Joldaý júgi: Eksport tabysyn 608 mlrd teńgege jetkizý kózdelýde

Prezıdenttiń halyqqa arnaǵan Jol­da­ýynda aıtylǵan jeti baǵyt pen bes bas­tamany qolǵa alý úshin naqty shara­lar qabyldanatynyn jetkizgen qala áki­mi Murat Áıtenov osyndaı derekter kel­tirdi. «Prezıdent «Bıznestiń jol kar­tasy» men «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamalarynyń merzimin 2022 jylǵa deıin uzartý týraly sheshim qabyldady. Bıyl «Bıznestiń jol kartasy» baǵdarlamasy boıynsha qalamyzda byltyrǵymen salystyrǵanda 6 ese kóp qarjy qaralyp, kólemi 4,8 mlrd teńgeni qurady. Jeti aıdyń qorytyndysymen 3 mlrd teńgege jýyq qarjyǵa 970 joba qarjylandyryldy. «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» boıynsha bıyl 80 jobanyń nesıesin sýbsıdııalaý jáne 20 jobany kepildendirý josparlanǵan. Bul maqsatqa oraı 83,4 mlrd teńge qaraldy. Baǵ­darlamaǵa qatysýǵa 84 kásiporyn óti­nim bildirse, sonyń 61-i naqty qara­jat­qa qol jetkizdi», deıdi Murat Dúısenbekuly.

Joldaýda 2025 jylǵa qaraı óńdeý ónerkásibi eksportynyń kólemin 1,5 esege, ıaǵnı 24 mlrd dollarǵa deıin, al eńbek ónimdiligin 30 paıyzǵa kóterý min­det­tel­di. Bul oraıda Shymkent qala­sy­nyń shıkizattyq emes sektorynda 2025 jylǵa qaraı syrtqa ónim shyǵarýǵa baǵdarlanǵan 62 joba iriktelgen jáne eksport tabysyn 608 mlrd teńgege jetkizý jóninde jospar túzilgen. Bıyl jeti aıda 10 jo­ba­nyń eksporttyq kólemi 54,5 mlrd teń­geni quraǵan. Sondaı-aq qala ákimi aýyl shar­ýashylyǵy boıynsha Joldaýda kór­se­tilgen mindetterdi Shymkenttegi qu­ry­ly­sy júrip jatqan 2 agroındýstrıaldy aımaqtyń esebinen oryndaýǵa bola­tynyn aıtady. «Memleket basshysy, sonymen birge ınflıasııa deńgeıin 4-6 paıyz aralyǵynda ustap otyrý qa­jet­ti­gin, baǵa saıasatyn ustanýdy tapsyrdy. Osy rette aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń ónimin deldalsyz saýdalaıtyn jelilerdiń mańyzy zor. Qalamyzda áleýmettik mańyzy bar 19 azyq-túlik taýaryn iri saýda dúkenderinde belgilengen baǵada satý jóninde arnaıy ke­lisim jasalǵan. Iri saýda jelilerimen ke­lisimshart ornatý, tıisti qarajatpen qamtamasyz etý jalǵasady. Sonymen qa­tar jaıylymdyq jerler qaıta taldanyp, veterınarııa salasy avtomattandyrylýy tıis», deıdi M.Áıtenov.

Shaǵyn aýdandar ahýaly

Aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýde Shymkent qalasynyń ortalyǵynan shal­ǵaı­da ornalasqan eldi mekenderdiń alar orny erekshe. Bul oraıda eldi mekenderdi damytý máselesi ákimdiktiń basty nazarynda. Búginde shetki shaǵyn aýdandardyń ınfraqurylym máselesi kezeń-kezeńimen sheshilýde. Mysaly, Eńbekshi aýdanyndaǵy apatty dep tanylǵan «Tekesý» kanalynan óte­tin kópir qaıta qurylyp, paı­da­la­ný­ǵa berildi. Qoldanystaǵy bul kópir 1993 jyldary salynǵan. Uzyndyǵy 10 metr, eni 6 metr bolatyn kópirge qaıta qurý jumystary demeýshi esebinen júr­gi­zildi. Endigi kezekte Qarabastaý turǵyn ala­byndaǵy kanal ústinen ótetin kópirdi qaı­ta qurý josparda bar. Al 10 myńǵa jýyq tur­ǵy­ny bar Batys shaǵyn aýdany bıyldan qalmaı taza aýyz sý júıesine qosylady. Shalǵaıdaǵy shaǵyn aýdanǵa aýyz sýmen qosa «kógildir otyn» men jaryq júıesi de tartylýda. Mundaǵy turǵyndar búginde aýladaǵy qudyq sýyn jáne tasymaldy sýdy paıdalanyp otyr. Sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý maqsatynda qurylys jumystary ótken jyldyń mamyr aıynda bastalǵan bolatyn. Uzyndyǵy 151,47 shaqyrym bolatyn aýyz sý qubyrynyń búginde 80 paıyzy tartylǵan. Merdiger mekeme «Melıorator» JShS tarapynan qarqyndy júrip jatqan qurylys jumystary kúz aıynyń sońynda aıaqta­la­dy dep josparlanýda. Iаǵnı jyl sońyna deıin Batys shaǵyn aýdanyndaǵy 9 618 tur­ǵyn sapaly aýyz sýmen qamtylady. Jeti jyldan astam ýaqytta aýyz sýdy ta­syp iship kelgen Asar-2 shaǵyn aýdany turǵyndaryna da bıyl sapaly aýyz sý jetkiziledi. Turǵyndardy sapaly aýyz sý júıesimen qamtamasyz etý maqsatynda byltyr maýsym aıynda qurylys jumystary bastalǵan. Joba quny – 1,5 mlrd teńge. Jalpy uzyndyǵy 156,1 shaqyrym bolatyn aýyz sý jelisin tartý jumystarynyń búginde 80 paıyzy aıaqtalǵan. Qurylys jumysy bıyl tolyǵymen bitip, Asar-2 shaǵyn aýdanyndaǵy 11 060 turǵyn sapaly aýyz sýmen qamtylady. Sondaı-aq Ál-Farabı aýdany aýmaǵynda ornalasqan Naýryz shaǵyn aýdany turǵyndaryn káriz júıesimen qamtý qurylysy qarqyndy júrýde. Joba boıynsha, uzyndyǵy 15 shaqyrym ishki oramdyq júıeler tartylady. Qazirgi ýaqytta 4 shaqyrym káriz júıesi ornatylǵan. Qurylys jumysy tolyǵymen qarasha aıynda aıaqtalady. Nátıjesinde, shaǵyn aýdandaǵy 3 850 tur­ǵyn qoldanystaǵy dıametri 1 200 mm kol­lektorǵa qosylady. Búginde qala tur­ǵyn­daryn káriz júıesimen qamtý maq­sa­tynda barlyǵy 13 nysannyń qurylysy júrgizilýde.

Qala ákimi M.Áıtenov maýsym aıynyń sońynda «Egemen Qazaqstan» gazeti­ne bergen suhbatynda úshinshi megapolıs­te jaryqtyń sónýine qatysty máse­le baryn jáne ony sheshý joldary bo­ıyn­sha tıisti jumystar atqarylyp jat­qanyn aıtqan-dy jáne josparǵa sáı­kes, shilde aıynda qosalqy stansanyń qu­ry­lysy aıaqtalatynyn málim etken edi. Jýyrda «Bozaryq» qosalqy stansasy el ıgiligine paıdalanýǵa berildi. Nátıjesinde, qaladaǵy ınfraqurylym sa­pasy jaqsaryp, 250 myń turǵyn sa­pa­­ly elektr jaryǵymen qamtamasyz eti­le­di. «Qaladaǵy elektr energııasymen qam­tamasyz etý máselesin aldaǵy ýa­qyt­ta tolyq sheshemiz. Shymkent iri ón­diristik ortalyq retinde damyp ke­le­di. Osy oraıda «Bozaryq» stansasy strategııalyq nysan retinde elektr qýaty jetispeýshiligi máselesin sheshýde sep bolady. Qala aýmaǵyna kiretin 81 eldi mekendegi elektr energııasymen qamtý sapasyn jaqsartady», deıdi qala ákimi. Aıta keteıik, bul elektr stansasynyń qurylysy 2015 jyly bastalǵan. Aldaǵy ýaqytta munda 5 qosalqy stansa qosylyp, elektr energııasyn alady. Olardyń arasynda «Nursát», «Astana-1» jáne «Astana-2» qosalqy stansalaryndaǵy ju­mystar aıaqtalýǵa taıaý. Al «1-M-1» stan­sasyndaǵy qurylys jalǵasyp, «Yn­ty­maq» qosalqy stansasynyń joba­lyq-smetalyq qujattary ázirlenýde. Nátı­jesinde, qalanyń soltústik bóliginde orna­lasqan 10 shaǵyn aýdan turǵyndaryn sapa­ly elektr qýatymen qamtýǵa múm­kin­dik týady. Qala shetindegi «Sáýle» shaǵyn aýdanynyń da ınfraqurylymy jaqsara túsýde. Shaǵyn aýdanda jeke turǵyn úı salý úshin 600 jer telimi berilip, búginde 350 úı salynǵan. Bul aýmaqty sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý úshin demeýshiler tarapynan ótken jyly 350 metrge jýyq sý qubyrynyń qazba jumystary júrgizilip, sý júıesi turǵyndar ıgiligine paıdalanýǵa berilgen. Jaryqpen qamtamasyz etý maqsatynda demeýshiler tarapynan 25 baǵana, 2 shaqyrym sym jáne qýattylyǵy 160 kVt kóteretin transformator ornatylyp, 150-ge jýyq jeke turǵyn úıler elektr qýatymen qamtamasyz etildi. So­ny­men qatar 276 oramdy tolyqtaı aýyz sýmen qamtý úshin memlekettik satyp alý konkýrsy ótkizilip, jeńimpaz merdiger mekeme «Agat» JShS-men 532,5 mln teńgege kelisimshart túzilgen. Qurylys ju­mystary 2021 jyldyń maýsym aıynda bastalyp, qarasha aıyna deıin aıaqtaý jos­parlanǵan. Elektr jaryǵymen tolyq qam­tamasyz etý maqsatynda «Aqsemser-stroı­ser­vıs» JShS-men 982,4 mln teńgege keli­simshart túzilgen. Bul jumystar 2022 jyldyń I toqsanynda aıaqtalady. Shaǵyn aýdandaǵy 276 oramdy tabıǵı gazben qamtamasyz etý úshin jobalyq-smetalyq qujattar daıyndalyp, qarjy bólý úshin bıýdjettik ótinim engizilgen. Kelesi jyly tolyq tabıǵı gazben qamtylatyn bolady. Sonymen qatar topyraq joldardyń sanyn azaıtý maqsatynda byltyr shaǵyl tas tóselgen 4,9 shaqyrym jol 2022 jyly asfalttalady. Shaǵyn aýdandardyń biri «Asarda» negizinen О́zbekstannan kóship kelgen qandastarymyz turady. Mundaǵy ár úıdiń aýlasynda kásipke aınaldyryp, kúnkóris etsin degen maqsatta berilgen jylyjaı bar. Degenmen turǵyndardyń aıtýynsha, qazir bul sharýashylyqpen halyqtyń 8-10%-y ǵana aınalysýda. Munyń ózindik sebebi de joq emes. Qandastarymyzdyń keıbiri úıiniń ıpotekasyn tóleı almaýda eken. Asar shaǵyn aýdanyndaǵy №6 ýchaskeniń bıi Ázimbaı Pazylbekovtiń aıtýyna qaraǵanda, tur­mys­tyq máselesin aıtyp keletinder kóp. «Bizge ıpotekalyq úı salyp bergen. Bul úshin Úkimetke, Elbasyna erekshe alǵys aı­tamyz. Biraq bizde másele bolyp tur­ǵa­ny – jesir bar ma, jetim bar ma, bári de О́zbekstannan kelgen qandastarymyz. Kóbiniń balalary – kishkentaı. Birazy kópbalaly otbasylar. Sondyqtan olarǵa úıdiń ıpotekasyn tóleý qıyndyq týǵyzyp jatyr. Sol úshin kishkene jylyn uzartyp berse dep otyrmyz. Mysaly, meniń ýchas­kemde 6 balaly bir azamat bar. Áıeliniń densaýlyǵy jaramaıdy. Bir ózi jumys isteıdi. Mine, sondaı otbasylar ıpotekany jabýǵa qınalyp otyr», deıdi aýyl bıi. Sondaı-aq shaǵyn aýdan turǵyndary tehnıkalyq sýdyń joqtyǵyn aıtýda. Bul máse­leler qala ákimdiginiń nazarynda. Jal­py, qalada qandastarǵa barlyq jaǵdaı ja­sa­lýda.

Jýyrda Shymkent qalalyq jumyspen qamtý jáne áleýmettik qorǵaý basqarmasy úshinshi megapolıske jyl basynan beri kó­ship kelgen 798 otbasyndaǵy 1 099 aza­mat­qa qandas mártebesi berilgenin má­lim etti. Elge oralǵandardyń kópshiligi О́z­bekstan, Aýǵanstan, Qytaı jáne Reseı eli­nen kóship kelip, qalanyń ár aýdanyna qonystanǵan. Alys-jaqyn shetelden kóship kelgen qan­dastardy qoldaý maqsatynda bas­qar­maǵa qarasty «Qandastardy beıim­deý jáne yq­paldastyrý» ortalyǵy 6 aı mer­zi­mind­e memlekettik tildi úırenýi, or­ta­ǵa beıimdelýi, jumyspen qamtylýy, baspana máseleleri boıynsha qyzmet kórsetedi. Sonymen qatar ortalyq tiginshi, kondıter, esepshi, kompıýter grafıkasy, shashtaraz syndy 12 túrli mamandyq boıynsha tegin oqytady. Aıta keterligi, jumysqa ornalasyp, baspana salyp, óz kásipterin dóńgeletip otyrǵan qandastar da joq emes. Mysaly, «Dánekerleý isi» kishi ká­sip­tik mamandyǵyn alǵan Madııar Myr­zahmetovke memlekettik baǵdarlama aıa­synda jumysqa ornalastyrý boıyn­sha usynystar berilipti. Sondaı-aq orta­lyq mamandarynyń kómegimen tez beıim­del­gen M.Myrzahmetov azamattyq alyp, eńbek­qorlyǵynyń arqasynda Qursaı eldi meke­ninen úı turǵyzyp, baspanaly boldy.

Jańa mektep – zaman talaby

Memleket basshysy Joldaýynda 2025 jylǵa deıin salynatyn mektep sanyn bir myńǵa jetkizýdi mindettedi. Mektepterdi bıýdjet qarjysyna salýmen qatar, osy ózekti máseleni sheshýge jeke sektordy da tartý qajettigi aıtyldy. Ýrbanızasııa jáne demografııalyq prosesterge baılanys­ty úshinshi megapolıste salynyp jatqan mektepter sany jyl saıyn kóbeıe túsýde. Mysaly, osydan otyz jyl buryn qalada 69 myń oqýshysy bar 72 mektep boldy. Al bıylǵy jańa oqý jyly 203 mektepte 233 879 oqýshymen bastaldy. О́tken jylmen salystyrǵanda 8 myń oqýshyǵa kóp. Onyń ishinde 25 myń oqýshy alǵash ret mektep tabaldyryǵyn attap otyr. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, bilim berý uıymdarynyń qurylysyn júrgizý, olardyń jabdyqtalý deńgeıin arttyrý, bilim salasynda memleket-jekemenshik áriptestigi jolǵa qoıý, pedagog kadrlardyń áleýetin kóterý, taǵy basqa mańyzdy kórsetkishter qamtylǵan. Aldaǵy 5 jylda qalada 72 mekteptiń qurylysyn júrgizý josparlanyp, úsh aýysymdy mektepter máselesi men mektebi joq shaǵyn aýdandar men turǵyn alaptarda jańa bilim uıalary salynbaq. Bıyldyń ózinde 32 mekteptiń qurylysy bastalyp, 20 mektep jyl sońyna deıin paıdalanýǵa beriledi. Jeke ınvestorlar 16 mekteptiń qurylysyna tartylǵan. Mektepterdiń materıaldyq-teh­nıkalyq bazasyn nyǵaıtý boıynsha jumystar júıeli túrde júrgizilýde. Mysaly, qaladaǵy bilim oshaqtaryn jańa mo­dıfıkasııalanǵan jabdyqtarmen qam­ta­masyz etý maqsatynda 263 kabınet, 178 ın­teraktıvti taqta ornatyldy. Ná­tı­je­sin­de, jańa jabdyqtarmen qam­tyl­ǵan pán kabınetteriniń úlesi 32,5%-dan 65%-ǵa jetti.

Al kúni keshe «Turan» shaǵyn aýdanynda paıdalanýǵa berilgen №79 jalpy orta mektebinde 897 oqýshy bilim alýda. Zaman talabyna saı jabdyqtalyp, balalardyń tolyqqandy bilim alýyna, salamatty ómir saltyn qalyptastyrýyna jaǵdaı jasalǵan 1200 oryndy oqý orny 3 qabattan turady. Eki aýysymda oqytatyn mektepte 44 oqý bólmesi qarastyrylǵan. Budan basqa jańa úlgidegi 8 mýltımedııaly-lıngofondy kabınet, 3 ınformatıka kabıneti, 85 kom­pıý­ter jáne 3 ınteraktıvti taqtamen jab­dyqtalǵan. Sondaı-aq 4 sheberhana ból­mesi men balalardyń densaýlyǵyn qada­ǵa­laı­tyn eki medpýnkt qarastyrylǵan. Bilim kúninde zaman talabyna saı jabdyqtalǵan taǵy bir mektep el ıgiligine tapsyryldy. «Nızamhan» jekemenshik mektebiniń ashylý saltanatyna qatysqan Shymkent qala­sy máslıhatynyń hatshysy Bahadyr Narymbetov jańa oqý jylynda 20 mektep ashylyp, 2 mekteptiń qosymsha korpýsy aıaqtalǵanyn atap ótti. Osylaısha, megapolıste apatty mektepter joıylyp, úsh aýysymdy mektepter sany 14-ten 9-ǵa azaıdy. Jyl sońyna deıin taǵy 4 jańa mektep ashylady. «Nızamhan» jekemenshik mektebi 1934 jyly yńǵaılastyrylyp salynǵan apatty ǵımarattyń ornyna salyndy. Jańa mekteptiń qýattylyǵy bir aýysymda 1200 bala qabyldaýǵa arnalǵan. Zaman talabyna saı jabdyqtalǵan mektepte 74 oqý bólmesi bar. Jańa úlgidegi bıologııa, fızıka, hımııa, ınformatıka, mýltımedııaly-lıngofondy kabınetter, ınteraktıvti taqtalar, kitaphana, ashana, akt, sport zaldary, sport alańy, qyzdarǵa jáne uldarǵa arnalǵan sheberhanalarmen qamtylǵan. «Qazirgi tańda, memleket tarapynan bilim salasyna úlken qamqorlyq ja­salýda. Osy baǵytta Shymkentte de kóp­tegen ońdy is atqarylýda. Maqsatty kór­setkishterge qol jetkizýde qalalyq más­lıhat ta qoldaý kórsetip keledi», deıdi Bahadyr Narymbetov.

Sanǵa emes, sapaǵa jumys isteý – ýaqyt talaby. «Alty alashtyń basy qo­syl­sa tór – muǵalimdiki» degen Alash qaı­­rat­keri Maǵjan Jumabaevtyń qanatty sózi búginde de óz qundylyǵyn joıǵan joq. О́ıtkeni sońǵy jyldary elimizde muǵalimniń mártebesin kóterý baǵytynda aýqymdy jumys atqaryldy. Nátıjesinde, ustazdan shákirtteri oza shabýda. Ǵylymı-tanymdyq óresi bıik, bilim kókjıegi keń oqýshylar olımpıadalar men ǵylymı jobalarda júldeli oryndardy ıelenip, qalanyń abyroıyn asqaqtatýǵa úles qosyp keledi. Mysaly, 2020-2021 oqý jylynda shymkenttik órender respýblıkalyq bilim báıgesinde 70 júldeli oryndy ıelendi. Sonymen qatar respýblıkalyq olımpıadanyń nátıjeleri boıynsha Shymkenttiń bes mektebi Qazaqstannyń 100 úzdik mektebine endi. Qazir elimizde 22 «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» daryndy balalardy bilim nárimen sýsyndatyp otyr. Sonyń ishinde Shymkent qalasyndaǵy hımııa-bıologııa baǵytyndaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebi óz jumysyn 2013 jyly 25 aqpanda bastaǵan bolatyn. 2014 jyldyń 1 aqpanynda – 594 oqýshy qabyldanǵan bolsa, qazirgi tańda 761 oqý­shy bilim alýda. Osy jyldary mektepten qalalyq, oblystyq, respýblıkalyq, halyqaralyq olımpıada men ǵylymı joba saıysynyń, túrli shyǵarmashylyq baıqaýynyń 1 myńǵa jýyq jeńimpazy shyqqan. Mektep túlekteri álemniń ár túkpirindegi, elimizdiń ár qalasyndaǵy eń bedeldi oqý oryndarynda bilim alyp júr. Sońǵy statıstıkaǵa toqtalsaq, bıyl 92 oqýshy zııatker túlek atandy. Onyń ishinde 32 oqýshy Nazarbaev ýnıversıtetine shaqyrtý aldy, 16 oqýshy shetelderdiń bilim ordalarynda bilim alýǵa 25 paıyzdyq grantyn jeńip alsa, 9 oqýshy Qytaı, AQSh, Japonııa, Túrkııa, Qatar, Lıtva, Vengrııa, Italııa, Sıngapýr memleketteriniń oqý oryndaryna tústi. Sondaı-aq hımııa-bıologııa baǵytyndaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń dırektory Qaıyrbek Býksýkbaev bilim salasynda maqsatty ındıkatorlyq kórsetkishter qoıylyp, adamı kapıtaldyń sapasyn arttyrý mindetteri mejelengenin aıtady. Shymkenttik ustazdar oqýshylary bilim olımpıadalary men ulttyq testileý kór­set­kishterinen oq boıy ozyq turýy kerek eke­nin, búgin mektebine úles qosqan bala, erteń eliniń abyroıyn asqaqtatatynyn aıtýda. Zııatkerlik báseke ornyqqan bú­gingideı kezeńde oqýshylar ózderin kún­de­lik­ti jetildirýi tıis dep esepteıdi.

Qala ákimi málim etkendeı, jańa mektep­ter salý, zaman talabyna saı jabdyqtaý boıynsha aýqymdy jumystar atqarylyp kele jatqan úshinshi megapolıste bilim uıalarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jaqsartý jumystary aldaǵy 4-5 jyl kóleminde tolyqtaı sheshimin tabady.

ShYMKENT