Qoǵam • 17 Tamyz, 2021

Sóz soıyl

3950 ret kórsetildi

«Matrosskaıa tıshına»
Asqar Súleımenov jyldar boıy shyǵarmashylyq demalysta bolyp, úıde júmyssyz otyrǵan. Sodan keıingi jyldardaǵy naryq shómishten qysa bastaǵan soń, amaldyń joqtyǵynan 1991 jyly «Parasat» jýrnaly redaksııasyna qyzmetke turypty.
Birde Asekeńniń ózi qatty syılaıtyn daryndy inisi Iranbek Orazbaev bir sharýamen «Parasat» jýrnalynyń redaksııasyna bara qalady. «Sálem bere keteıin», dep Asqardyń esigin ashsa, Asekeń áldebir muńǵa batyp, jaǵyn taıanyp, terezeden syrtqa telmirip únsiz otyr eken deıdi. Bólmesine kirip kelgen Iranbekke kóńil de aýdarmaıdy, bireý keldi-aý dep burylyp ta qaramaıdy, terezege telmirip otyra beredi.
– Aý, Aseke, sizge ne bolǵan? – deıdi Iranbek aǵasynyń bul otyrysynan kóńiline sekem alyp.
– Á, Iranbekpisiń... Sen «Matros­skaıa tıshına» týraly birdeńe bilýshi me ediń? – deıdi Asqar. – Máskeýdegi túrme ǵoı, álgi «gekechepıs­ter» qamalǵan... – deıdi Iranbek.
Sonda Asqar bet oramalymen murnyn bir súrtipti de:
– Mynaý keńseniń jumysy degen qoldy baılap, erkindikten aıyrady eken. Men de sol «Matrosskaıa tıshınanyń» temir torly terezesine tap bolǵandaı kúızelip júrmin, – dep qalamdas inisine muńyn shaǵypty.


Kóńil aıtý
Partızan-jazýshy Qasym Qaı­senov­tiń ákesi sekseninshi jyldardyń orta tusynda júzge jetip qaıtys bolady. Bul habardy estigen soń Syrbaı Máýlenov báıbishesin ertip, óziniń maıdanger dosy Qasekeńe, ol kisiniń jubaıy Asylǵa kóńil aıtýǵa úılerine barady. Esikten kire bere Qasymdy qushaqtap turyp, Syrbaıdyń dosyna aıtqan kóńili mynaý eken:
– Jasady ákeń bir ómir
ǵasyryndaı,
Jetpiste jetim qalǵan
Qasymym-aı!
Jylama, jasyńdy tyı,
balalar men
Jubaıyń aman bolsyn Asylyńdaı!

Orysshanyń odyrań kezi
Bir top aqsaqal, qarasaqal qalamgerler qazirgi qazaq tiliniń jaı-kúıi tóńireginde pikirlesip, áńgi­melesip otyrady.
– Baıaǵyda zalda eki-úsh orys otyrsa boldy, baıandama da, jaryssóz de oryssha ótýshi edi, – deıdi bireýi.
– Alla-aı deseńshi, ondaıda ja­rys­sózde qazaqsha sóıleseń – otyrǵan jurt qoı qoraǵa qasqyr kirip ketkendeı jaqtyrmaı, «osy ultshyl bále emes pe» degendeı kúdikpen qa­raý­shy edi ǵoı, – deıdi kelesi qalamger de jaǵasyn ustap.
– Eki-úsh orysyń ne... Zalda jalǵyz Ivan Shýhov otyrsa da shúldirlep oryssha sóıleýshi edik qoı, – deıdi úshinshi bireýi de olardy qostap.
Sonda partızan-jazýshy Qasym Qaısenov:
– Ivan Shýhov túgil, sol zalda tatar Mashqar Gýmerov otyrsa da tilimizdi burap oryssha sóıleýshi edik qoı. Al Gýmerov joldas tatarsha da emes, oryssha da emes, qazaqsha jazatyn jazýshy emes pe edi! – degen eken.

Álibek ASQAR
Nur-Sultan

***

«Da» men «ıá»
Telefon shalsa,
«Da» deısiń...
Orystan qalǵan syıyń ba?
О́z tilińde «ıá» deý...
Sonshalyqty qıyn ba?..


Bilmeý men tildeý
Júrgen jeri lań,
О́z kinásin bilmeıdi.
«Páleqor, jalaqor!» dep,
О́zgelerdi tildeıdi.


Aıtý men qaıtý
«Araqtan aýlaq júr» dep,
Balalaryna aqyl aıtady.
Keshkisin úıine,
«Táltirektep» qaıtady.


Búk túsý men shik túsý
Berýge kelgende,
Betin jaýyp, búk túsedi.
Alýǵa kelgende,
Shalqasynan shik túsedi.


Qýaný men qýarý
Qonaqqa shaqyrsa,
Qustaı ushyp, qýanyp barady,
Qonaq keledi dese,
Quty qashyp, qýaryp qalady.


Turlyhan KÁRIM
TaldyqorǵaN

***

«Tergeýshi myrza, búgin qaıta tús kórińiz»
Saýranbaıdyń saýyrynda otyrǵan Sabyrbek­tiń úıine bir kúni aýdandyq ishki ister bóliminen tergeýshi kelipti. Osy mańdaǵy bir shopannyń otyz-qyryq qoıy joǵalsa kerek. Sony qosyp aldy ma degen kúdikpen tergeýshi shopandardy aralap júr eken.
Qymyz iship qyzara bórtip otyrǵan tergeýshi Qojabergen:
– Keshe bir tús kórdim. Joǵalǵan qoı seniń otaryńa kelip qosylypty, – depti.
Sonda Sabyrbek qolyndaǵy qymyz toly kesesin dastarqanǵa qoıa salyp:
– Tergeýshi myrza, onda búgin úıińizge baryp, qaıta tús kórińiz. Bálkim, sonda joǵalǵan qoılar­dy qaıda aparyp jasyrǵanymyzdy kórersiz, – depti.
Iship otyrǵan qymyzyna qaqalyp qala jazdaǵan tergeýshi qyp-qyzyl bolyp ketipti de, mashınasyna minip jónep beripti.

Maı men shaı
Satırık jazýshy Sabyrbek birde Sozaq jaqtan toıdan qaıtyp kele jatady. Jeńil avtokólik ishi toly adam. Sákeń qalǵyp ketse kerek. Bir kezde mashına toqtap, otyrǵandar gý-gý áńgimeni údetipti.
– Ne boldy? – dep suraıdy uıqyly-oıaý Sabyrbek.
– Jol polısııasy qyzmetkerleri toqtatty. Júr­gizý­shini jibermeı jatyr, – depti qasyndaǵylar.
– Jibermegeni nesi?
– Qaıdam, birdeńe dámetetin shyǵar.
– Men olarǵa dámetkendi kórseteıin, – dep Sabyrbek kólikten túsedi.
Sodan jol polısııasy qyzmetkerleriniń qasyna taqap:
– Assalaýmaǵaleıkým, MAI-ym,
Qalaı jaıyń?
Tún ishinde toqtatypsyńdar,
Taýsylyp pa edi shaıyń? – dep óleńdetip jiberipti.
Jalt qaraǵan jol polısııasy qyzmetkerleri Sákeńdi tanyp, jamyraı kelip sálem berip, «taǵy bir nársege urynyp qalarmyz» dep júrgizýshiniń qolyna qujattaryn ustata salypty.

Qaryz qaıtarymy
Bir jigit dosynan 5 myń teńge qaryz surapty.
– Dosyma bermegende, kimge aqsha beremin, – depti dosy myrzasynyp.
Jigit asyǵys qýana jetip kelse, dosy 5 myń teńge daıyndap qoıypty.
– Qolymdy jaqsylap súı de ala ber, – depti.
– Dosym-aý, bizdiń dostyǵymyz qaıda? Qolymdy súı degeniń ne? – depti dosy qapalanyp.
Sonda dosy:
– Oı, dosym-aı, men bul teńgeni senen alar kezde aıaǵyńnan súıemin ǵoı, – depti.

Nurqasym OMARBEK

Almaty

***

– Áıelińe qudaıdan ne tiler ediń? – dep surapty birde Qojanasyrdan.
– Eger áıelim aýyratyn bolsa, sol aýrýdy maǵan jiber dep tiler edim, – depti sonda Qoja, – biraq maǵan ólýge týra kelse, meniń ornyma áıelimdi alyp ketkeni durys bolar edi.
* * *
Bir kúni Qojanasyr qatty aýy­ryp, qybyr etpeı jatyp qalady. Qasynda otyrǵan áıeli jy­lap-syqtaýmen bolady. Bul Qojaǵa unamaıdy.
– Jaryǵym-aý, – deıdi ol, – jylap-syqtaýyńdy doǵarshy. Qaıta eń ádemi kóılekterińdi kıip, áshekeılerińdi taǵynyp, jasanyp otyrsańshy.
– Ápendi, – deıdi áıeli onan ármen solqyldap, – ne aıtyp tursyń? Sen naýqastanyp jatqanda, bulaı etýime bola ma?
– Eger meni súıetiniń ras bolsa, – dep bolmaıdy Qojanasyr, – meniń aıtqanymdy iste.
Áıeli áýestigi ustap:
– Men seniń aıtqanyńdy isteıin, biraq bul saǵan ne úshin qajet? – deıdi .
– Men ony saǵan aıtar edim, biraq sen ókpelep qalasyń ba dep qorqamyn.
– Joq, ýádemdi bereıin, – deıdi áıeli jáne Qojanyń ótinishin oryndaýǵa kelisedi.
– Qatyn-aý, – deıdi sonda Qojanasyr, – ázireıil meniń janymdy alyp ketýge kelgende qasymda qulpyryp, jaınap otyrǵan seni kórip, meniń ornyma seni alyp kete me degenim ǵoı...
* * *
Ápendiniń áıeli qatty syr­qat­tanyp qalsa kerek. Ápendi áıeliniń bas jaǵyna otyryp alyp ókirip jylaı bastaıdy. Jınalǵan kórshileri:
– Áı, Ápendi! Sonsha nege jylaı­syń, áıeliń aman-esen, jaı naýqas­tanyp qalǵan ǵoı. Basyńa bále tilep ne kórindi? – deıdi.
Ápendi sonda olarǵa qarap:
– Men ózi jumysbasty kisimin. Al eger áıelim ólip qalsa, bálkim, jylaýǵa da mursham kelmes. Mine, sol sebepti aldyn ala jylap jatqanym ǵoı, – depti.
* * *
Bir kúni bireý moldaǵa kelip:
– Moldeke, aqyrzaman qashan bolady? – dep surapty.
Moldekeń birden:
– Qaısysy? – depti.
– Qaısysy degenińiz ne? Aqyr­zaman birneshe ret bola ma? – dep tańdanady álgi kisi.
– Iá, eki ret bolady, – depti sonda molda, – alǵash úlken aqyrza­man áıeliń ólgende bolady, kishi aqyr­za­man óziń ólgende bolady.

Sońǵy jańalyqtar

Dollar arzandady

Ekonomıka • Búgin, 16:52

Qosshyda jańa mektep ashylady

Bilim • Búgin, 16:25

Almatyda esirtki tasymalynyń joly kesildi

Aımaqtar • Búgin, 14:55

Hamenova óz kinásin moıyndaǵan joq

Qoǵam • Búgin, 14:16

Qazaqstanda jylqy eti qymbattady

Qoǵam • Búgin, 14:02

Uqsas jańalyqtar