Bıyl aýa raıynyń ereksheligine baılanysty, oblys sýdan biraz tarshylyq kórdi. Jaz mezgilinde de munda jańbyr jaýmaı, aımaqta aptap ystyq boldy. Bul da sýarmaly alqaptardyń qýańshylyqqa ushyraýyna alyp keldi. Sondaı-aq, dıqandardyń da jumysyna kedergi keltirdi. Al biz aıyr qalpaqty aǵaıyndardan keledi dep kútip júrgen sýdyń bıyl da qarqyny báseń. Sebebi «Kırov» sý qoımasyndaǵy jınalǵan sý qory aýyz toltyryp aıtarlyqtaı emes. Ol jaqta sýdyń jaǵdaıy jaqsy bolmasa, bizde de ahýal oıdaǵydaı bolmaıdy.
Jalpy, Jambyl – aýyl sharýashylyǵyna qolaıly óńirdiń biri. Aımaqta sharýalar qara jerdiń múmkindigin meılinshe paıdalanyp otyr. Egin salyp, baý-baqsha egetinderi de, túrli ónim túrlerin ósirýmen aınalysatyndary da bar. Biraq bar másele taǵy da sýǵa kelip tireledi. Sharýańdy shalqytyp, tirligińdi tikteý úshin de sý kerek. Al qyrǵyzdardan keletin sý bolmasa, mundaǵy eldiń jaǵdaıy taǵy qıyndaı túsedi. Qazirgi kezde oblysta máseleni sheshý úshin arnaıy keste quryp, bar sýdy meılinshe únemdep ári kezekpen paıdalaný kerektigi de aıtylýda. Sol sııaqty, oblys aýmaǵyndaǵy jerasty sýlaryn da zerdelep, ony kádege jaratý máselesi kún tártibinde tur. Zerdeleý nátıjesinde, óńirde 1 mlrd 715 myń tekshe metr jerasty sýynyń bar ekeni anyqtalǵan.
Alaıda jerasty sýy anyqtalǵanymen, ony paıdalaný jaǵy sol kúıi qalyp keledi. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Qaırat Amanovtyń aıtýynsha, aımaqta 106 sý qoımasy bar. Olardyń jobalyq syıymdylyǵy 132 mln 447 myń tekshe metrdi quraıdy. Sondaı-aq óńirde 773 kanalǵa 207,8 myń gektar alqap bekitilgen. Alaıda 306 kanal qazirgi tańda jóndeýdi qajet etedi. Sonymen qatar búginde oblysta 392 mln tekshe metr sý jetispeıtini belgili bolyp otyr. «Jetispeıtin sý kólemin oblysymyzda ornalasqan ishki sý kózderi arqyly qamtý josparlanýda. Olardyń 8,2 myń gektar alqapqa bekitilgen 106 kishi sý qoımalary bar. Bul rette kishi sý qoımalary esebinen 64,9 mln tekshe metr sýmen qamtý kózdelýde. Nátıjesinde, ishki sý kózderin paıdalaný arqyly jetispeıtin 392 mln tekshe metr sý kólemi 327 mln tekshe metrge deıin tómendemek. Joǵarydaǵy sý kózderimen qajetti sý kóleminiń 3,8 paıyzyn qamtıtyn bolady. Budan bólek, salynyp jatqan jańa sý qoımalary esebinen de qajetti sýmen qamtý josparlanýda», deıdi basqarma basshysy.
Jalpy alǵanda, óńirde táýligine qaıta qalpyna keletin 4 mln 464,49 myń tekshe metrdi quraıtyn sý qory bar. Bul rette 120 kúndik vegetasııalyq kezeńde 535 mln tekshe metrdi quraıtyn sý kólemimen qamtýǵa bolady. Osy oraıda aımaqtaǵy jerústi sý tapshylyǵy bar aýdandar jerasty sýynyń múmkindigin tolyǵymen paıdalanýy qajet ekeni sezilýde.
«Oblys boıynsha aýyl sharýashylyǵy maqsatynda 1706 uńǵyma bar. Onyń ishinde 1 458 uńǵyma mal sharýashylyǵy, 248 uńǵyma egin sharýashylyǵy maqsatynda paıdalanylady. Aǵymdaǵy jyly jalpy 146 uńǵymaǵa zertteý jumystary júrgizilýde. Jerasty uńǵymalary esebinen qajetti sý kóleminiń 16,4 paıyzyn qamtıdy. Nátıjesinde, jetispeıtin 275 mln tekshe metr sý kólemin tolyǵymen jerasty qorlary arqyly qamtamasyz etý usynylady», deıdi Qaırat Amanov.
Bul málimetterge qarap, jerasty sýlaryn tolyq paıdalaný arqyly óńirdegi kúrdeli máseleni sheshýge bolatynyn kóremiz. Alaıda jerasty túgili, jerdiń ústindegi sýlardyń ózi tolyq kádege asyp jatqan joq. Máselen, oblysta búginde ıesiz 53 kanal bar. Biraq bul kanaldardy aýdan ákimdikteriniń teńgerimine «Qazsýshar» respýblıkalyq memlekettik mekemesiniń oblystyq fılıaly bermeı otyr eken. Iske aspaı turǵan kanaldar osylaısha qańtarylǵan qalpy tur. Al «Qazsýshar» mekemesi oblystyq fılıalynyń dırektory Qazybek Bedebaevtyń aıtýynsha, bul maqsattaǵy jumystar kezeń-kezeńimen júrgizilýde. Endi bul jumys aıaqtala ma, joq pa, ol jaǵy taǵy da belgisiz.
О́ńirdegi sýarmaly jerdegi sý máselesin sheshý úshin taý ózenderin jáne bulaq sýlaryn da paıdalaný mańyzdy. Degenmen, ony paıdalaný úshin 30 sý qoımasy men salynatyn 8 kishi toǵan anyqtalypty. Munyń bári de qarjy máselesine kelip tireledi. Sondaı-aq qazirgi tańda aımaqtaǵy 92 sý qoımasy tolyq paıdalanýda bolsa, 14 sý qoımasy paıdalanylmaı tur. Oblystaǵy sý qoımalarynyń, kanaldardyń tozyǵynyń jetýi de mundaǵy sý máselesin odan ári kúrdelendire túsýde.
Al «Jambyl sý qoımalary» mekemesiniń dırektory Aıdar Asambekov óńirde 52 bulaq bar ekenin jetkizdi. «Onyń ishinde 4 bulaq Qordaı aýdanynyń asýynda bolsa, Shý aýdanynda 4 bulaq bar. Qalǵan aýdandarda da bulaqtar ornalasqan. Bul bulaqtar sekýndyna 5-7 lıtrge deıin sý beredi. Bulaqtardyń janynda otyrǵan sharýalar paıdalanýda», deıdi ol.
Jalpy alǵanda, Jambyl jeri qýańshylyq jaılaǵan qurǵaq jer emes. Aımaqta sharýalar egin salyp, ózge de jumystardy atqarǵanymen qosa, keıbir azamattar tabıǵı ózen-kólder men sý qoımalarynda balyq ta ósirýde. Jerdiń ústindegi jáne jerdiń astyndaǵy en baılyqty kózin taýyp paıdalaný keler kúnniń enshisindegi nárse. Ol úshin mıllıardtaǵan qarajat kerek. Degenmen zertteý nátıjesinen bilgenimizdeı, jerasty sýlaryn tolyq paıdalanǵan jaǵdaıda óńirdegi sý máselesi sheshimin tabady.
Bul kúnde kúrdeli máseleni sheshý úshin oblys ákimdigi men tıisti ǵylymı ortalyqtar birlesip jumys atqarýda. Máselen, «Qazaq sý sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS bas dırektory Nurlan Balǵabaevtyń aıtýynsha, mekeme óńirdegi 26 uńǵymany zerttegen. Nátıjesinde, atalǵan ınstıtýt 10 uńǵymany qalpyna keltirýge usynys jasapty. Eger bul uńǵymalar jóndeletin bolsa, birqatar jerdi sýarýǵa bolady eken. Jańbyrdyń jaýǵanyna da, Qyrǵyzstan tarapyna da qarap otyra bermeı, qolda bar baılyqty tıimdi paıdalaný kerektigin oblys ákimi Berdibek Saparbaev ta aıtyp otyr. Sondyqtan da aımaqtaǵy jerústi jáne jerasty sýlaryn tolyq paıdalanýdyń qajettigi týyndap tur. Sonda ǵana oblys qyrǵyz eline sýǵa táýeldilikten qutylyp, óziniń bar múmkindigin jan-jaqty kórsetetin bolady.
Jambyl oblysy
