesheni turǵyndardyń kózaıymyna aınalary sózsiz”, dedi Elbasymyz. Qazir Abylaıdyń aq úıi tek qyzyljarlyqtar ǵana emes, respýblıkamyzdyń barlyq aımaqtarynan, sondaı-aq taıaý jáne alys shetelderden aǵylyp kelip jatatyn qadirli qonaqtar da izdep baryp, taǵzym etetin kıeli oryn sanalady.
Elbasymyz belgilegen kvota boıynsha óńir turǵyndarynyń sanyn ulǵaıtý maqsatynda shetelderden atajurtqa oralǵan aǵaıyndardy kóbirek qabyldap, jaıly qonystarǵa ornalastyrýǵa barynsha kúsh salýdamyz. Alaıda, tabıǵaty kórkem, jeri shuraıly bolǵanymen, qysy uzaq ta sýyq ólkemizdi jersingen baýyrlar sany kóńildegideı emes. Soǵan oraı oralmandardy qabyldaýdyń óńirlik baǵdarlamasyn jasap, olarǵa qajetti turǵyn úılerdi jergilikti bıýdjet esebinen salýdy qolǵa aldyq. Mundaı baspanaǵa ıe bolǵan otandastarymyz kvota boıynsha alǵan qarjylaryn basqa muqtajdyqtaryna jumsaıdy. Oblys ortalyǵyna jaqyn jerde alystan kelgen aǵaıyndarǵa arnalǵan jańa Báıterek aýyly boı kóterdi. Munda Prezıdentimiz bekitken “Nurly kósh” baǵdarlamasy boıynsha bıylǵy jyly 140 turǵyn úı salyp, atamekenge bet burǵan otandastar ıgiligine bermekpiz. Osy rette bıyldan bastap, bizdiń turǵyndar sırek qonystanǵan soltústik óńirge shetelderden kóship keletin aǵaıyndarǵa Prezıdent kvotasy boıynsha tólenetin kótermeaqy mólsheri eki ese ulǵaıtylǵandyǵy óte oryndy sheshim ekendigin aıta ketken abzal. Kóshiniń basyn Qyzyljarǵa buratyn oralmandar qatary endi qalyńdaı túser degen úmittemiz.
О́z basym, Elbasymyzdyń tańdaýy maǵan túsip, zor senim artyp, oblys ákimdigine taǵaıyndaǵanyn ómirimdegi juldyzym eń bıik jarqyraı janǵan, baqytty sátim dep sanaımyn. 2007 jylǵy kúzde meni osy qyzmetke qabyldarda Nursultan Ábishuly:
– Qyzyljar óńirinen shyqqan azamattardyń ishinen seni birinshi ret óz oblysyńnyń ákimi etip taǵaıyndaǵaly otyrmyn. Týǵan jerińe seniń janyń ashymasa, kimniń jany ashıdy? Osyny umytpa! – degen edi. Prezıdentimizdiń osy amanatyn kúnbe-kúngi qyzmetimde esh jadymnan shyǵarmaı, týyp-ósken óńirimniń, barsha jerlesterimniń eń ózekti problemalaryn birinshi kezekte sheshýge bar kúsh-jigerimdi salyp kelemin. Árıne, atqarǵan isterimniń baǵasyn oblys turǵyndarynyń ózderi bereri haq.
Túıindeı aıtqanda, ata-babalarymyz ǵasyrlar boıy armandap-ańsaǵan táýelsiz memleketimizdi óz qolymen quryp, dúnıe júzine keńinen tanytqan ultymyzdyń kóshbasshysy – Tuńǵysh Prezıdentimizdiń senimine ıe bolý – erekshe baqyt, al ony aqtap, qazirgi tarıhı kezeńde Elbasymyz moınymyzǵa júktegen asa jaýapty mindetterdi buljytpaı júzege asyrý – qasıetti paryzymyz jáne azamattyǵymyzǵa sert dep bilemin.
Serik BILÁLOV, Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi.
