TAGIL EGIZDERI

Aýylǵa kógildir kóktem keldi. Taldardyń dińine sý júgirip, butalar búrshik atty. Jasyl masaty­nyń betine sary monshaq shashyp jiber­gendeı, baq-baq gúl de endi kóteril­gen kókpen birge ashy­lyp, kózdiń jaýyn alady. Mal da, jan da jady­rap, kóktemniń qýanyshyn sezinip júr. Jer qaraı­ǵaly Tagıl aýyl­dyq okrýginiń ákimi Saǵyn­baı Sún­detálın­niń senbiligi kóbeıip tur. Esigi­niń aldyn, qora-qopsysyn taza­lap, tyrban­ǵan jurt. Ár aýla­daǵy sypyryndyny, qýraǵan shópti órtegen ottyń tútini kókke túp-túzý kóteri­ledi de, aýyl ústinde torǵyn­danyp turyp ala­dy. Tońy ketip býsanǵan topyraqtyń, kók torǵyn tútinniń ıisi muryndy emes, júrekti qytyq­taǵan­daı. Tagıl aýyldyq okrýgi­ne qaraı­tyn Tagıl, Sonaly, Er­makov eldi meken­derin ortada balyǵy shorshyǵan Sarykól kóli bólip jatyr. Osy úsh aýyldyń arasy taqtaıdaı tegis dala, shoq-shoq qaıyń. Ár shoq aǵash óz atymen atalyp, Kól­de­neń, Buzaý jegen, Kárikóń, Kók terek, Uıaly bolyp jalǵasa beredi. Endi búrshik jaryp, syrǵa­syn taǵynǵan qaıyń toǵaıy alys­tan kók saǵym túske engen. Egis dalasynda soqa­syn súıretken alyp traktorlar jyl qusyndaı tizbek­telip kóri­nedi. Tabıǵattyń ózi sheber sal­ǵan sýret munda kelgen adamnyń kózin toıdy­ryp, kóńilinde jatta­lyp qalady. Tańda­ny­syn jasyra almaǵan­darǵa osy aýyldyń ákimi Saǵyn­baı Qasen­uly­nyń jaýaby daıar. –Tagılge bergen táńirdiń syıy– tabıǵat­tyń ádemiligi ǵana emes. Bizdiń aýyldyq okrýgte 27 jup egiz týǵan. Osyǵan senesiz be? – Endi anaý-mynaý emes, aýyldyń ákimi aıtyp tursa, qalaı senbessiń. Sonda osy kóldi qorshap jatqan úsh aýyldyń qaısysy “chempıon”? – Tagıl aýyly “chempıon”. Mun­daǵy jeń­ge­lerimiz ben kelin­derimiz dúnıege 17 jup egiz sábı ákelgen. Sonalyda 6 jup egiz, Er­makovte 4 egiz bar. Sonda barlyǵy 27 bolyp turǵan joq pa? Buryn osynda Jańatilek degen qazaqtyń aýyly bolǵan. 1956 jyly Reseıdiń Nıjnıı Tagıl qalasy­nan kelgen jastar sharýashy­lyq­tyń atyn “Tagılskıı kom­somo­les” qoıyp alǵan. Sodan beri aýyl Tagıl atanyp ketken. Osy aýylda egizdiń jıi týatyny birazdan belgili bolsa kerek. Aýdandyq perzent­hanada bir áıel egiz tapsa, jurt “Tagılden be eken?” dep suraı­tyn kórinedi. Tipti eki ret egiz sábı kórgen otbasylar da bar. Tyńǵa qandaı ult kelmedi deısiń. Orys óz aldyna, ýkraın, nemis, bashqurt, tatar, ázirbaıjan... Egizderdiń ulty da ár túrli. – Eń kishkentaı egizimiz Ádil men Azǵar mamyr aıynda bir jasqa tolady. Aıtpaqshy, osy ázirbaıjan Ahmedovterdiń otbasy aýylǵa Tor­ǵaı­dan aldyńǵy jyly kóship kelgen bola­tyn. Byltyr Subhan­nyń kelinshegi Inessa kelin shekesi torsyqtaı egiz ul tapty, – deıdi Sákeń. – Men nemerelerimdi bir-birinen áli kúnge deıin ajyrata almaımyn. Ekeýin úıde kelin ǵana aıyra alady. Men daladan kelgen saıyn nemere­lerimdi kezek-kezek ıiskedim dep oılap júrippin, sóıtsem kelinim Inessa: “Ata-aý, nege Ádildi ǵana súıe beresiz, Azǵardy da qolyńyzǵa alyp qoı­sańyz­shy”, deıdi,– dep Jáńgir aqsaqal keńkildep kúledi. Dosanovtar otbasynda ósip jatqan egiz ul – Talǵat pen Azamat osyndaǵy orta mekteptiń segizin­shi synybynda oqıdy. Biri-biriniń aýzy­nan túskendeı. Ekeýi de oqý úzdigi. Ustazdary men dos­tarynyń aıtýynsha, olardyń biriniń minezi ashyq, biri tuıyq bolǵanymen, ekeýi de sportshy, tarıh, geografııa, orys tili pánderin unatyp, basym­dyq beredi. Al tatar Mamaevtar­dyń egiz qyzdary Irına men Krıstına qazir Qostanaı qalasyn­daǵy ekonomıkalyq kolledj­diń stýdent­teri. Olardy alǵash kórgen kisi óz kózine ózi senbeı, kidirip qalary sózsiz. Eki qyz­dyń ústinde birdeı aq jeıde, shashtaryn birdeı etip taraǵan, birdeı aıaqkıim kıgen. Qas-qabaq, kirpik, kózqaras, jymıysy –bári birdeı-aý. Al endi ajyratyp kór. Ekeýi de myń buralyp bıleı­di, ónerli. Oblystyq orys drama teatry­nyń bas rejısseri Alek­sandr Lıopa teatrǵa kelgen qos mon­­shaq­taı egiz qyzǵa qarap: “Qyz­darym, keıin kúıeý balalar ekeýiń­di qalaı ajyratyp alady?” – depti. Aýyl ákimi Saǵynbaı Súndet­álın – Sona­ly­da týyp-ósken azamat. Kóp jyl muǵalim, mek­tep dırektory bolǵan. Aýyl ákimi qyzmetine kel­geli de 12 jyl. Osy aımaqtyń ár adamy túgili, ár talyna deıin biledi, aıadaı ǵana úsh aýyl­daǵy bala-shaǵaǵa deıin atymen atap beredi. Ár egiz ómirge kelgende sábılerdi tirkeý rásimin jasaıdy. Qazaǵy, orysy, bashqurt-tatary bar aýyl bolyp shildehanany toılaıdy dúrildetip. Sákeńniń egizderdi “zerttep” júrgen de jaıy bar. – Egizderdiń arasynan jaman­dyq, buzaqylyq shyqqan emes. Olardyń arasynda sportshylar, ónerpazdar jetkilikti, túrli maman­dyq ıesi bar. Balalardyń kóbi er­jetti, azamat boldy, ózderi de bir-bir shańyraq ıesi. Endi olardyń óz otbasynda egiz sábıler dúnıege ke­lip jatyr. Mysaly bashqurt Mıngazov Mınııardyń Gúlnara, Gúl­sara degen egiz qyz­dary turmys­ta. Sonyń Gúlsarasy sonalylyq Maıdan degen qazaq jigitine tur­mys­qa shyqqan bolatyn, qazir qos qaradomalaq júgirip júr,–deıdi aýyl ákimi Saǵynbaı Qasenuly. – Meniń enem, kúıeýim Serik­baıdyń anasy Zınaıda Ivanovna ýkraın qyzy. Egiz ul­darym­nyń biri Baqtııar sol Zına ájesine tart­ty, ózi de, shashy da sary, al Danııar meniń anama, naǵashy ájesine uqsa­dy, atjaqty qaratory. Syrt poshy­my ártúrli bolǵanmen, ekeýi­niń minezi uqsas, birin-biri izdep turady,–deıdi qazir kol­ledjde oqıtyn egizderdiń anasy Almagúl Shektibaeva. – Egizderdiń eń kishisi bir jasqa tolady eken. Úlkeni qaı jasta?–deımiz ákimge áýes­tikpen. – Egizderdiń eń úlkeni Sonaly aýylynda týǵan Birjan-Jámıla Qojalınovter bolatyn. Olar qar­taıyp, bul ómirden ótti. Aıtpaqshy, egizderdiń basym kópshiligi aralas nekeden nemese túrli ulttar bar otba­synda týǵan. Qaı­maǵy buzyl­maǵan Sona­lyda aralas nekeni basta­ǵan osy Birjan atamyz bolypty. Kempiri Marııa ájemiz byltyr ǵana seksen­nen asyp qaıtty, arýlap qoıdyq. Ýkraın qyzy edi. Uly Otan soǵysy­na qatysqan Birjan ata­myz elge aman oralady. Soǵystan keıingi jyldary úsh aılyq kýrsty oqý úshin Ýkraınaǵa bir nársesi umyt qal­ǵandaı taǵy barady ǵoı. Ol kisi orysshaǵa shorqaq eken, oqýda biraz qınalsa kerek. Sonda osy Marııa ájemiz janyp turǵan qyz eken, eki ıyǵyna eki kisi mingendeı symbatty qazaqqa oryssha úıretip te, kúıeýge shyǵyp ta úl­geripti. Eki ǵa­shyq qol ustasyp, Sonalyǵa kel­meı me. Aýyldy ıirip ustaıtyn shaldar Bir­jannyń bul qylyǵyn jaqtyr­mapty. “Murnyn shoshtıtyp, kózin kókshıtip kimdi ákelgensiń?” dep ji­git­ti ortaǵa alypty, kelinge túk­sıip qarap­ty. Biraq eki jas shal­dar­dyń aldynan ótpeı, “únde­meı quty­­lypty”. “Qaradomalaqtar al­dary­­nan júgirip shyqqanda aýyldyń shal­daryna menen jaqsy kelin bol­maı qaldy ǵoı”, dep ájemiz kúlip otyra­tyn taza qazaqshasy­men, – deıdi Sákeń. Tyń jerler kóterilgende Sona­ly­nyń jigit­teri qalyńdyqty Bir­janǵa uqsap, sonaý Ýkraı­na­dan ákelmepti. Tyńǵa kelgen “komso­mol­kalar” qazaq­tyń tabaldyryǵyn kelin bolyp attaǵan. Eston qyzy Lıýdmıla Valentınovna men sona­ly­lyq ozat mehanızator, keıin Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesine depý­tat bolǵan Tarash Tóle­genov toı jasap, neke sýyn ishti. Solardan týǵan Ultýǵan búginde Birjan men Marııanyń shańy­raǵyn ustap otyr. Orys, eston eki qudaǵı da qazaqtyń salt-dástúrin ustan­dy. Tipti, Marııa ájemiz oraza tutty. Endi onyń uly Bolat pen kelini Ultýǵannan týǵan nemeresi Ermek ózbek qyzy Gúl­bahorǵa úılendi. Osy mıdaı aralasyp ketken ulttardyń barlyǵy da Birjan­nyń shańyraǵynda qazaqsha sóıleıdi. Sonaly demekshi, osy Sonaly­nyń jalǵyz úı orysy bar. Nınel Sergeevna ájeı on bala taýyp, tárbıelep ósirgen. – Tyńnan beri qansha jyl ótti, jarty ǵasyr­dan asty ma? Osynda qazaqtardyń ara­synda turyp kele­miz. Balalardyń bári qazaqsha sóı­leı­di. Qazaqtar soǵymǵa shaqyrsa, biz de shaqyramyz, Naýryzdy birge toılaımyz. Dıma degen balam osy aýyldaǵy Esettiń qyzy Dınara­men kóńil qosyp, úılendi, nemerem bar. Kelinim qolymda. Dınarany alarda quda tústik, olar da bizdi quda dep kútti. Qazaqtarmen tóskeıde maly­myzdy ǵana emes, jastyqta basy­myzdy da qosyp, taǵdyrlas bolyp jatyrmyz,–deıdi Nınel ájeı qarııa­lylyq tanytyp. Egizden Nınel áje de qurala­qan emes. Tagıl okrýgine qarasty Ermakov shaǵyn aýylyndaǵy bela­rýstardyń alty jasar Mıle­na-Mılana degen egiz qyzdary osy Nınel ájege shóbere bolady. – Egizderdiń nege Tagılde kóp týatyny búgingi ǵylymdaǵy jumbaq, – deıdi aýyl ákimi Saǵyn­baı Qasenuly ázilge erik berip. Rasynda, syrttaı qaraǵanda Tagıldiń basqa aýyldardan aıyr­masy joq. Jurttyń qoradaǵy maly – kúnkórisi. Egin egetin 144 sharýa qojaly­­ǵy aýyldyń áleýmettik-ekonomıkalyq tutqasyn ustap otyr. Aýyz sýdyń tapshylyǵy, jaıylym­nyń tarlyǵy, shóptiń qymbattyǵy sııaqty ózgege ortaq problemalar munda da bar. Degenmen, aýyl­das­tar­dyń belsendiligi men yntyma­ǵynan aýyl­dyń ishki qýaty sezilmeı qalmaıdy. Tagıl­de eresekter men balalardyń eki fýtbol koman­dasy aýdanda eshkimge júlde bergen emes. Tagıl­dikter shetinen arqasy dýyl­daǵan fýtbol jankúıeri. Qazaǵy da, orysy da, tatary da, bas­qasy da shetinen ánshi ekenin qaıtersiń. Jas­taryn qoıyp, kári ájeler ansambl quryp alǵan. Sarykólde mere­ke­lerdi tagıldikter sııaq­ty túrlendirip jiberetinder kemde-kem. Qor­jy­ny qarjyǵa orta demeseń, aýyldyń qojasy – Saǵynbaı ákim. О́tken Qurban aıtta ol qurban shalǵandardy erinbeı sanap shyqty. Tagılde – 67, Sonalyda – 43, kishkentaı ǵana Ermakovte 7 tútin qurban shalypty. Qoıdy qazaq soıǵanmen, ony kórshi-kólem jeıdi, dastarqan jaıylǵan jerde jaqsy tilek aıtylady. Bul aýyl­dyń toqtyǵyn ǵana emes, yntymaǵyn kórsetedi. – Aýyldaǵylar maǵan ne máse­le­men kel­meıdi deısiń. Basy aýy­ryp, baltyry syzdasa da, qarǵa adym jerge barýǵa kólik tappasa da, eń arǵysy, úıde ydys-aıaq syldyrasa da maǵan ke­ledi. Biraq, ulttyq negizde másele qaraǵan emes­­pin. Al kimnen týsa da egizder Allanyń bergeni, olardyń bári de Tagıldiń turǵyny, eldiń baılyǵy, – dep qaıyrdy sózin myqshege ákim. Osymen bizdiń áńgime de támam. Nazıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı oblysy, Sarykól aýdany, Tagıl aýyldyq okrýgi.