Dala qyranyna qamqorlyq kerek

«Mundaı mańyzdy bıotehnıkalyq shara eki óńirdiń de ornıtofaýnasyn baıytý maqsatynda qolǵa alynyp otyr. Birneshe jyl boıy júrgizilgen monı­torıngtik jumystardyń nátıjesinde, bul óńirlerde jyl ótken saıyn dala búr­kitiniń popýlıasııasy tómendep bara jatqany belgili boldy.

Mysaly, Al­tysaı ekologııalyq parkiniń aýmaǵynda 2020 jyly 6 qyran uıa salǵan edi, 2021 jyly sonyń bireýi ǵana qalǵan. Aqtóbe oblysynyń Muǵaljar aýdanynda 2020 jyly ár uıada eki balapan bolsa, 2021 jyly bir balapannan qalyp otyr. Dala qy­randarynyń 85%-y biz­diń elimizde uıa salady. Sondyqtan biz ornatyp jat­qan jasandy uıalar bul jyrt­qysh qustar úshin óte mańyzdy», deıdi Qazaq­stan bıoalýantúrlilikti saqtaý qaýym­das­tyǵynyń ókilderi.

Dala qyrandarynyń ózge qustardan aıyrmashylyǵy, olar kóbine uıasyn jerge, qalyń shóptiń arasyna salady. Qyrannyń aǵashtyń nemese alasa tóbeniń basyna uıa salýy óte sırek kezdesedi eken. Osynyń saldarynan qustyń uıasyna qaýip te jıi tónedi. Qaýiptiń kóbi, ásirese, jazy qurǵaq jyldary jıi oryn alatyn dala órtinen keledi. Mundaı alapat órt kezinde jel ótindegi áp-sát­te qaý ete qalatyn qalyń qýraı­dyń arasynda ornalasqan aıadaı ǵana uıanyń qyzyl jalynnan aman qalýy ekitalaı.

Saldarynan qansha balapan qy­­ran qanat qaǵyp, kókte erkin sam­ǵap, bıiktiktiń qudiretin sezi­nip úl­germesten dúleı órttiń ishinde tirideı janyp ketip jatyr. Sondyqtan QBSQ mamandary qyran uıasyn bútindeı metall men betonnan jasap, ony órt shalmaıtyndaı qaýipsiz jerlerge ornalastyrǵan.

Uıa jerden eki metr bıikte, al keıbireýleri qustarǵa qo­laıly bolý úshin alasalaý qara­ǵashtardyń basyna qon­dy­rylǵan. «Qustardyń ja­sandy qurylystarǵa uıa salatyn áde­ti burynnan belgili. Máselen, Eýro­­pada ótken ǵasyrdyń orta she­­ninde suńqarlardyń shirkeý sha­tyrla­ryna uıalaǵany týra­ly derekter qujat­talǵan. Sondyqtan ózderine jańa «baspana» izdep júrgen qyrandar da biz ornatqan uıalarǵa qonaqtap qalady degen úmittemiz», deıdi mamandar.

Uıa jerden eki metr bıikte, al keı­bireýleri qustarǵa qo­laıly bolý úshin alasalaý qa­ra­ǵashtardyń basyna qon­dy­rylǵan. «Qustardyń ja­sandy qury­lystarǵa uıa salatyn áde­ti burynnan belgili. Máselen, Eýro­pada ótken ǵasyr­dyń orta she­ninde suńqarlardyń shirkeý shatyrla­ryna uıalaǵany týraly derekter qujat­talǵan. Sondyqtan ózderine jańa «bas­pana» izdep júrgen qyrandar da biz ornatqan uıalarǵa qonaqtap qalady degen úmittemiz», deıdi mamandar.

Ǵalymdar dala qyranda­ry­nyń mar­­shrýtyn ǵaryshtyq tarat­qyshtyń kó­megi arqyly anyq­­tap otyrady. Qyr­ǵı tu­qym­das­taryna jatatyn dala qy­­ran­darynyń ushý baǵyty 2018 jyldan beri treker ar­qyly zerttele bastady. Búginde da­la qy­rany joıylý qaýpi tó­nip turǵan qus re­tinde Qazaq­stan­nyń Qy­zyl kita­byna jáne IUCN halyqaralyq Qy­zyl tizi­mine engizilgen. Qustardyń bul túrin saqtap qalý týraly arna­ıy baǵdarlama joq. Alaıda ornı­tolog­tardyń málimetinshe, dala qy­randary tez azaıyp barady. Máselen, 2005-2015 jyl­dar ara­ly­ǵynda qyrandar mekendeıtin óńir­lerdegi uıaba­sar­lardyń sany eki esege de­ıin kemip ketken. «Olardy qa­laı saqtap qalýǵa bolady?» de­gen máselege shyndap zer sala bastaǵan ǵalymdar áýeli qy­randardyń maý­symdyq kóshý jo­lyn meılinshe tııanaqty zert­tep alý kerek degen uıǵa­rym­ǵa toqtap otyr. Osylaısha, Qa­­zaqstan bıoalýantúrlilikti saq­taý qa­ýymdastyǵy Reseıdiń qa­natty jyrtqyshtardy zertteý jáne qorǵaý jelisi men «Si­bir ekologııalyq orta­lyǵy» qa­ýymdastyǵymen bir­lesip, da­la qyrandaryna tańba salý jó­nin­degi jobany júzege asyra bas­tady.

2018 jyldyń jazynda mamandar Ortalyq Qazaqstanǵa aıal­­daǵan dala qyranynyń 5 ba­la­panyna ǵa­ryshtyq tarat­qysh qurylǵy – tre­ker qystyrady. Bul qurylǵy dala qyrany­nyń ushý baǵytyn bir­neshe jyl bo­ıy úzbeı baqylaýǵa múmkindik beredi. Qanaty qataıyp qalǵan tórt balapan sol jyly kúz­ge qaraı ońtústikti betke alyp, al­ǵash ret ózderiniń uzaq saparyna shy­ǵady. Olarǵa taǵylǵan ǵaryshtyq tarat­qyshtar shaǵyn ári jep-jeńil, qus­tardyń ushyp-qonýyna esh kedergi keltirmeıdi. Kishkentaı rıýkzakqa uqsaıtyn bul qurylǵylar kúni boıy nemese Grınvıch ýaqyty boıynsha tańǵy 9-dan kúndizgi 2-ge deıin 12 ret qyrandardyń qaı jerde ushyp júrgeni týraly má­limet jiberip otyrady. Qustarǵa treker qystyrý arqyly ǵalymdar dala qyran­darynyń qozǵalysy qonǵan, uıa salǵan jáne qystap qalǵan jeri týraly dál aqparat ala alady. Sonymen qatar olar mekendegen jerlerdiń qaı­sysy qaýipsiz ekenin, qaı jerlerde qaýip­sizdik sharalaryna kóbirek kóńil bólý kerektigin bilip otyrady.

Úsh jylǵa sozylǵan baqy­laý ju­mys­ta­ry ba­ry­synda or­nıtolog­tar ózde­ri tańbalap jibergen qyran­dar­dyń bir marshrýttyń boıymen ǵana ushatynyn anyqtaǵan. Nátı­jesinde, Ortalyq Qa­zaq­­stannan ushqan qy­ran­dar ne­gi­­zinen eki mıgrasııalyq ba­ǵyt­ty paıdalana­tyny belgili bolyp otyr. Olar – Afro-Eýrazııa joly men Ortalyq Azııa joly. Birin­shisiniń ushý joly negizinen Qa­zaq­stan ­men Reseıdiń ońtústigi arqyly ótip, Shyǵys Afrıka men Taıaý Shyǵysqa deıin sozylady. Al Ortalyq Azııa joly Ark­tıka men Sibirden bastalyp, odan keıin Qazaqstan ar­qy­ly Ońtústik Azııaǵa baryp toqtaıdy. Bul eki marshrýt, Af­rıkaǵa nemese Saýd Arabııasyna ushyp bara jatqan qustardyń bir toby Úndistanǵa nemese Pákistanǵa bet túzegen ekinshi tiz­bekpen kezdeskende, Ortalyq Qazaqstanda túıisedi eken.

Bıyl sáýir aıyna qaraı tań­­ba­lanǵan tórt qyrannyń úsheýi Qazaq dalasyndaǵy týǵan me­kenderine qaıta oraldy. Al ǵalymdar «Kenje» dep atap ketken tórtinshi qyran, óki­­­nishke qaraı, Úndistanda, ózi­­niń Peshavar qystaýynda adam qolynan qaza taýypty. «Ken­jeden» túsken eń soń­ǵy belgi 2021 jyldyń 24 qań­tarynda tirkelipti.

Kenje qyran Úndistanǵa 2020 jyl­­dyń 24 jeltoqsanynda ushyp kel­­gen. Týra bir aı ótken soń, qyran qus ra­­dar­dyń aıasynan izim-qaıym jo­ǵa­­lady. Al birneshe kúnnen ke­ıin Daý Lal Bohra halyq­aralyq tabı­ǵat qor­ǵaý odaǵynyń qyz­metkeri qy­rannyń óleksesin taýyp alǵan. Keıi­nirek qus­tyń Djýndjhýný aýda­­nyndaǵy Bısaý mekeniniń mańynda qas­kóı bireýdiń qo­lynan ólgeni belgili boldy.

Dala qyrandary uıa basý kezinde ǵana emes, qonys aýda­rý kezinde de, son­daı-aq ózderi qystap qalǵan me­kende de tóteleı tóngen qaýip-qa­ter­den arylmaıdy. Qazaqstanda qy­­ran­dardyń birazy elektr taratý je­lilerine soǵylyp, toq uryp óledi eken. О́ıtkeni eli­mizde ETJ-niń jeke­legen ýchas­keleri ǵana qustardan qorǵaıtyn senimdi qurylǵylarmen jab­dyqtalǵan. Mamandardyń pikirinshe, qyrandarǵa olardy ańǵa, demalysqa paıdalaný­shylar tarapynan tónip turǵan qaýip-qater az emes. Sondaı-aq ásirese qýańshylyq jylda­ry jıi­lep ketetin dala órti qa­natty jyrt­qyshtardyń kóbe­ıýi­ne úlken kedergi keltirip otyr.

Qyrandar ushyp ótetin óz­­ge elder­diń aýmaǵynda da ta­sa­da tosyp turǵan tosyn qaýip kóp. Mysaly, Mońǵolııa men Qytaı arqyly qonys aýda­ra­tyn shyǵys popýlıasııasy alqaptardaǵy ty­ńaıtqysh jáne kemirgishterge qar­sy qol­danylatyn hımıkat­tardan kóp zııan shegedi. Úndistannyń ús­timen ushqan qy­randardyń qa­zasy kóbine elektr jeli­lerinen bolady eken. Al Shyǵys Afrı­kanyń birqatar elinde jyrtqysh qus­tardy jappaı aýlaý keń etek alǵan.