Gúljan Áspetova: «Atqa arpa, adamǵa arqa kerek»

Soǵan oraı mamyr aıynda Qalıbek Qýanyshbaev atyndaǵy memlekettik akademııalyq qazaq mýzykalyq-drama teatrynda talantty tulǵanyń mereıtoıy men shyǵarmashylyǵynyń 55 jyl tolýyna baılanys­ty osydan bes jyl buryn alǵashqy premerasy ótken «Zere» spektaklin qoıdy. Bul týyndydaǵy basty keıipkerdi ataqty aktrısanyń ózi somdap, Uly Abaıdy tárbıelegen Zere ájeniń danalyǵy men daralyǵyn kórermenimen qaıta qaýyshtyrdy. Jaqynda biz ulttyq teatr ónerinde qanshama kórkem beıneler galereıasyn jasaǵan óner maıtalmanymen júzdesip, áńgimelesken edik.

−Apaı, kórermen kóńilinen shyq­qan Zere ájemiz týraly dra­ma­lyq shy­ǵarma sizge arnap jazylǵan deıdi, shy­nymen solaı ma?

−Iá, solaı desek bolady. Jalpy, qazirgi zaman men ótken dáýirdi ushtas­ty­ryp, sodan jastarǵa oı salatyn tarıhymyzda bar dana ananyń beınesin oınasam dep kópten beri oılap júrdim. Osyny teatr basshylyǵyna aıtyp edim, ony Ashat Maemırov qup alyp, ádebıetimizde Zere ájemizdiń obrazy tolyq ashylmaǵan, sonyń bolmysy sizge keledi, dramatýrgterge jazýǵa usynyp kórsek qaıtedi dedi. Muny Qallekı teatrynyń sol kezdegi kórkemdik jetekshisi Talǵat Te­menov te qoldady. Dramany belgili aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Ulyqbek Esdáýlet jazdy. Ulyqbek alyp aqynnyń ájesi týraly biraz izdenip, el aýzyndaǵy áńgimeler men arhıvtik derekterdi sátti paıdalanǵan. Aq óleń úlgisinde jazylǵan shyǵarmanyń astary óte tereń, sózderi de kesek-kesek. Bir mysal keltireıin. Zere birde Qunanbaıǵa:
« Arqańdy tireseń ózi maı asap, halyqqa qan asatatyn baı-shonjarlarǵa emes, ózińmen teń túsetin, kesek týraıtyn, halqyna qalqan bolyp, el basqaratyn Kenesary sultan, Shyńǵys tóre, Táttimbet, shubyrtpaly Aǵybaı sekildi arystarǵa tire, solarmen birge bolyp, solardan úıren» dep aıtady. Osy sóılemde kórkemdik qana emes, qanshama qýat bar. Týyndyny tanymal rejısser Nurqanat Jaqypbaı qoıdy. Ol sahnada qazaqtyń kórkem, beıneli sózin jetkizýge kúsh saldy. Aqyly kemel ananyń obrazyn somdaý maǵan da ońaı tıgen joq. Shamam jetkenshe keıipkerimniń bolmysyn ashýǵa bar kúshimdi jumsadym. 2017 jyly qoıylymnyń premerasy ótip, kórermen óte jaqsy qabyldady. Zııaly qaýym ókilderi de jyly pikirlerin bildirdi. Alaıda osy dramanyń baǵy janbady.

− Nege?

− Eshqandaı teatr festıvaline bar­ǵan joq. Teatrda eki-úsh aıda bir ret qo­ıyl­dy. Soǵan eptep ishim aýyrady, áıtpese danyshpan tulǵany tárbıelegen Zere apamyz jaıynda jazylǵan kólemdi shyǵarmanyń biri osy.

− Bala kúnińizde aktrısa bolsam dep armandadyńyz ba?

− Men Jambyl oblysy Merki aýda­nynda ómirge keldim, bizdiń aýyl taý­dyń ańǵarynda ornalasqan shaǵyn ǵana eldi meken edi. Endi ol jerdiń ta­bı­ǵatyn tilmen beıneli jetkize almaımyn. Bala kúnimizde ný toǵaıdyń ara­synda elikter júretin. Ákem «to­ǵaı­dyń ishinde qabandar bar» dep ony jaqyn­nan kórýge jibermeıdi. Bir ja­ǵy­nan, ákem ańshy edi. Osyndaı tabıǵaty ǵajaıyp óńirde týǵan jany názik, sezimtal qyz balanyń óner adam bolýy zańdy dep oılaımyn. Mektepti orys­sha oqysam da, ata-anam qazaqy, qarapaıym adamdar boldy. Joǵary synypty aýdanda laýazymdy qyzmet atqaratyn úlken aǵamnyń qolynda oqydym. Kitapty jaqsy kóretin, kósheli kisi edi. Úıinde álem klassıkterinen bas­tap, qazaq aqyn-jazýshylarynyń kitap­ta­ry tolyp turatyn. Soǵan meniń de qyzyǵýshylyǵym oıanyp, kúndiz-túni kitaptan bas almaımyn. Sol kitaptar meniń ómirge degen kózqarasymdy ǵana qalyptastyrǵan joq, qııalymdy ba­ıy­­typ, shyǵarmashylyq qabiletimdi shyńdady. Mektepte júrgende túrli mádenı is-sharalarǵa qatysyp, shaǵyn qoıylymdar ázirlep, sondaǵy basty rólderdi oınadym. Ustazdarym soǵan rıza bolyp: «Seniń akterlik qabiletiń bar, saǵan aktrısa bolǵan jarasady» dep shabyttandyryp qoıatyn. Sóıtip, bala kúnimnen aktrısa bolýdy armandadym.

− Oǵan ata-anańyz qalaı qarady?

−Anam ártis bolǵanymdy onsha qa­la­mady. Aǵam dáriger bolǵanymdy jón kórdi. Ákem ǵana meni qoldap, ti­lek­tes boldy. Aqyry, Almatyǵa ke­lip, kon­servatorııanyń akterlik bó­limine tústim.

−Alǵash sahnada «Qaragózdi» som­da­­dyńyz, sol kezde qandaı sezimde bol­dyńyz...

− Bul meniń ónerdegi jolymdy ashqan beınem, sondyqtan ony óte jaqsy kóremin. Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııany bitirgendegi dıplomdyq jumysymda Qaragózdi oınadym. Qatty tolqydym. Sonda komıssııa tóraǵasy bolyp, Ázirbaıjan Mámbetov otyrdy. Ol kisiniń jasy sol kezde 32-de eken, maǵan úlken adam sekildi kórindi. Ázekeń meniń oıynyma tánti bolyp, Muhtar Áýezov atyndaǵy drama teatry­na jumysqa shaqyrdy. Shynymdy aıt­sam, jıyrmadaǵy jas kezim ǵoı, ákem­teat­ryna barýǵa qoryqtym. Ázekeń keıin teatrda «Qaragózdi» qoıyp, osy róldi maǵan berdi. Maǵan deıin de bul beıneni biraz aktrısalar oınaǵan. Olar da ony ózinshe somdap, kórermen kóńilinen jol tapqan. Sondyqtan Qaragózdi men basqasha oınaǵym keldi, ásirese, keıipkerdiń jyndanǵan kezdegi sáti arqyly onyń erkin bolmysyn kór­setýge tyrystym. Ázekeń osy she­shimime dán rıza boldy. Jalpy ákem­teatrǵa kelgende meni aldyńǵy býyn aǵa-apa­larym jyly qarsy aldy. Sábıra Maı­qanova, Hadısha Bókeeva, Bıken Rımova sekildi óner maıtalmandarymen jaqyn aralasyp, syılastym.

− Siz olardyń kózin kórip, sahnada birge júrdińiz, sol tarlan tulǵalarǵa toqtalasyz ba?

−Almatydaǵy Muhtar Áýezov teatryn­da meniń jalyndaǵan jastyq shaǵym men ómirimniń umytylmas jar­qyn kezderi ótti. Aldyńǵy tolqyn aǵa-apa­larymnyń adamı qasıeti, bekzat bolmysy, syılastyǵy ózgeshe bo­la­tyn. Bir qaraǵanda, jastarǵa qa­tal kóringenimen, arǵy jaǵynan jan-dúnıesi eljirep turatyn. Ásire­se, Sábıra Maıqanovanyń bárin ba­ýyr, týys kóretin keń júregi men shynshyl qasıetin umyta almaımyn. Hadısha Bókeeva Sankt-Peterbýrgtiń teatr óneri ınstıtýtyn bitirgen. Aqsúıek aktrısa edi, adamǵa tik qaraıtyn. Apaıdyń osy qarasy meniń esimnen ketpeıdi. Farıda Sháripovanyń alǵyrlyǵy men sóz saptaýy bólek edi. Sholpan Jan­darbekovanyń ádemiligi men kıimi bir-birimen úılesip turatyn. Zámzágúl Sháripovanyń árbir sózdi ornymen qol­danatyny, daýysynyń áýezdiligi ǵajap-tuǵyn.

Ataqty Nurmuhan Jantórın aǵamen de aralastym, birqatar qoıylymdarda birge oınadyq. О́te syrbaz, baıypty kisi edi. Árbir keıipkeriniń beınesin kitaptan oqyp, izdep júretin. Keıde maǵan da: «Basqalardy qaıtalamaý úshin obrazyńdy kitaptan izde, poezııa men prozany oqy, bir jerden keıipkerińdi taýyp alasyń» dep aıtatyn. Ydyrys Noǵaıbaev qandaı akter edi, ol sekildi sahnada paýzany ustaı alatyn óner adamy kemde-kem. Ydyrys aǵanyń turqy da bıik, onyń boıyndaǵy alyp kúsh ózi sekildi ulylarda ǵana bolady. Ánýar Moldabekov te janyp turǵan talant-tuǵyn. Asanáli Áshimov, Sábıt Orazbaevtarmen de qatar júrdim. О́ner básekemen damıdy, men esimderin aıt­qan aǵa-apalarymmen sahnada jarysyp oınadym, biraq eshbiriniń aldynan kesip ótken joqpyn.

− Eki ǵasyr toǵysynda astanaǵa qonys aýdaryp, Qallekı teatryna ju­mysqa ornalastyńyz. Sol kezde kelgen keıbir óner adamdary elor­da meniń ekinshi tynysymdy ashty dep aıtady, jańa ortanyń shyǵar­ma­shy­ly­ǵyńyzǵa áseri tıdi me?

– О́mirimniń qyzyqty kezeńi ótken Almatyny qıyp ketý maǵan ońaı bolǵan joq. Otyz jyl ǵumyrymdy arnaǵan ákemteatr meniń tórkinimdeı edi. Sol jyldary atalǵan teatrda kóńilimnen shyǵatyn rólderdi oınaýǵa múmkindik bolmaı, kóńilim jabyrqap júrdi. Meniń baǵyma oraı, sol kezde kórnekti rejısser, Halyq qaharmany Ázirbaıjan Mámbetov elordadaǵy Qallekı teatry­nyń bas rejısseri bolyp taǵaıyndaldy. Sosyn ol kisi: «Gúljan, menimen bir­ge júr, barlyǵyn jańadan bas­taı­­myz, sen meniń mektebimdi kórip, tájirıbe jınaqtaǵan óner adamysyń, jańa jerge bara jatyrmyn, sen ma­ǵan kómek ber, men saǵan qoldaý kór­setem, bastysy, shyǵarmashylyq orta qalyptastyraıyq» dep osynda jetektep alyp keldi. Alǵashynda Áze­keń sahnalaǵan spektaklderge rejısserdiń kómekshisi bolyp júrdim. Odan keıin ol kisiniń ózi sahnalaǵan biraz qoıylymdarǵa qatystym. Máse­len, «Ǵasyrdan da uzaq kúnde» – Naıman-Anany, Á.Saraıdyń «Balýan Sholaǵyndaǵy» – Balýannyń anasyn, F.Býlıakovtyń «Kúıeýge shyqqan kempir­lerindegi» – Fatımany, V.Del­mardyń «Baıansyz baǵyndaǵy» – Lıýsı Kýperdi, Dj.Patrıktiń «Qym­batty Pamelasynda» Pamelany oı­nap, asta­nalyq kórermenderdiń rıza­shy­ly­ǵyna bólendim. Buıyrǵan rólimdi oınadym. Arasynda joǵary oqý ornynyń teatr bóliminde oqıtyn stýdentterge sabaq berdim.

−Búginge deıin teatr sahnasynda M.Áýezovtiń «Eńlik-Kebe­gin­de» – Eńlik, «Qara qypshaq Qobylan­dy­synda» – Qurtqa, Q.Muhamed­janovtyń «Bóltirik bórik astyndasynda» – Jámıla, Q.Muqashevtyń «Dala dastanynda» – Maqpal, O.Bókeev­tiń «Qulynym menińde» – Anar, T.Ahtanovtyń «Antynda» – Bátıma hanym, N.Hıkmettiń «Farhad-Shy­rynynda» – Mehmenebaný jáne t.b. biraz obrazdy somdadyńyz, so­lar­dyń ishinde qaı keıipker ja­nyńyzǵa jaqyn?

−Men anaý keıipker janyma jaqyn nemese mynaý beıne meniń tabıǵatyma kelmedi aıta almaımyn. О́ıtkeni kez kelgen rólimdi júregimdi aýyrtyp, janymdy salyp oınadym. Sondyqtan eshqaıysyn bólmeımin, barlyǵyn jaqsy kóremin. Árbir keıipkerimniń tarıhy bar. Jas kúnimnen Qaragóz, Qurtqa, Eńlik sekildi qazaqtyń sulý qyzdary men júrekke salmaq túsiretin tragedııalyq keıipkerlerdi somdadym. Meniń tabıǵatyma áleýmettik tıptegi harakterler jaqyn boldy. Máselen, Shyńǵys Aıtmatovtyń «Ana-Jer-Anasyndaǵy» Tolǵanaıdy oınaý úshin qınalǵanymdy áli umyta almaımyn. Bul – óte kúrdeli obraz. Tragedııalyq keıipkerdi oınaǵanda akterdiń jan-dúnıesinde túrli qaıshylyqtar bolady. Sol arqyly kórermen odan rýhanı lázzat alady. Eger bizdiń keıipkerimizdiń bolmysynan bir adam oı túıip, ómirin ózgerte alsa, maqsatymyzdyń oryndalǵany dep bi­le­min.

− Barlyq sanaly ómirińiz teatrda ótip keledi. Sondyqtan keshegi men bú­gingi rejıssýra, akterlar oıyny týra­ly ne aıtasyz?

− Jalpy, ótken men búgingini salys­tyr­ǵandy unatpaımyn. Tipti ony salystyrýǵa da bolmaıdy. Árbir akter – jeke tulǵa. Máselen, akterlardyń bolmysy, tabıǵaty bir-birine uqsamaıdy. Bireýi tragedııalyq beıneni keremet oınasa, ekinshisi – zııaly adamnyń bolmysyn tereń ashady. Endi biri komedııaǵa jaqyn. Búginde sahnalanyp júrgen qoıylymdardyń bári «keremet» deı almasam da, teatr ónerindegi jańasha izdenisterge kóńilim tolady. Rejısserlerdiń burynǵydaı ómirdiń shynaıy beınesin aıqaı-shýmen, jylap-syqtaýmen emes, adamnyń jan álemine úńilip, psıhologııalyq ıirimdermen kórsetýge umtylǵan talpynystary qýantady.

Bir jaǵynan, spektakldiń tabys­ty bolýy dramatýrgııaǵa baılanysty. Qandaı myqty akter bolsańyz da, dramatýrgııa álsiz bolsa, odan óreli óner týmaıdy. Al sahnanyń shańyn shyǵaryp, ártisterdiń uıyqtap jatqan talanttaryn oıatyp, jarqyratyp jiberetin rejısserdiń bári – Ázirbaıjan Mám­betov emes. Men úshin ol – uly rejısser. Qazir de daryndy rejısserler bar­shylyq. Aıtalyq, ózimizdiń teatrda, kórermenderdiń yqylasynan bólengen talaı spektaklderi sahnalaǵan Nurlan Jumanııazovtyń fantazııasy kemerinen asyp-tasyp jatady. Al Bolat Uzaqov akterlarmen adamı qarym-qatynasta jumys isteıdi.

−Teatr syny týraly ne aıtasyz?

−Búginde burynǵydaı azýly
teatr syny joq. Marqum Áshirbek Syǵaı elimizde qansha teatr bar, ondaǵy ártisterdiń deńgeıi qandaı, qaıda bara jatyrmyz, sonyń bárin qolmeı qoıǵandaı aıtyp, jazyp jú­rýshi edi. Teatr syny salasynda eń­bek­tenip júrgen qyz-jigitter bar. Biraq solardyń deni oryssha jazady. Sodan ba, qazaq teatrlary sahnalaǵan qoıylymdarǵa tereńdep bara almaıdy. Ony túsinbegennen keıin bilikti syn aıtý múmkin emes. Elimizde jyl saıyn túrli teatr festıvalderi ótedi, biraq sonda tazalyq joq. Sonyń bári teatr synynyń kemshildiginen bolyp otyr.

− Sizdi kópshilik «Nesibeldi» fıl­mi arqyly jaqsy biledi. Biraq siz kınoǵa sırek túsipsiz, onyń sebebi bar ma?

– «Nesibeldi» fılminiń materıaly mazmundy bolǵanymen, rejısserlik, operatorlyq jumystary álsizdeý boldy. Álde de taqyrypqa tereńdep barýǵa bolýshy edi. Fılm jaryqqa shyqqannan keıin biraz jalǵyzbasty áıelder kınodan ózderiniń beınesin tanyǵandaryn aıtyp, kózderine jas aldy. Týyndy bar-joǵy on bes kúnde túsirildi. Kınoda anam bolyp Bıken Rımova oınady. Joldasy belgili dramatýrg Shahmet Qusaıynov meni jaqsy kórip, «Moıa poroda» dep ázildeıtin. Sóıtsem, ol meni boıym uzyn, aqquba bolǵandyqtan, «Kókshetaýdyń qyzy» dep oılapty.

Alaıda meniń kınoda jarqyrap juldyzym jandy deı almaımyn. «Zere» qoıylymynda bas keıipkerdiń: «Atqa arpa, adamǵa arqa kerek» deıtin bir sózi bar. Kınoǵa kóp túsýge onsha qoldaý bolmady. Kóbinese kınodaǵy men somdaǵym kelgen beınelerdi Natalıa Arynbasarova oınady. Keıin de teleserıaldarǵa túsýge usynys boldy, biraq odan ózim bas tarttym. О́ıtkeni qazirgi keıbir rejısserler qoıǵan teleserıaldar deńgeıi tym tómen, bul kórermender talǵamyn túsirdi. Ol serıalda eshqandaı obraz joq, jansyz beıne kóresiz. Sonyń áserimen teledıdar qaraýǵa da zaýqym joq.

−Belgili rejısser, ómirlik jolda­sy­ńyz Vıktor Pusyrmanov týraly aıtyp ótesiz be?

– Onymen konservatorııada oqyp júrgende tanystym. Bizden joǵary kýrs­ta oqydy. Men oǵan 2-kýrsta tur­mys­qa shyqtym. Reseı jerinde týǵan, ómiri qıyndyqqa toly azamat edi. Áke-she­shesinen jastaı aıyrylyp, balalar úıinde ósip, jas kúninen qıyndyqty kóp kórgen. О́mirde tórt qubylasy túgel pende joq qoı. Ol óte eńbekqor, kóp oqıtyn, izdenimpaz adam. Almatydaǵy konservatorııany aıaqtaǵannan keıin, Máskeýdegi Kishi teatr men «Mosfılm» kınostýdııasynda tájirıbe jınaqtady. Áýezov teatrynda Z.Shashkınniń «Aqyn júregi», Á.Tájibaevtyń «Halqy týraly ańyz» jáne N.Hıkmettiń «Eleýsiz qalǵan esil er» spektaklderin qoı­dy. Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq mem­le­kettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatrynyń bas rejısseri qyzmetin atqara júrip, Á.Tájibaevtyń «Qyz ben soldat», T.Ahtanovtyń «Mahab­bat muńy» jáne S.Júnisovtiń «Ja­raly gúlder» sekildi qoıylymdaryn sahnalady. Keıin Oljas Súleımenovpen tanysyp, kınostýdııaǵa baryp, kórkem fılm túsirdi.

−Qazirgi qoǵam­da­ǵy qundy­lyq­tar­dyń ózgerýine alan­daısyz ba?

– О́zim ónerdi máńgilik dep qabyl­daı­myn. Sheberliktiń shegi joq, óner adamyna «toldym, boldym» degen sóz jaraspaıdy. Sondyqtan áli de janymdy salyp jumys istegim keledi. О́ner adamynyń tabıǵaty sezimtal, jany jaralanǵysh. Dúnıege tereńdep úńilgen saıyn, ómirge kóz­qa­ra­syńyz ózgeredi. Uzaq jyldardan beri ustazdyq joldy ónermen qatar alyp, shákirt tárbıeledim. Sodan ba keıbir jastarǵa kóńilim tolmaıdy. О́ıtkeni kitap oqymaıdy, izdenbeıdi.

Búginde materıaldyq qundylyq alǵa shyqty. Adam balasy da ózge­rip, tehnıkaǵa qul bolyp barady. Barlyq nárseni kompıýtermen isteı­miz. Alaıda qolmen jazyp, syzba­ǵan­nan keıin júrektiń dúrsili de estil­meı­di. Bir baıqaǵanym, tehnıkaǵa qul bolǵandardyń boıyndaǵy jaqsy qa­sıeti joǵalady. 

− Ataqqa qalaı qaraısyz?

− Men bir kisideı marapattan kende emespin. Ataq − óner adamyna shabyt beredi, qanat bitiredi. Qanshama talantty tulǵalar kózi tirisinde bir marapatqa ıe bolmaı ómirden ótti. Solardy esime alsam, janym jabyrqaıdy. Sondyqtan óner adamdarynyń eńbegin der kezinde baǵalaǵan jón.

− Áńgimeńizge rahmet.