Basym baǵyttar baıyptaldy

Ár taraýda el ekonomıkasynyń pandemııa jyldaryndaǵy jaǵdaıy men jurtymyzdyń áleýmettik ómirindegi kúrdeli máseleler saralanyp, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baılanysty basym baǵyttar anyqtalǵan. Solardyń ishinde bizdiń kásibı baǵdarymyzǵa qatysty birer máseleni bólip aıtqandy jón kórip otyrmyn.

 Qaı zamanda bolmasyn qoǵamdy aldyǵa súıreıtin qudiretti kúsh – bilim men ǵylym. Elimizdegi bul salanyń ahýalyna aıtylatyn syn da, min de tolastaǵan emes. Sondyqtan Memleket basshysy bilim men ǵylym salasyna arnaıy toqtalyp, óziniń syndarly kózqarasyn ashyq bildirdi. Eń aldymen, bilim salasy qyzmetkerleriniń jalaqysy kelesi jyl basynan bastap taǵy da 25 paıyzǵa ósetin boldy. Aldaǵy úsh jylǵa osy maqsatqa 1,2 trıllıon teńge jumsalady eken. Taǵy da dep otyrǵanymyz ustazdardyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa arnalǵan buǵan deıin de birshama sharalar qabyldanǵan bolatyn. Demek ustazdar mártebesin kóterýge baılanysty bastalǵan ıgi bastamalar is júzinde júıeli jolǵa qoıyl­dy dep aıtýǵa bolady. Sonyń nátıjesi bolar, pedagogıkalyq mamandyqty tań­daýshy jastardyń qarasy jyl saıyn kóbeıip keledi eken. Muǵalimderdiń jalaqysynyń kóterilýine baılanysty, tipti joǵary oqý oryndarynda ustazdyq etip júrgen magıstrler mektepke qaraı bet túzeı bastaǵanyn kórip te otyrmyz.

Respýblıka mektepterindegi oryn tapshylyǵy máselesin joıý úshin Mem­leket basshysy 2025 jylǵa deıin óńir­lerde 800 mektep salý jónindegi bu­rynǵy tapsyrmasyn 1000-ǵa jet­kizýdi mindettedi. Bul degenińiz atal­ǵan merzimde elimizdegi apatty jaǵdaıda turǵan mektepterdi jańa mekteptermen aýystyryp, úsh aýysymdy oqytý júıesin túbirinen joıýǵa qol jetkizedi degen sóz. Aýyl mektepterin bala sanyna qaraı qarjylandyrýǵa kóshirý de oń nátıjege jetkizetin bastama.

Prezıdent oqýshylardy kásibı mamandyqqa baýlý máselesine de jiti kóńil bólip, «Tegin tehnıkalyq jáne kásibı bilim berý» jobasyn júzege asyrýdy tapsyrdy. Qazir respýblıka kóleminde 237 myń jas qyz-jigitterdiń kásip te ıgermeı, oqý da oqymaı bos júrgendigi málim boldy. Olardyń basym kópshiligi shalǵaıdaǵy aýyldardyń turmysy tómen otbasylarynan. Mine, osy keleńsizdikti joıý úshin Prezıdent «suranysqa ıe barlyq mamandyq bo­ıynsha tehnıkalyq jáne kásibı bilim júz paıyz tegin berilýi kerek» eken­digin mindettedi. Bul shara negizi­nen elimizde kúndelikti tirshi­likke qajetti mamandyqty ıgerýge degen yqy­lasty túbirinen ózgertedi deýge bolady.

Pandemııa kezinde qashyqtan oqy­týdy uıymdastyrýda telekommýnıkasııa jelileriniń álsizdigin synǵa alyp, Úki­metke qashyqtan bilim berýge qa­jet­ti aqparattyq júıeniń sapasyn jaq­sar­týmen myqtap aınalysýdy tapsyrdy.

Ustazdardyń da bilim-biligin zaman talabyna laıyq oqtyn-oqtyn joǵa­rylatyp otyrý úshin olardy bu­ryn­ǵydaı 5 jylda emes, 3 jyl saıyn qaıta daıarlaýdan ótkizip otyrýdyń durystyǵyn meńzedi. Bul – muǵalim­derdiń jańa bilim mazmunyn, oqytý­dyń tyń tehnologııalaryn ıgerýine serpin ákelýi tıis.

Qoǵamdyq ortada sońǵy jyldary kóp talqylanyp júrgen ózekti máseleniń biri – ǵylymdy damytý eken­digi belgili. Memleket basshysy óziniń bul máseleden tolyq habardar ekendigin bildirip, ony ońtaıly sheshýdiń joldaryn naqtylady.

«Ǵylymdy damytý – bizdiń asa mańyzdy basymdyǵymyz» deı otyryp, bul salany retteıtin zańdar men zańnamalyq qujattarǵa jyl sońyna deıin ózgerister engizý qajet eken­digin basa kórsetti. Ol ózgerister my­nandaı mańyzdy máselelerdi qamtýy tıis: Birinshi kezekte, ǵylymı-zert­teýmen aınalysatyn jetekshi ǵalym­dardyń turaqty jáne eńbegine laıyqty jalaqy alý máselesin sheshý. Ol úshin ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn bazalyq qarjylandyrý esebinen tikeleı qar­jylandyrýdy tapsyrdy.

Osy ýaqytqa deıin ǵylymı-zert­teý ınstıtýttary úsh qarjylyq kóz­­den – bazalyq, granttyq, nysanaly túrde – qarjylandyrylatyn. Baza­­lyq qarjylandyrýǵa mekemeni bas­qarýshylar men ártúrli qyzmet kórsetýshiler ǵana engiziletin. Onyń quramyna jetekshi ǵylymı qyzmet­kerler enbeıtin. Al granttyq, nysa­nalyq jobalar boıynsha ǵylym­nyń ózekti máseleleri boıynsha 2-3 jylǵa konkýrs jarııalaý arqyly júzege asyrylatyn. Granttyq jáne nysanaly jobalardy uta almaǵan ǵylymı qyzmetker­ler eki-úsh jylǵa qarjysyz qalatyn. Munyń saldary ǵalym-mamandardyń turaqsyzdyǵyna, ǵylymı-zertteýlerdiń úzilip qalýyna aparyp soqtyratyn. Bul úrdis, ásirese, irgeli ǵylymı-zert­teý­lerge orasan zardap keltirdi. Mine, Prezıdent tap­syrmasy osy máseleni ońtaıly sheshý­di qarastyrady. Bul tapsyrma júze­ge asatyn bolsa, Bilim jáne ǵylym mınıstr­liginiń belgilegen erejesi boıynsha iriktelgen ǵylymı-zertteý ınstıtýttary bazalyq turǵydan tikeleı qarjylandyrylatyn bolady.

Ekinshi másele, granttyq qarjy­lan­dyrýdyń tym qysqa merzimge belgilenýi irgeli ǵylymnyń damýyna keń óris jasaı almaıtyn. Onyń ústine az ýaqyttyń ishinde kúrdeli taqyryptarǵa keshendi, irgeli zertteýler júrgizý de múmkin emes edi. Osy máseleni retke keltirý maqsatynda, Prezıdent granttyq jobalar merzimin bes jylǵa deıin uzartýdy usyndy.

Úshinshi másele, Ulttyq ǵylymı keńes sheshimderine ǵalymdar kóp jaǵ­daıda narazy bolyp jatady. Biraq sol narazylyqty dáleldi túrde negizdep, óz shaǵymdaryn aıtatyn ókiletti oryn joq edi. Qandaı jaǵdaıda bolmasyn Ult­tyq ǵylymı keńes sheshimi tal­qy­­laýǵa, shaǵym jasaýǵa bolmaıtyn aq­tyq sheshim bolyp qalatyn. Mine, osyn­­daı oralymsyzdyq ta, Mem­le­ket bas­shysynyń tapsyrmasyna oraı ońtaıly sheshiletin sııaqty. Eger osyn­daı ózek­ti máseleler retimen zańdy­lyq jolymen júzege asatyn bolsa, Qazaq­stan ǵylymy zaman talabyna laıyq taǵy bir qaryshty qadam jasaıtyny sózsiz.

Halqymyzdyń ál-aýqatyn arttyrý jolynda osyndaı kókeıkesti máse­le­ler­di qozǵaı otyryp, Prezıdent bes bastamany el nazaryna usyndy.

Birinshi bastama, kelesi jyldyń qań­tar aıynan bastap, eń tómengi jalaqy­ny 42 myń 500-den 60 myń teń­gege deıin kóterý jóninde boldy. Bul qarapaıym halyqtyń kúnkóris tirshi­liginiń barlyq býynyna júıeli túrde áser etetin aýqymdy shara bolmaq.

Ekinshi bastama, Úkimetke jumys berýshilerdiń, sonyń ishinde kásipker­lerdiń óz jumysshylarynyń jalaqysyn kóterýin yntalandyrý úshin «utymdy» sharalar keshenin ázirleýdi tapsyrdy. Endi jumyskerleriniń jalaqy­syn kótergen kásipkerlerge rettel­meli satyp alý júıesi aıasynda memleket tarapynan qoldaý kórsetiletin bola­dy. Bul sheshim kásipkerliktiń kóp­tegen kóleńkeli tustaryna jaryq túsirip, jumysshylardyń jalaqylary men zeı­netaqy tólemderiniń ashyq júrgizilýine yqpal etedi.

Úshinshi bastama boıynsha mıkro jáne shaǵyn kásipkerliktiń eńbekaqy tóleý qoryna túsetin salmaqty jeńil­detý maqsatynda olardyń salyq mól­sherin 34 paıyzdan 25 paıyzǵa tómen­dete otyryp, eńbekaqy qorynan biryń­ǵaı tólem engizý usynyldy. Bul júıe 2023 jyldan bastap jumys isteı bas­taıdy.

Tórtinshi bastama 2022 jyldan 2025 jylǵa deıingi aralyqta osy ýaqytqa deıin mardymsyz jalaqy alyp kelgen azamattyq qyzmetkerlerdiń (mádenıet qyzmetkerleri, muraǵatshylar, kitap­ha­nashylar, tehnıkalyq qyzmetkerler, qoryqshylar, kólik júrgizýshiler, t.b.) jyl saıyn 20 paıyzǵa kóterýdi kóz­deı­di. Bul bastamanyń sharapaty shama­men 600 myńnan astam adamǵa tıedi eken. Bul da qoǵamdyq ortada kóp­­ten nara­zy­lyq týǵyzyp kele jat­qan qara­paıym qyz­metkerlerdiń jan jarasy bolatyn.

Besinshi bastama jurtshylyqtyń eń jandy jeri – baspana máselesine arnalǵan. Bul salany ońtaılandyrý úshin Memleket basshysy jańa turǵyn­úı baǵdarlamasyn ázirleýdi tapsyryp, onyń ákimshisi retinde «Otbasy bankin» qurýdy mindettedi. Bul bank «bir tereze qaǵıdaty» boıynsha esep júr­gizip, ashyq jumys júrgizetin bolady. Zeınetaqy qorynyń basy artyq qara­ja­tyn da turǵyn úı satyp alýǵa osy bankke aýdarýǵa ruqsat berý qajettigin eskertti.

Tutastaı alǵanda, Qazaqstan Respýb­lı­kasy Prezıdentiniń jańa Joldaýy búkil álemdik pandemııa jyldary qo­ǵam­­da qordalanyp qalǵan kókeıkesti máse­­le­ler­di kótergen jáne ony sheshý­­diń naq­ty joldaryn kórsetken baǵdar­lama­lyq qu­jat boldy deýge tolyq negiz bar. Qazirgi qyl arqandaı shıratylyp, dúnıeniń apshysy qýyrylyp turǵan qıyn zaman­da biz­diń elimizge eń keregi – quryshtaı berik yntymaq pen birlik, sol yntymaq­tan nár alatyn halyqtyń yrys-berekesi ekendigin Memleket basshy­sy dóp basyp kórsete bilgen. Endigi úlken maq­sat osy Joldaýda aıtylǵan izgi nıetti ıgi­likti iske aınaldyra bilýde bolsa kerek.

Kenjehan Matyjanov,

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bas dırektory, UǴA korrespondent-múshesi,  Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri