Ekonomıka • 07 Qyrkúıek, 2021

Agrosektordaǵy arshyndy qadamdar

260 ret kórsetildi

Qazaqstan Táýelsizdik alysymen keńes quramynda bolǵan ózge de memleketter sekildi ekonomıkany jańǵyrtýǵa, halyq sharýashylyǵy sektorlaryn reformalaýǵa kiristi. Bul eldiń aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy damýynyń jańa kezeńi edi.

 

Júrgizilgen reformalardyń nátıjesinde aýyl sharýashylyǵynda kóp deńgeıli ekonomıka qalyptasty. Bul agrarlyq saıasattyń mańyzdy strategııalyq baǵyttarynyń biri. Dese de, osy ýaqytqa deıin oryn alǵan ózgeristerdiń bári qıyndyqsyz ótpedi. Uzaq jyldar boıy qalyptasqan óńiraralyq hám salaaralyq baılanystardyń ózgerýi aýyl sharýashylyǵyndaǵy daǵdarysqa jol ashyp berdi.

Birinshi kezeń: qurylý hám qalyptasý

Mamandar Qazaqstandaǵy aýyl sha­rýa­shylyǵy ekonomıkasynyń qalyptasýyn eki kezeńge bólip qarastyrady. Birinshi kezeń 1991-1999 jyldardy quraıdy. Bul – ekonomıkanyń qurylý kezeńi. Ekinshi – ósý kezeńi. Ol 2000 jyldan bastalady.

Buǵan deıin ortaq júıege jumys istep kelgen Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy salasy Táýelsizdikten keıin óz betinshe damýǵa kóshti. Sóıtip aýyl sharýashylyǵy ekonomıkasynyń alǵashqy qadamdary jasaldy. 1991-1999 jyldardaǵy qu­rylý kezeńi agroónerkásipti qaıta qu­rý­men sıpattalatyny da sondyqtan. 1991 jylǵa deıin memlekettik menshik na­ryq­tyq jolǵa kedergi bolǵany belgili. О́ıtkeni naryqtyq ózgeristerdiń mańyz­dy sharttarynyń biri – menshik nysan­darynyń kóptúrliligi boldy.

1991 jyly jer reformasy bastaldy. Ol jer menshigine degen qatynastyń ózgerýimen, memleket monopolııasyn joıý, ujymshar jáne keńsharlardy túrli uıymdyq-quqyqtyq qurylymdarǵa ózgertýmen sıpattaldy. Ujymshar jáne keńshardaǵy memlekettik jer menshigin jekeshelendirý, aýyl sharýashylyǵy jerlerin sharýa qojalyqtaryna, úı sharýashylyqtaryna, kooperatıvterge ótkizý bastaldy. Sol kezde memlekettik sek­tordaǵy aýyl sharýashylyǵy jer­leriniń kólemi 2 mln 925 myń gektardy quraǵan eken. Al memlekettik emes sek­tordyń úlesi – 341,1 myń gektar jer. Osylaısha, jer qoryn bólý jáne sharýa­shylyqtyń birneshe túrin qurý arqyly salaǵa ózgeris engizý bastaldy.

Sol kezdegi reformalar ónimdi tuty­ný­shylarǵa, suranys qurylymyna belsendi áser etýge, ónimniń resýrs syıymdylyǵyn tómendetýge, onyń sapasyn jáne talǵamyn arttyrýǵa baǵyttaldy. Saldarynan aýyl sharýashylyǵy ekonomıkasyna túsetin kapıtal qysqardy, óndiris kólemi azaıdy, aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn turǵyndardyń turmys deńgeıi nasharlady, aýyldaǵy áleýmettik shıelenis kúsheıdi. Qarjylyq daǵdarysqa deıin aýyl sharýashylyǵy jalpy óniminiń ósý qarqyny jaqsy boldy. Alaıda azııalyq daǵdarystan jáne Reseı rýbliniń devalvasııasynan keıin Qazaqstan úshin halyqaralyq ekonomıkalyq orta nasharlady, aýyl sharýashylyǵy ónimi óndirisiniń qarqyny tómendedi.

Máselen, 1997 jyly aýyl sharýa­shyly­ǵyndaǵy jalpy óndiristiń kólemi 297 mlrd teńgeni qurady. Onyń ishinde ósimdik sharýashylyǵy – 168,1 mlrd teńgege nemese jalpy ónimniń 56,6 paıyzyna, mal sharýashylyǵy – 128,9 mlrd teńgege nemese 43,4 paıyzǵa teń. Dál osy jyly aýyl sharýashylyǵyna baǵyttalǵan kapıtaldyq salymdardyń úlesi jalpy kapıtaldyq salymdardyń 1,5 paıyzyn ǵana qurady. Sondaı-aq atalǵan jyly tıimdi sharýashylyqtardyń úlesi 23,4 paıyzǵa, al tıimsizderdiń úlesi 72,4 paıyzǵa teń boldy. Negizgi aýyl sharýashylyǵy ónimderi boıynsha tıimdilik keri nátıje kórsetti. Sóıtip dándi daqyldardyń tıimdilik deńgeıi – 7,1 paıyzdy, kartop – 12,1 paıyzdy, kókónis – 11,7 paıyzdy, iri qara maldyń eti – 53,1 paıyzdy, qoı eti – 30,2 paıyzdy, qus eti – 21,7 paıyzdy, sút 37,6 paıyzdy qurady.

Jalpy sala boıynsha zardap kólemi 27,5 mlrd teńge boldy. Al aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń nesıelik bereshegi 121 mlrd teńgeni qurady. Tólem qabiletsizdigine baılanysty aýyl sharýashylyǵy kólikterin óndiretin kásiporyndardyń ónimderi jáne onymen tyǵyz baılanysty hımııalyq ónimder suranyssyz qaldy.

1997 jylǵy aýyl sharýashylyǵyndaǵy aýyr jaǵdaı memlekettik qoldaýdy kúsheıtýdi talap etti. Osylaısha, ishki qarjylyq turaqtylyqty kúsheıtý maqsatynda 1998 jyldan bastap áleýeti tómen aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryn bankrot dep jarııalaý arqyly qarjylyq ońaltý jáne sanasııa bastaldy. Nátıjesinde, 1998-2001 jyldar aralyǵynda áleýeti tómen 2 184 aýyl sharýashylyǵy qurylymynyń 83 paıyzy nemese 1 817-i joıyldy. Qolǵa alynǵan sharalar jalpy nesıe qaryzyn 67,2 mlrd teńgege (55 paıyzǵa) qysqartýǵa múmkindik berdi.

Aýyl sharýashylyǵy taýar óndi­rý­shilerin qoldaý maqsatynda 1998-1999 jyldar aralyǵynda memleket birqatar tıimdi sharalardy qoldandy. Máselen, salyq jeńildikteri usynyldy. Birqatar taýarǵa arnalǵan qosymsha qun sa­lyǵy 10 paıyzdy qurady. 1998 jylǵy shil­deden bastap aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileri úshin salyq salýdyń patenttik júıesi engizildi. Ol bıýdjetke baǵyttalǵan túsimderdi 80 paıyzǵa azaıtýdy kózdedi.

Budan bólek, bıýdjetke salyq tóleýdi 1999 jylǵy 15 jeltoqsanǵa deıin sozýǵa múmkindik beretin Úkimet qaýlysy qabyl­dandy. «Salyq jáne basqa da bıýdjetke tólenetin tólemder týraly» zańǵa tolyqtyrýlar engizildi. 2000 jyldyń 1 qańtaryndaǵy jaǵdaı boıynsha qalyptasqan salyqtar men sanksııalar taǵy da 3 jylǵa sozyldy. Shaǵyn taýar óndirýshilerdi qoldaý jáne baǵa dempıngin boldyrmaý úshin bekitilgen baǵamen bıdaıdy memlekettik resýrstarǵa jyl saıyn satyp alý tetigi engizildi.

On jyl ishinde elimizdiń agrarlyq saıasaty naryqtyq negizge baǵyt aldy. Sonyń nátıjesinde Qazaqstan Keńes Odaǵynan keıingi memleketter arasynda birinshi bolyp tereń agrarlyq reformalardy júrgize bastady: zańnamalyq-quqyqtyq baza men agrarlyq reformalar tetigi ázirlendi, memlekettik menshikten jekemenshikke ótý júrgizildi. Sońǵysy kóp sanatty ekonomıkany damytýǵa sebepshi boldy. Reformany júzege asyrý kezinde jer úlesterin keıiptendirý jáne natýralızasııalaý júrgizildi. Jer paıdalanýshylardyń quqyqtary zańmen bekitildi ári jerdiń naryqtyq aınalymyn damytýǵa jaǵdaı jasaldy. Agroónerkásipti basqarýdy monopolııasyzdandyrý nátıjesinde sharýashylyq júrgizýdiń naryqtyq tetikteri paıda boldy. Qarjylyq-nesıelik jáne baǵa saıasatyndaǵy naryqtyq ózgerister ınvestorlardy tartý, mıkronesıelendirý, ónimderge degen kelisimdik baǵalardy qoldaný arqyly agroqurylymdardyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa jol ashty.

Ekinshi kezeń: ósý men órleý

2000 jyldardyń basynda qalyptasqan jaǵdaı agrarlyq sektordyń damý strategııasynan konseptýaldyq anyqtamany qajet etti. Onyń negizgi baǵyttary 2030 jylǵa deıingi Qazaqstannyń damý Strategııasynda belgilengen. Stra­tegııa sheńberinde 2000-2002 jyldarǵa aýyl sharýashylyǵy ónimin damytý baǵ­darlamasy ázirlendi. Ol básekege qabiletti óndiris salalarynyń ekonomıkalyq ósýin, negizgi aýyl sharýashylyǵy óniminiń túrlerin óndirýdi turaqtandyrýdy qarastyrdy. Baǵdarlama sheńberinde agroónerkásip keshenin memlekettik retteýdiń zańnamalyq bazasy quryldy. Aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerdi nesıeleý kezinde kepildik bazasyn keńeıtý maqsatynda «Astyq týraly» zańǵa sáıkes astyq qolhaty júıesi engizildi.

Memlekettiń qatysýymen aýyl sharýa­shylyǵyn maqsatty túrde damytý úshin alǵashqy qadamdar jasaldy. Sóıtip arnaıy lızıngtik kompanııa – «Kaz­AgroQarjy» AQ quryldy. Ol búgin­de aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn, jab­dyqtardy tıimdi syıaqy mólsherleme boıynsha usynatyn jalǵyz memlekettik kompanııa bolyp sanalady.

Aýyldyq taýar óndirýshiler jeńil­detilgen salyq talaptaryna sáıkes ju­mys isteýdi bastady. Zańdy tulǵalar 80 paıyzdyq arzandatylǵan patent negizinde, sharýa jáne fermerlik qojalyqtar birikken jer salyǵy negizinde jumys isteýge kóshti. Memleket janýarlar jáne ósimdikterdiń asa qaýipti aýrýlarǵa qarsy sharalaryn tolyq júrgizýde, asyl tuqymdy ónimniń, elıtalyq tuqymdardyń, mıneraldy tyńaıtqyshtardyń qunyn arzandatýda úlken kómek kórsetýde. 2001 jyldan bas­tap otandyq aýyl sharýa­shylyǵy taýaryn óndirýshilerdi qoldaý maqsatynda respýblıkalyq bıýdjetten mıneraldy tyńaıtqyshtarǵa sýbsıdııa bólinedi.

Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵynda qalyptasqan jaǵymsyz jaǵdaılardy túbegeıli ózgertý úshin «Asyl tuqymdy mal sharýa­shylyǵy týraly» zańyna ózgeristerdi jáne qosymshalardy engizý týraly» zań qabyldandy. Onda asyl tuqymdy ónimdi ótkizýmen jáne óndirýmen aınalysatyn sharýashylyq sýbektileri qyzmetiniń negizgi baǵyttary, asyl tuqymdy sharýashylyǵy salasynda ýákiletti organnyń quqyqtary men mindetteri, mal sharýashylyǵynyń asyl tuqymdy bazasyn saqtaýǵa, damytýǵa jáne qaıta ornatýǵa memlekettik sýbsıdııalardy usyný tetikteri belgilengen.

Budan bólek, ónimdi syrtqy jáne ishki naryqqa ótkizý jolymen mal sharýashylyǵynyń damýyn yntalandyrý boıynsha jumystar bastaldy. Osy oraıda 2001 jyldyń sońynda arnaıy memlekettik kompanııa – «Mal ónimderi korporasııasy» AQ quryldy.

1999 jyldan bastap naryqtyq jaǵdaılarǵa sáıkes burynǵy baqylaýly-qadaǵalaý jáne sharýashylyq-oryndaý fýnksııalaryn biriktiretin memlekettik veterınarııa júıesiniń ornyna mem­le­kettik veterınarııalyq qadaǵalaý júıesi quryldy. Bul jekemenshik veterınarlyq qyzmetti damytty.

Degenmen 2002 jyly ótpeli kezeńniń problemalary biline bastady. Atap aıtqanda, aýyl sharýashylyǵy tehnıka­lary men jabdyqtarynyń tozýy, jer qunarlylyǵynyń tómendeýi, agrotehno­logııalardyń saqtalmaýy, egindik jáne mal sharýashylyǵy ónimdiliginiń, óndiris tabystylyǵynyń jáne óndiriletin ónim­niń básekege qabilettiliginiń tómendeýi úlken problemaǵa aınaldy. Sol sebepti El­basy 2002 jyly Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda aldaǵy úsh jyldy aýyldy jańartý jyldary dep jarııalady.

Bul máseleni sheshý úshin 2003-2005 jyldarǵa arnalǵan memlekettik azyq-túlik baǵdarlamasy ázirlendi. Onyń bas­ty maqsaty – tıimdi agrobıznesti ret­teý, óndiris kólemin ulǵaıtý men báse­kege qabiletti ónimderdi ótkizý jáne memlekettik qoldaý sharalaryn ońtaı­lan­dyrý boldy.

Memlekettik baǵdarlamany iske asyrý kezinde agroónerkásip kesheniniń zańnamalyq bazasyn ári qaraı ulǵaıtý, jetildirý jáne ony halyqaralyq táji­rıbe normalaryna sáıkestendirý bo­ıynsha úlken jumys atqaryldy. Jer, Sý jáne Orman kodeksteri jumys isteı bastady. «Agroónerkásip keshenin jáne aýyldyq aýmaqtardy damytýdy mem­lekettik retteý týraly», «О́simdik sharýa­shylyǵynda mindetti saqtandyrý týraly», «Sý paıdalanýshylardyń aýyl­dyq tutyný kooperatıvteri týraly», «Janýarlar álemin qorǵaý, qaıta óndirý jáne paıdalaný týraly» zańdar qabyldandy. Olardyń negizgi ereje­lerin naqtylaıtyn zańǵa táýeldi norma­tıvtik-quqyqtyq aktiler bekitildi. Ele­vatorlardy lısenzııalaý boıynsha jumys aıaqtaldy. «Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy týraly», «Astyq týraly» zańdarǵa konseptýaldyq ózgeristerdi jáne qosymshalardy engizý boıynsha jumys júrgizildi. Esep máselesi, memlekettik tirkeý jáne mehanıkalyq kólik quraldary men olardyń tirkemelerin memlekettik tehnıkalyq baıqaýdan ótkizý máseleleri boıynsha keıbir zańnamalyq aktilerge ózgerister engizildi. Qabyldanǵan zańdar el ekonomıkasyndaǵy agrarlyq salany damytýǵa septigin tıgizdi.

2006 jyldyń basyna qaraı jumys istep turǵan aýyl sharýashylyǵy qury­lym­darynyń sany 1990 jylmen salys­tyr­ǵanda 30 ese kóbeıdi. Bul rette sharýa (fermerlik) qojalyqtary 324-ten 156 978 birlikke deıin ósti. Al memlekettik kásiporyndar 2 223-ten (1990 jyly) 65-ke deıin nemese 34 ese azaıdy (2005 jyly).

Jerge tólemaqy engizgennen keıin jerdiń tómen ónimdiliginen bas tartqan sharýashylyq sýbektileriniń nátıjesinde aýyl sharýashylyǵy jerlerin paıdalanýshylar sany azaıdy. Osylaısha, 1990 jylmen salystyrǵanda 2005 jyly aýyl sharýashylyǵy jerleriniń jer paıdalanýshylardyń qoldaný alań­dary 2,5 ese, egistik jerler – 1,6 ese, sha­byn­dyqtar men jaıylymdar 3 ese qysqar­tyldy.

Sý kodeksin jáne basqa da normatıvtik zańǵa táýeldi aktilerdi qabyldaýmen sý sa­lasynda naqty baılanystardy ret­teý úshin jaǵdaılar jasaldy. Onyń qyzmeti retteldi, memlekettik organ­dardyń ǵana emes, sonymen qatar sý paı­dalanýshylardyń da ýákiletteri men mindetteri belgilendi, memlekettik baqy­laýdyń júıesi qalyptasty. Jańa Orman kodeksinde salynǵan normalar, jeke kapıtaldy atalǵan salaǵa tartýda, orman qorlaryn saqtaýda, jańǵyrtýda jáne paıdalanýda jergilikti atqarýshy organdardyń jaýapkershiligin arttyrýǵa jol ashty.

Memlekettik baǵdarlamany júzege asyrý kezeńinde agroónerkásip keshenin memlekettik qoldaý kúsheıdi. Ony qol­daýǵa bólingen qarjylyq qorlardyń mól­sheri memlekettik baǵdarlamadaǵy parametrlerge tolyq sáıkes keledi. Bul rette jyl saıynǵy ósim 9-10 mlrd teńgeni quraǵan.

Memlekettik qoldaý sharalary men olardy iske asyrý tetigi yntalandyrý­shy sıpatqa ıe bolǵanyn da atap etý qajet. Aýyldyń jaǵdaıyn jaqsartý maq­satynda Prezıdent Jarlyǵymen 2003 jyly aýyldyq aýmaqtardy damy­týdyń 2004-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy bekitildi. Atalǵan baǵdarlamanyń iske asyrylýy joǵary damý áleýeti bar eldi meken­derdiń sanyn edáýir kóbeıtýge jáne kúnkóristiń eń tómengi deńgeıi saqtal­ǵan aýyl turǵyndarynyń sanyn azaıýýyna múmkindik berdi. Budan bólek, aýyl turǵyndaryn aýyz sýmen qajetti mólsherde jáne joǵary sapada qamtamasyz etý maqsatynda 2002-2010 jyldarǵa arnalǵan «Aýyz sý» salalyq baǵdarlamasy iske asyryldy.

Nesıelendirý baǵdarlamalarynyń sheńberinde aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń talaptaryna baǵyttalǵan tıimdi qarjy quraldary qalyptasty. Olar egis jumystaryn júrgizýge, aýyl­dyq tutyný kooperatıvterin jeńildikpen nesıelendirýge, aýylsharýashylyq teh­nıkasy men tehnologııalyq jabdyq­tardy lızıngke alýǵa, aýyldyq nesıe serik­testikteriniń júıesine, shaǵyn nesıe­lendirýge baǵyttaldy.

Aýyldyq taýar óndirýshilerdiń nesıege qoljetilimdiligin qamtamasyz etý boıynsha jumys júrgizildi. Osy maqsatpen «Agrarlyq nesıe korporasııa­sy» AQ quryldy. Aýyl jyldarynda iske asyrylǵan memlekettik azyq-túlik baǵ­dar­lamasynyń jalǵasy retinde 2006 jyldan bastap 2006-2010 jyldarǵa agroónerkásip kesheniniń ornyqty damý tujyrymdamasy jáne ony iske asyrý boıynsha birinshi kezektegi sharalar baǵdarlamasy bekitildi. Baǵdarlamany iske asyrý jyldarynda ekonomıkanyń agrarlyq sektorynda turaqty damýdyń oń serpini baıqaldy. О́ndiris kórsetkishi turaqty túrde ósip, aýylda qarjylyq qyzmet naryǵy damydy, aýyl tuǵyndarynyń ómir súrý sapasy jaqsardy. Túptep kelgende, qabyldanǵan sharalardyń barlyǵy azyq túliktiń negizgi túrleri boıynsha eldiń qamtamasyz etilýine múmkindik berdi. Memleket ónim qaýipsizdigi men sapasyn qamtamasyz etý boıynsha sharalardy qolǵa aldy. Osy oraıda óndirýshiniń óz ónim qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi kózdeıtin «Azyq-túliktik ónimniń qaýipsizdigi týraly» zań qabyldandy.

Qoryta aıtqanda, Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy salasy Táýelsizdiktiń 30 jylynda túrli kezeńderden ótti. Al qazir otyz jyl boıy tógilgen terdiń jemisin kórip otyrmyz. Qazaqstan agroónerkásip kesheni jaqsy damyǵan el retinde álemge tanyla bastady. Agrosektordaǵy arshyndy qadamdar el ekonomıkasyn alǵa súıreı bereri anyq.

Sońǵy jańalyqtar

Elimizde taǵy 4 adamnan koronavırýs anyqtaldy

Koronavırýs • Búgin, 10:41

Ustazdyń aty ólmeıdi

Bilim • Búgin, 10:30

Karapastyń qarqyny kúshti

Sport • Búgin, 10:29

«Kaspıı» kósh bastady

Sport • Búgin, 10:27

Medısınalyq poıyzdar jolǵa shyqty

Medısına • Búgin, 10:17

Tórtinshi orynda qalyp qoıdy

Sport • Búgin, 08:59

«Jas daryn» baıqaýy ótti

Aımaqtar • Búgin, 08:58

Elıtadaǵy ornyn saqtap qaldy

Hokkeı • Búgin, 08:55

«Jasyl» ósim ornyqty damýǵa jeteleıdi

Ekologııa • Búgin, 08:52

Jarqyn beınesi jadymyzdan óshpeıdi

Qazaqstan • Búgin, 08:50

Adaldyq pen shyndyqty shyraq etti

Qazaqstan • Búgin, 08:48

Kóshelerde sý kólkimeýi úshin...

Ǵylym • Búgin, 08:44

Daıyndyq jumystary júrip jatyr

Referendým-2022 • Búgin, 08:35

Jastar jaýapty tańdaý jasaýǵa daıyn

Referendým-2022 • Búgin, 08:30

Bul – ózekti máseleni birlesip sheshý joly

Referendým-2022 • Búgin, 08:28

Halyq pen bıliktiń úılesimi

Referendým-2022 • Búgin, 08:25

Bolashaq zańgerlermen kezdesti

Referendým-2022 • Búgin, 08:18

Erteńge degen senimdi oıatady

Referendým-2022 • Búgin, 08:15

52 elde 65 ýchaskelik komıssııa quryldy

Referendým-2022 • Búgin, 08:10

Uıymdastyrý men ótkizý jumystary pysyqtaldy

Referendým-2022 • Búgin, 08:06

Salyq túsimderi byltyrǵydan joǵary

Ekonomıka • Búgin, 08:00

Uqsas jańalyqtar