Áleýmettik salany damytýdyń jańa vektory

Memleket basshysy «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Qazaqstan hal­qyna Joldaýynda álemdegi da­myǵan 30 eldiń qatarynan oryn alýymyzdy mejeleıtin damýdyń jeti basym baǵytyn belgilep ber­di.

Atalǵan baǵyttardy iske asyrýda bizdiń 2050 jylǵa deıingi bas­ty nysanamyzdyń biri eńbek ónim­diligin «...5 esege – qazirgi kez­degi 24,5 myń dollardan 126 myń dollarǵa deıin» arttyrý bolyp aıqyndaldy. Bul úshin eń aldy­men, ekonomıkanyń naqty sektoryn damytý kózdelip otyr. О́z kezeginde, jańa joǵary tehnologııaly ekonomıka salalaryn qurý, qazaqstandyq ǵylymnyń áleýetin arttyrý jáne agroónerkásiptik sektorda ınnovasııalyq tehnologııalardy engizý kadrlardyń joǵary biliktiligin talap etedi. Joǵary bilikti mamandar údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq da­mý barysynda qurylatyn ja­ńa jumys oryndarynyń talap­taryna jaýap berýge tıis.

Memleket basshysy «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Qazaqstan hal­qyna Joldaýynda álemdegi da­myǵan 30 eldiń qatarynan oryn alýymyzdy mejeleıtin damýdyń jeti basym baǵytyn belgilep ber­di.

Atalǵan baǵyttardy iske asyrýda bizdiń 2050 jylǵa deıingi bas­ty nysanamyzdyń biri eńbek ónim­diligin «...5 esege – qazirgi kez­degi 24,5 myń dollardan 126 myń dollarǵa deıin» arttyrý bolyp aıqyndaldy. Bul úshin eń aldy­men, ekonomıkanyń naqty sektoryn damytý kózdelip otyr. О́z kezeginde, jańa joǵary tehnologııaly ekonomıka salalaryn qurý, qazaqstandyq ǵylymnyń áleýetin arttyrý jáne agroónerkásiptik sektorda ınnovasııalyq tehnologııalardy engizý kadrlardyń joǵary biliktiligin talap etedi. Joǵary bilikti mamandar údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq da­mý barysynda qurylatyn ja­ńa jumys oryndarynyń talap­taryna jaýap berýge tıis. Atal­ǵan mindetti iske asyrý úshin, ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq damý­dyń ekinshi besjyldyǵyn daıyndaý jónindegi is-sharalar aıasynda besjyldyqqa eńbek resýrstaryna degen qajettiliktiń boljamy jasalady. Bul meje:

- elimizdegi ekonomıkalyq ósý jáne qurylymdyq ózgerister boljamyna;

- iske asyrylyp jatqan mem­lekettik jáne salalyq baǵdar­lamalardyń jáne jergilikti at­qa­rýshy organdardyń mańyzdy jobalaryn jumys kúshimen qam­tamasyz etý qajettigine;

- jumys berýshilerdiń sura­nysyna qaraı aıqyndalatyn bolady.

Basqasha aıtqanda, makro­eko­nomıkalyq boljaýlar, sta­tıstıkalyq baıqaýlar, óńirlik jumyspen qamtý kartalary men jumys berýshilerdiń arasynda júrgizilgen saýalnamalardyń nátıjeleri eskeriledi. Búgingi tańda Úkimettiń janynan osy jumysty úılestiretin arnaıy jumys toby qurylyp, óz jumysyn bastap ketti.

Biraq, aıta ketetin bir jaıt, kóbinese mamandardyń daıyndyq deńgeıi men kásibı qabiletteri jumys berýshilerdiń tarapynan kún sanap artyp kele jatqan daıyndyq jáne praktıkalyq tájirıbe deńgeıine qoıylatyn talaptarǵa sáıkes kele bermeıdi. Bul mindetti is júzine aınaldyrý úshin «dýaldy tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdiń ulttyq júıesin...» qalyptastyrý jáne damytý sharalary qabyldanýda. Jańa biliktilik júıesi qurylýda, árbir mamandyq úshin «jol kartasy» bolyp esepteletin kásibı standarttar ázirlenýde. Kásibı standarttar – bul jumys berý­shi­lerdiń qyzmetkerlerdiń boıynan tabylýǵa tıisti bilim men biliktilikke qoıylatyn talaptar. Osy standarttardyń negizinde, ıaǵnı jumyskerge qoıylatyn ja­ńa talaptarǵa qaraı bilim be­rý júıesi de qaıta qurylady. Qa­zirgi ýaqytta áleýmettik árip­testerdiń tikeleı qatysýymen 257 kásibı standart ázirlendi. In­dýstrııalyq-ınnovasııalyq da­mýdyń ekinshi besjyldyǵynyń aıaǵyna deıin kásibı standarttar barlyq negizgi qyzmet salalaryna engiziletin bolady.

Memleket basshysy stra­tegııalyq jos­parlardy is­ke asyrýda shaǵyn jáne orta bız­nesti damytýǵa erekshe kóńil bóldi. Qazirgi tańda «Jumys­pen qam­týdyń jol kartasy-2020» baǵ­darlamasy aıasynda kásip­ker­­likti damytý jónindegi shara­lar keshenin jáne iske asyrý jos­parlanǵan bıznes jobalar tizbesin kózdeıtin óńirlik kásipkerlikti damytý kartalary daıarlanady. Azamattarǵa shaǵyn kredıtter osy karta negizinde beriledi.

Elbasynyń tapsyrmasyna sáı­kes mınıstrlik jergilikti at­qarýshy organdarmen birge baǵ­darlamanyń kásipkerlikti damytý ba­ǵytyn qaıta qarap shyǵýdy me­je­­lep otyr. Ondaǵy negizgi maq­sat:

- aýyldarda qaıta óńdeýshi ón­di­rister jelisin damytýdyń múm­kindikterin jasaý;

- kásipkerlik qyzmet negiz­derine oqytý máselesin jetildirý;

- qarjylyq agenttikterdiń qa­tysýy esebinen túpkilikti qaryz alýshylar úshin mıkrokredıt mólsherlemesin arzandatý boıynsha sharalar qabyldaý.

О́ndiristi damytý, ádettegideı, qazaqstandyqtardyń ómir sú­rýin jaqsartýǵa qyzmet etedi. Jol­daýda «Strategııa – kúnnen kúnge, jyldan jylǵa elimizdi, qazaqstandyqtardyń ómirin jar­qyn ete túsetin naqty prak­tı­kalyq ister baǵdarlamasy» dep atap kórsetilgen.

2050 jyl nysanasyna um­ty­la otyryp, biz halyqtyń eko­no­mıkalyq belsendiligi men ju­myspen qamtý deńgeıin árdaıym arttyryp kelemiz. Búgin­de eń­bekke jaramdy qazaq­stan­dyq­tardyń 95%-nyń jumysy bar. Sońǵy úsh jylda ǵana (2011-2013 jj.) «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasy sheńberinde («Ju­myspen qamtýdyń jol kartasy») halyqty nátıjeli jumyspen qamtýǵa járdemdesýge 200 mlrd. teńge bólingen. Bul 250 myń­nan astam adamdy jumysqa orna­lastyrýǵa múmkindik berdi. Olardyń qatarynda jumys­syz­dar, ózin ózi jumyspen qamty­ǵandar, jastar, múgedekter men tabysy az adamdar bar. Baǵdar­lamaǵa qatysýshy 109 myń adam ká­sibı daıarlyqtan jáne qaıta daıar­laýdan ótti, 19 myń adam je­ke isin ashýǵa jáne bıznesin ul­ǵaıtýǵa mıkrokredıt aldy. Ta­ǵy da 13 myń adam damý áleýeti jo­ǵary eldi mekenderge óz erkimen qonys aýdardy, jańa jerde bul otbasylardyń eńbekke qabiletti múshelerine jumys berildi. Al­daǵy ýaqytta bul saladaǵy ju­mystyń tıimdiligin odan ári arttyrý josparlanyp otyr.

Nátıjeli jumyspen qamtý deńgeıiniń ósýi tıisinshe ha­lyq­tyń tabysynyń da artýyna sep­tigin tıgizdi. Sońǵy 15 jylda qazaqstandyqtardyń tabysy 10 esege artqan. Bir qyzmetkerdiń ortasha aılyq jalaqysy toǵyz eseden astam ósipti. 2013 jyldyń qańtar-qarasha aılarynda ekonomıkalyq qyzmettiń barlyq túrleri boıynsha bul kórsetkish 106 092 teńgeni qurady.

Memleket basshysynyń tapsyrmalaryna sáıkes bıýdjettik sala qyzmetkerleriniń – dári­ger­lerdiń, muǵalimderdiń, áleýmettik qyzmetkerlerdiń, ǵylym jáne mádenıet qaıratkerleriniń eńbekaqy deńgeıi joǵarylady. Tutastaı alǵanda, 2009-2011 jyldary jalaqy deńgeıi shamamen eki esege kóbeıdi. 2013 jylǵy 1 jel­toqsandaǵy jaǵdaı boıynsha bıýdjettik sala qyzmetkerleriniń ortasha aılyq jalaqysy 74 027 teńge boldy. Alaıda, qabyldanǵan sharalarǵa qaramastan, bıýdjettik saladaǵy eńbekaqy deńgeıi jalpy ekonomıka boıynsha eńbekaqy deńgeıinen qalys qalyp keledi.

Osyǵan oraı, Elbasy óziniń ja­ńa Joldaýynda Úkimetke «…2015 jyldyń 1 shildesine deıin azamattyq qyz­metshilerdiń eńbekaqy júıe­siniń jańa úlgisin ázirleýdi jáne engizýdi» tapsyrdy.

Álemdik praktıkada jalaqy tóleý júıesin qalyptastyrýda túr­li tásilder qoldanylady, so­ǵan qaramastan olardyń máni qyz­metkerdiń bilimi men biliktilik deńgeıine, jumys kúrdeliligi men jaýaptylyǵyna qaraı bel­gi­le­nýinde bolyp otyr. Dál osy prınsıpter men tásilder Qazaqstan Respýblıkasynda azamattyq qyz­metshilerdiń eńbegine aqy tó­leýdiń jańa modeliniń ózegi etip alynatyn bolady.

Máselen, qazirgi kezde muǵa­lim­derdiń negizgi jalaqysy olar­dyń biliktilik sanatyna qa­ramastan birdeı kólemde belgi­lengen, al negizinde ol mamanǵa kásibı jáne karerlik ósýdi qamtamasyz etetin biliktilik sanatyna tikeleı baılanysty bolýy qajet. Sondyqtan jańa eńbekaqy tóleý úlgisine ótýge baılanysty, bıýdjet salasyndaǵy qyzmetkerlerdiń jalaqysyn kóterý jumyskerlerdiń oryndaıtyn jumysynyń kúrdeliligi men jaýaptylyǵyna, bilim deńgeıi men kásibı tájirıbesine qaraı saralap júrgiziletin bolady. Al bul Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes 2015 jyldyń shildesinen bastap densaýlyq saqtaý qyzmetkerleri negizgi personalynyń jalaqysyn 28%-ǵa deıin, bilim berý salasy boıynsha 29%-ǵa deıin, áleýmettik qorǵaý salasy boıynsha – 40%-ǵa deıin arttyrýdy qamtamasyz etýi qajet.

Eńbekaqy tóleýdiń jańa úlgisin engizý negizgi jalaqynyń/laýa­zymdyq qyzmetaqynyń má­nin qalpyna keltiredi, onyń qyz­met­tiń sońǵy nátıjesine táýeldi­ligin qamtamasyz etedi jáne qyz­metkerdiń laýazymdyq ári kásibı ósýine ıgi yqpal etetin bolady.

Jeke obektıvti sebepter boıynsha eńbek ete almaıtyn jáne ózin ózi qamtamasyz ete almaıtyn adamdardy áleýmettik qorǵaý da jańa deńgeıge kóteriledi. Jol­daýda «…múmkindigi shekteýli aza­mattarymyzǵa kóbirek kóńil bólý kerek» dep atap kórsetildi. «Bul adamdarǵa qamqorlyq kórsetilýge tıis, al olardyń qatary az emes – bul ózimizdiń jáne qoǵam al­dyndaǵy bizdiń paryzymyz».

Búgingi tańda Qazaqstanda 625 myńnan astam múgedek ómir sú­redi, olardyń 400 myńnan astamy eńbek etýge qabiletti jas­ta, 10,8% – balalar. Múgedekterdiń jeke qajettikterine qaraı:

- memlekettik áleýmettik jár­dem­aqylar men MÁSQ-tan jáne saqtandyrý kompanııalarynyń tarapynan áleýmettik tólemder tólenedi;

- kórsetilimderi boıynsha, teh­nıkalyq ornyn toltyrýshy (kompensatorlyq) qurylǵylar, jeke kómekshiniń kómegi, bilim berý jáne ózge de áleýmettik qyzmetter tegin kórsetiledi. Sońǵy jyldary tehnıkalyq ornyn toltyrýshy kompensatorlyq quraldardy jyl saıyn 90 myńnan astam adam nemese muqtaj adamdardyń 80%-na jýyǵy aldy;

- 80 myńnan astam erekshe muqtaj adamǵa jyl saıyn memleket kepildik bergen arnaýly áleýmettik qyzmet kórsetiledi.

О́tken jyly múmkindikteri shek­teýli jandardyń shyǵarma­shy­lyq áleýetin damytýda jáne qoǵam ómirine teń quqyly qaty­sýy úshin jaǵdaı týǵyzýdaǵy má­ni erekshe bolǵan «Bárimiz bir­deımiz – kemsitýdi bilmeımiz» al­ǵashqy respýblıkalyq konkýrs ótkizildi. Oǵan 6 myńnan astam adam qatysyp, onyń 342-si konkýrstyń aqtyq týryna qatysty. Al 63 adam jeńimpaz atandy. Konkýrs qatysýshylarynyń 17 eń úzdik áleýmettik jobasy qarjylandyrý máselesi boıynsha jergilikti atqarýshy organdardyń, «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory» AQ pen «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy» AQ-tyń qaraýynda jatyr.

Jańa kezeńde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń tapsyrmasy boıynsha, 2015 jyldyń 1 shildesinen múgedektigi boıynsha jáne asyraýshysynan aıyrylý jónindegi áleýmettik járdemaqylardyń mólsheri 25 paıyzǵa ulǵaıtylatyn bolady.

«Nur Otan» partııasymen birlesip, Qazaqstan Res­pýb­lıkasynda múgedekterdiń quqyq­taryn qamtamasyz etý jáne ómir súrý sapasyn jaqsartý jónin­degi is-sharalar jospary talqy­lanyp, iske asyrylatyn bolady. Memleket basshysynyń tapsyrmalaryna oraı, bul jumys mynadaı 4 baǵytty kózdeıdi:

- múmkindikteri shekteýli jandar úshin kedergisiz orta qurý;

- múmkindikteri shekteýli adamdardy jumysqa ornalastyrýǵa járdemdesý;

- azamattardyń osy sanatyn qoldaýda bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligin arttyrý jáne

- múgedekterge oń kózqaras qalyp­tas­tyrý maqsatynda aqpa­rat­tyq-nasıhattaý jumystaryn jan­dandyrý.

Halyqtyń áleýmettik osal sanattary da nazardan tys qalǵan joq, olarǵa qatysty kedeılikti azaıtý jáne jumyssyzdyq deń­geıi­niń ósýin aýyzdyqtaý jóninde sharalar qabyldaý tapsyryldy. Joldaýda «Memlekettik jár­dem­aqylar men kómek alýshy­lar­dyń barlyǵy úshin jumys­pen qamtý jáne áleýmettik beıim­deý baǵdarlamalaryna qaty­sý mindettiligi týraly qaǵıda en­gizý kerek», dep atap aıtyl­dy. Sondyqtan ataýly áleý­met­tik kómek kórsetýdiń tártibin ózgertýdiń bastalýy osy ıdeo­lo­gııaǵa sáıkes kelýi qajet. Iаǵnı endigi jerde sózsiz áleýmettik kómek shyn máninde muqtaj nemese ómirlik qıyn jaǵdaıǵa dýshar bolǵan, ári belgili bir obektıvti sebepter (jasy, densaýlyq jaǵdaıy, múgedektigi men ózge de áleýmettik álsizdigi) boıynsha bul jaǵdaıdan shyǵa almaıtyn azamattarǵa beriletin bolady. Eńbek qabiletin saqtaǵan úmitkerlerge, qoldaý belsendi baǵdarlamalarǵa qatysý shartymen beriletin bolady. Bul kásibı daıarlaý, áleýmettik jumys oryndaryna joldama, jumysqa ornalastyrý, balalaryn mektepke deıingi mekemelerge ornalastyrý jáne t.b. qoldaý sharalary bolýy múmkin. Mundaı qoldaý otbasynyń tabysyn arttyryp qana qoımaı, kómek alýshylardyń jeke jaýapkershiligin de arttyrady. Mundaı tehnologııalar bıylǵy jyly qanatqaqty negizde Aqmola, Shyǵys Qazaqstan jáne Jambyl oblystarynda bastaý alady.

Qoryta aıtqanda, Elbasynyń jańa Joldaýyna sáıkes «qazaq­standyqtardyń ál-aýqatyn arttyrý» jáne «qarapaıym adamdardyń áleýmettik kóńil-kúıin jaqsartý» jańa jaǵdaılarda da áleýmettik saıasattyń eń mańyzdy baǵyttary bolyp qala beredi.

Tamara DÚISENOVA,

Eńbek jáne halyqty

áleýmettik qorǵaý mınıstri.