Djýn Iаmada: Qazaqstannyń juldyzy qazirgiden de jarqyrap janatynyna senemin

– Qurmetti elshi myrza, Qazaq­standaǵy mıssııańyzǵa kiriskenińizge kóp bolǵan joq. Elimiz týraly al­ǵashqy áserińiz qandaı?

– Qazaqstanǵa kelgenime birneshe aı ǵana boldy. Meniń nazarymdy aýdar­ǵany – keńdik pen úlkendik. Sheksiz aspan, ulan-ǵaıyr dala, áleýetterińiz de joǵary, al adamdardyń júregi men kóńili týra qazaq dalasy sekildi keń. Sonymen qatar meni Qazaqstan men Japonııanyń uqsastyǵy tańǵaldyrdy. Bizdiń syrtqy kelbetimiz ǵana uqsas emes, oıymyz ben sezimimiz de bir jerden shyǵatyn sekildi. Taǵy bir nárse – túrli etnostyq, dinı jáne mádenı alýandylyqtyń arasynda keremet úılesim bar. Bul úılesimdilik kez kelgen jerde kórinis tapqan. Bul – álem úshin biregeı ári qymbat úlgi.

– Qazaqstan men Japonııa – álemde ıadrolyq qarýdyń aýyr qasiretin tartqan taǵdyrlas elder. Japonııa úkimetiniń Semeı ıadrolyq polıgony máselesinde Qazaqstanǵa qoldaý bildirgenin jaqsy bilemiz. Osy baǵytta birlese atqarǵan jumystar jaıly aıtyp berseńiz?

– О́kinishke qaraı, XX ǵasyr adamzat tarıhyndaǵy eń qaraly betterdiń biri bolyp qalady. Keıbir aımaqtar sol qasirettiń esteligi bolyp, bolashaqqa sabaq retinde qasqaıyp tur. Semeı men Hırosıma – sol zulymdyqtyń kýási bolǵan óńirler. Osy turǵydan alǵanda, biz álemde endi ıadrolyq apattardyń bol­maýy úshin adamzat aldynda teń jaýap­kershilikti sezinemiz. Sondyqtan Semeı­diń biz úshin orny bólek. Bizdiń aımaq­ty ıadrolyq qarýsyzdandyrý baǵy­tyn­daǵy birlesken áreketimiz Qazaq­stannyń táýelsizdik alǵan jyldary­­nan bastalyp ketti. Men ózim Japonııa­da osy yntymaqtastyqtyń alǵashqy qadamdaryna kýá boldym. Sondaı-aq ǵasyr basynda Japonııanyń qoldaýymen zaım negizinde Ertis ózeni arqyly ótetin kópir salyndy.

Odan beri Qazaqstannyń áleýeti artyp, turaqty ári baı ekonomıkaǵa qadam basty. Al bizdiń nazarymyz adam qaýipsizdigi salasyna aýdy. Jergilikti bılikpen jáne azamattyq qoǵammen birlese otyryp, birqatar bastamany júzege asyrdyq. 2004-2018 jyldar aralyǵynda biz Semeıde jalpy somasy 1,2 mıllıon dollardan asatyn 19 jobany aıaqtadyq. Olardyń qatarynda mektepterdi, balabaqshalardy qaıta jańartý sekildi jumystar bar. Odan bólek, ýnıversıtetter, mektepter men úki­mettik emes uıymdar arasynda tu­raq­ty ózara qarym-qatynas jolǵa qoıylǵan. Bilim berý salasynda belsendi baılanys bar. Ázirge Qazaqstannyń shyǵys óńirine jolym túspedi. Pandemııa aıaqtalǵanda mindetti túrde Semeıge baryp, turǵyndarymen tildesip, qalany óz kózimmen kórsem deımin.

– Eki el arasyndaǵy saýda-ekono­mı­kalyq yntymaqtastyq qandaı deńgeıde? Pandemııa taýar aınalymyna qalaı áser etti?

– Sońǵy 30 jylda eki el arasyndaǵy taýar aınalymy turaqty túrde ósip keledi. Alaıda pandemııanyń saldarynan saýda kólemi shamamen 25 paıyzǵa tómendedi. Dál qazir naqty somany baǵalaý qıyn. Degenmen buryn-soń­dy bolmaǵan mundaı synaqtyń ja­han­dyq sıpatyn eskere otyryp, nátı­jeniń osylaı bolary anyq edi, odan qasha da almaımyz. Biz úshin qazir turaq­tylyq pen pandemııadan keıin nemese ony kútpeı-aq ekonomıkany qalpyna keltirýge degen qulshynysty saqtaý mańyzdy. Barlyǵymyzǵa shydam men tabandylyq qajet. Sonymen qatar adamdar jańa bastamaǵa umtylyp, kúsh-jigerin jınaqtap otyrǵandaı kórinedi. Degenmen, 2020 jyl tek jaǵymsyz jaıt­qa toly boldy deýge bolmas. Byl­tyr qazaqstandyq jylqy etiniń tuńǵysh ret japon naryǵyna shyqqany týraly jańalyq tarady.

– Sonda Japonııada jylqy etine suranys bar deısiz be?

– Japonııanyń klımaty Qazaqstanǵa uqsas, qysy sýyq belgili bir óńirlerinde halyq jylqy etin tutynady.

– Japonııa elimizdegi iri 10 ınves­tordyń qatarynda ekeni belgili. Japon ınvestorlaryn Qazaqstan nesi­men qyzyqtyrady? Eldegi japon kompanııalary qaı salalarda belsendi?

– Árıne, biz odan da joǵary satyǵa kóterilýdi qalaımyz. Sizdiń eldiń jo­ǵary áleýeti táýelsizdik alǵan tustan bastap belgili boldy. Búgingi tańda Qazaqstandaǵy Japon saýda palatasy munaı, ýran óndirý, tabıǵı apattardyń aldyn alý, kólik, medısınalyq jab­dyq­tar jáne ózge de salalardaǵy álem­ge áıgili 16 japondyq kompanııadan turady. Úkimetaralyq deńgeıde bizde ekonomıkalyq yntymaqtastyq jónindegi birlesken komıssııa bar, ol 2009 jyldan beri saýda jáne ınvestısııalyq jaǵdaılardy jaqsartýdy, tabıǵı resýrstardy zertteýdi, ónerkásip pen ın­vestısııalardyń jańa salalaryna kómek kórsetýdi birlesip talqylap keledi. Sońǵy VII otyrys 2018 jyldyń maýsym aıynda Qazaqstanda ótti. Oǵan qatysy bar tulǵalar COVID-19 pandemııasynan týyndaǵan úzilisten keıin jumysqa qaıta kirisýge daıyndalyp jatqanyna senimdimin. Másele – tek keltirilgen zalaldy qalpyna keltirýde ǵana emes, sonymen birge jańa múmkindikterge jol ashýǵa basymdyq berýde. Sońǵy jyldardaǵy jaǵdaı men odan alǵan sabaǵymyzdy eskere otyryp, qorshaǵan ortany qorǵaý men densaýlyq, medısına sııaqty salalardy qolǵa alý kerek ekenin kórip otyrmyz. Biz burynǵydan da jaqsy qalypqa kelý úshin bar kúsh-jigerimizdi salýymyz kerek.

– Ortalyq Azııa+Japonııa dıalo­gynyń nátıjelerin qalaı baǵalar edińiz? Bastapqyda qoıylǵan mindet­ter oryndaldy ma? Elshi retinde osy saıası bastamadaǵy Qazaqstan­nyń rólin aıtyp ótseńiz?

– Japonııa Ortalyq Azııa aımaǵynyń damýyna úles qosýǵa shyn júrekten nıetti. О́ńirdiń shynymen ashyq, turaqty ári ózin-ózi qamtamasyz etetin birles­ken keńistikke aınalýyn qalaıdy. Bul úrdisti alǵa jyljytý úshin Japonııa 2004 jyly «Ortalyq Azııa+Japonııa» dıalogyn qurýdy usyndy. О́zderińiz biletindeı, dál osy format sátti bolyp, qazir úlken tanymaldylyqqa ıe. Jań­byrdan keıin qaptaǵan sańyraýqulaq sekildi «5+1» formaty keńinen taralyp ketkeni sonshalyq, osy formatty ózge de qurylymdardan kóremiz. Biz osy sátti formýlanyń bastamashysy bolǵanymyzdy jáne bolashaqqa kóre­gen­dikpen qaraı bilgenimizdi maqtan tuta­myz. «Ortalyq Azııa+Japonııa» mınıstr­leriniń alǵashqy kezdesýi Qazaq­standa ótýiniń erekshe máni bar. Bul Qazaqstannyń aımaqtaǵy orny men teńdessiz rólin aıqyndap berdi. Pan­demııadan keıingi tet-a-tet formatyn­daǵy mınıstrlerdiń kelesi kezdesýi tolyq tarıhı sheńber jasap, Nur-Sul­tanǵa qaıta oralady degen úmittemin.

Forýmdy bastapqy kúnderimen sa­lys­tyrǵanda qazir dıalogtyń mazmuny shynaıy ózara, teń quqyqty jáne eki jaqty sıpatqa qaraı bet buryp keledi. Biz yntymaq pen ortaq áreketpen ǵana sheshimin tabatyn taza energııa sekildi máselelerdi teń dárejede talqylap kelemiz. Biz bul baǵytty qos qoldap qol­daımyz. О́ıtkeni bul bizdiń sol kezdegi kózqarasymyzdyń búginde jetilip, durys bolǵanyn rastap otyr.

– Keıingi jyldar Japonııa halqy úshin aıtýly tarıhı oqıǵalarǵa toly boldy. Imperator aýysyp, jańa dáýirge aıaq bastyńyzdar, el úkimeti de aýysty. Bul ózgerister Japonııa úshin neni bildiredi?

– Japonııa jalpy qabyldanǵan Batys kúntizbesimen qatar, ár ımperatordyń bılik etý kezeńine sáıkes ózindik kúntiz­be qoldanatyny belgili. 2019 jyldyń 1 ma­my­rynda uly mártebeli ımperator Na­rý­hıto taqqa otyrdy, sodan beri jańa «Reıva» dáýiri bastaldy. Bul ataý óziniń bastapqy maǵynasynda adamdar arasyndaǵy tolyq úılesimdi bildiredi. Barlyq japon halqy osyndaı dáýirdiń óz elinde ǵana emes, búkil álemde ornaǵa­nyn qalaıdy jáne adamzattyń damýyna ózindik úlesin qosýǵa umtylady. Bul joldyń qanshalyqty uzaq jáne qıyn bolatynyn bile tura, biz osy jalǵyz durys baǵyttan aınymaımyz. О́ıtkeni adamzat betpe-bet kelgen qaýip-qater kóp. Al jańa dáýir japon halqy úshin jańashyldyqtyń jarshysy sekildi. Birneshe onjyldyqta bir keletin tarıhı oqıǵany árkim ártúrli qabyldaıdy. Árıne, kóbiniń kúndelikti tirshiligin aı­tar­lyqtaı ózgerte qoımaıdy, degenmen emosııa turǵysynan áseri zor.

– Bir jylǵa shegerilgen Tokıo Olım­pıadasy bıyl pandemııaǵa qa­ra­mastan ótip jatyr. Japon qoǵa­myndaǵy kózqaras qandaı?

– Osydan 10 jyl buryn biz 2020 jyly Olımpııa oıyndaryn ótkizýge usy­nys bildirgende, búkil álem pande­mııa­nyń qursaýynda qalatynyn aldyn ala eshkim boljap, bile almady. Byl­tyr Olımpıadany bir jylǵa shegerý týraly sheshim qabyldaǵanymyzben, jaǵdaı biz qalaǵandaı ózgere qoımady. Japon jurtynyń bul halyqaralyq jarysty óz elinde ótkizýge asa qushtar bolmaǵany ras. Shyndyǵynda, týrnır bastalǵanǵa deıin qoǵamda qorqynysh pen kúmán basym boldy. Alaıda biz halyqaralyq mindettemelerimizdi oryn­daýǵa jáne búkil adamzat úshin osy uly merekeni syılaýǵa baıyppen qara­dyq. Osylaısha qazirgideı kúrdeli kezeń­de barsha halyqqa úmit pen birlikti kór­set­kimiz keldi. Árıne, biz saqtyq sha­ra­laryna asa mán berdik. Sporttyq jarys­ty kórermensiz ótkizý sekildi asa qatań sharalardy qabyldaýǵa týra keldi. Degenmen oıyn oıdaǵydaı ótti, basty keıipkerler sportshylardyń ózderi boldy. Barlyq shekteý men qatań qaýipsizdik sharalaryna qaramastan, jarys aldyndaǵy tolqý men qýanyshtyń, tabandylyq pen kóp jyldyq eńbektiń kýási boldyq. Ulttyq quramamyzdan joǵary nátıje kútkenimizben, uıymdas­tyrýshy el retinde sátti óner kórsetken barlyq sportshyǵa qoldaýymyzdy bil­di­remiz. Birneshe jyl ter tógip eńbek­tengen, álemniń túkpir-túkpirinen óz múm­kindigin kórsetýge kelgen azamattardy kórgende daıyndyq barysyndaǵy keleńsiz jaǵdaılar men uıymdastyrý kezindegi qıyndyqtardyń túkke turmaı­tynyn baıqaısyń.

Olımpıadanyń ashylý saltanatynda qazaq sportshylarynyń mıllıondardyń júregin jaýlap alǵanyn aıta ketken jón. Áleýmettik jelide Qazaqstannyń Tý ustaǵan sportshylary men ózge atlet­teriniń beınesi, ulttyq naqyshtaǵy kıim úlgisi birden kózge túsip, kóptiń kózaıy­myna aınaldy.

– Qazaqstannyń táýelsiz el atan­ǵa­nyna bıyl 30 jyl tolady. Kelesi jyly Qazaqstan men Japo­nııa­nyń dıp­lo­matııalyq qarym-qaty­nas or­nat­qanyna – 30 jyl. Sizdiń qyz­metińiz osyndaı tarıhı sátpen tus­pa-tus kelgen eken. Osy ýaqytta at­qa­ryl­ǵan jumysqa qandaı baǵa be­rer edińiz? Eki el yntymaqtas­ty­ǵy aldaǵy ýaqytta qaı baǵytta damymaq?

– Adam ómirimen ólsheıtin bolsaq, 30 jas degenimiz – kemeldený men úlken tájirıbeni bildiredi. Sonymen qatar aldynda áli baǵyndyrar jańa kókjıekter men asýlardyń bary sózsiz. Bizdiń qarym-qatynasymyz dál osyndaı betburys kezeńinde ekenine senimdimin. Tek sońǵy onjyldyqta Sizdiń qurmetti Elbasyńyz Japonııaǵa eki ret kelip, bizdiń Premer-Mınıstr Qazaqstanǵa saparmen keldi. Qazir pandemııaǵa baılanysty jaqyn bolashaqty boljaý qıyn, biraq osyndaı jaǵdaıda da Premer-Mınıstr Sýga men Prezıdent Toqaev, sondaı-aq О́kilder Palatasynyń Spıkeri Osıma men Májilis Tóraǵasy Nyǵmatýlın arasynda bıylǵy jyldyń mamyr aıynda telefon arqyly jemisti kelissózder ótti.

Joǵaryda aıtqanymdaı, biz pandemııadan alǵan sabaqtarymyzdy saralap, byltyrdan beri jınalǵan kúsh-jigerimiz ben umtylysymyzdy jańa bir bastama­ǵa baǵyttasaq deımiz. Bul turǵyda men optı­mıstik kózqarastamyn. Aldaǵy ýaqyt­ta ózara tyǵyz kelissózder barysynda basym baǵyttardy anyqtaıtyn bolamyz.

Men Qazaqstanda osyǵan deıin bolǵan Japonııa elshileriniń barlyǵyn jeke tanyǵanymdy maqtanyshpen aıta alamyn. О́z qyzmetimde qazaq-japon halyqtaryn odan ári jaqyndastyryp, dostyq qarym-qatynastaryn tereńdete túsý – basty mindetim ekeni anyq. Alaıda qazirgi kún tártibinde pandemııamen kúres máselesi turǵany belgili. Dál osy salada birlese jumys atqaryp, jaqsy nátıjege jetýge bolady. Japon halqynda «Kez kelgen qıyndyqty múmkindikke aınaldyrýǵa bolady» degen maqal bar. Sondyqtan osyndaı kúrdeli kezeńdi birlese otyryp eńseretinimizge senimdimin.

– Jyl basynda Qaýipsizdik máse­leleri boıynsha tórt jaqty dıalog­tyń (Quadrilateral Security Dialogue) otyrysynda uıymǵa múshe Japonııa, AQSh, Úndistan, Aýstralııanyń bas­shy­lary Úndi-Tynyq muhıty aıma­ǵyn­daǵy ma­ńyz­dy máselelerdi tal­qyla­dy. Má­se­leniń bir ushy Qytaı­ǵa kelip tire­ledi. Qazirgi Ja­ponııa-Qytaı qarym-qaty­nasy qan­daı sıpatta?

– «Quad» dıalogy týraly aıtatyn bolsaq, keıbir qate túsinikterdi naqtylaýǵa ruqsat etińiz. Bul aqyl-oıdyń birlestigi eshqandaı arnaıy múddeni ustanbaıdy, kerisinshe zańnyń ústemdigi, keme qatynasy bostandyǵy, kez kelgen daýdy beıbit jolmen sheshý, demokratııa, aýmaqtyq tutastyq sekildi barshaǵa ortaq qundylyqtardy anyqtap, saqtaýdy kózdeıdi. Sonymen qatar otyrysta COVID-19 pandemııasymen kúreste kúsh biriktirý men yntymaqtastyq máselesiniń kóterilýi túsinikti. Eger olar jalpyǵa birdeı «teris» baǵytty ustanbasa, bul qundylyqtardyń ústem bolýynan eshkim qoryqpaýy kerek.

Al Qytaıǵa keletin bolsaq, bul uly el men órkenıet – myńdaǵan jyldar boıy Japonııanyń eń jaqyn kór­shisi. Osyndaı uzaq yntymaqtastyq­tyń ar­qasynda ózara túsinistik pen qurmet qalyp­t­asqanyna senimdimin. Biz Qytaı­men qazirgi jáne bolashaq qarym-qaty­nasymyzdy osy tarıhı turǵydan qaras­tyryp, joǵaryda aıtyp ótken jahan­dyq qundylyqtarǵa negizdeı otyryp júrgizemiz.

– Qazaqstandaǵy japon dıasporasyna toqtalsaq.

– Qazaqstanda ómir súrip jatqan japondar kóp emes. Elde qazir kóbine kásipkerler turyp jatyr. Degenmen japon ultynan shyqqan keıbir belgili tulǵalar bar. Tesýro Ahıko myrzanyń taǵdyryn mysalǵa keltirýge bolady. Byltyr qaıtys bolǵan japon áskerı tutqynynyń ómiri qazaq jerimen tyǵyz baılanysty. Tutqynnan bosatylǵannan keıin ol osynda ómir súrip, úılenip, ǵumyr keshti. Osyndaı tulǵalardyń aýyr taǵdyry men ómiri bizdiń dostyq baıla­nysymyzdyń altyn kópirine aınalady.

– Japon jáne qazaq mádenıetiniń uq­sas tustary bar ma? Qazaq hal­qy­nyń qandaı erekshelikterin baıqa­dyńyz?

– Shyndyǵynda, maǵan eki el arasyn­daǵy aıqyn ózgeshelikti dóp basyp aıtý qıyn. Eger Japonııada biraz ýaqyt turyp kelgen qazaqtardyń bireýine osy suraqty qoıar bolsańyz, olardyń kóbi bizdiń kúndelikti ómirimizdiń kóp tusy uqsas keletinin aıtar edi. Syrtqy kel­betimizden ǵana emes, sonymen qatar basqa da nárselerden bizdi ajyratý qıyn. Joǵaryda aıtyp ótken, ǵumy­ryn Qazaqstanda ótkizgen japon áske­rı tutqynynyń ómiri bizdiń rýhanı jaqyn­dyǵymyzdyń taǵy bir dáleli bola alady.

Bizdiń aramyzdaǵy osyndaı ǵajaıyp uqsastyqtyń ǵylymı nemese tarıhı túsindirmesi bolýy kerek dep oılaımyn. Jáne jaqyn bolashaqta úzdik ǵalymdardyń osy baǵyttaǵy zertteýleri men jańalyqtaryn kútemin. Sebebi bizdiń ata-babalarymyz kóptegen ǵasyr­lar boıy aýyl sharýashylyǵy paıda bolǵanǵa deıin kóshpeli ómir saltyn ustanǵany belgili. Sol kezeńniń izderin IýNESKO jaqynda Dúnıejúzilik mura dep tanyǵanyn aıta ketý kerek.

– Qazaqtyń ulttyq taǵamdarynan dám tatyp, salt-dástúrimen tanysyp úlgerdińiz be?

– Men qazaqtyń baı aspazdyq dástúrin endi ǵana tanyp-bile bastadym. Men ózge japondar sekildi emes, ba­lyq nemese teńiz ónimderinen góri et taǵam­daryn jaqsy kóremin. Osylaısha, Qazaqstannyń ulttyq taǵamdary meniń talǵamyma tolyq saı keledi. Men de jylqy etinen jasalǵan taǵamdardyń dámin tatyp, baǵalaı bastadym. Aıtyp ótkenimdeı, Japonııanyń keıbir aımaǵy úshin jylqy eti tańsyq emes. Sol jerdi meken etken halyq qazaqtar sekildi jylqy etin tutynady. Al qazaqtyń eti men ózge de taǵamdary japondar úshin de ulttyq asqa aınalýy ǵajap emes.

– Japon qoǵamynda áıelderdiń saıasatqa belsendi aralaspaýy úlken másele bolyp otyrǵan kórinedi. Tip­ti mem­leket tarapynan arnaıy shara­lar­ da qolǵa alynǵan. Jaǵdaı ózgerdi me?

– Iá, bul – óte baıaý júrip jatqan úrdis. Dál osy salada Qazaqstannan úırenerimiz kóp. Biz osy máselede álem elderinen birshama artta qalǵanymyzdy túsinemiz. Shetelden kelgen parlament ókilderiniń arasynda ádette áıelder kóp bolyp, biz jaqtan az bolyp jatady. Osy baǵytta batyl qadamdar jasap jatqanymyz ras.

– Qazaqstan halqyna Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyna oraı izgi tilegińiz qandaı?

– Barsha Qazaqstan halqyn Táýelsiz­diktiń 30 jylynda júrip ótken jarqyn jolymen, jetken jetistikterimen shyn júrekten quttyqtaımyn! Sizder esh ási­releýsiz tolaǵaı tabysqa qol jet­kiz­dińizder. О́zderińizdiń ulttyq bolmy­syńyz ben tamyry tereńge jaıylǵan baı mádenıetińizdi saqtaı bildińizder demekpin. О́ıtkeni bizdiń ómirimiz ótken men qazirginiń teń úılesimin taýyp, úzdiksiz aǵyn sekildi júrip jatýy kerek. Bolashaqqa keler bolsaq, Qazaqstannyń juldyzy qazirgiden de jarqyrap janatynyna úlken senimim bar.

– Egemen Qazaqstan gazetiniń oqyr­mandaryna ne aıtaryńyz bar?

– Osy keremet elge kelgennen keıin halyqpen tikeleı baılanysýyma múm­kindik bergenderińizge alǵys bildiremin. Gazet tarıhtyń barlyq kezeńinde sol qo­ǵam­nyń aınasy retinde erekshe ról at­qara­­dy. Búkilálemdik ǵalamtor jelisiniń damýy­­men onyń mańyzy esh ózgermek emes.

– Áńgimeńizge rahmet.