– Abaı Qaıyrqojauly, búginde elordadaǵy ǵana emes, elimizdegi aıtýly onkolog dárigersiz. Adam janynyń arashasy bolyp júrgen osynaý salaǵa qalaı keldińiz?
– О́zim – osy Aqmola óńirinde týyp-ósken qazaqpyn. Medısınalyq bilimdi alǵash qazirgi astana, kezindegi Selınograd qalasynyń Selınograd memlekettik medısına ınstıtýtynan aldym. Osy oqý ornyn 1982 jyly támamdap, hırýrgııa mamandyǵyn alyp, Kókshetaý qalalyq aýrýhanasynda jumys istep, bir jyl ınternatýradan óttim. Sóıtip 7 jyl oqýdan soń joldamamen Kókshetaý oblysyndaǵy Chkalov aýdandyq aýrýhanasyna hırýrg bolyp ornalastym. Odan keıin Kókshetaý qalalyq aýrýhanasynyń jedel hırýrgııa bólimine aýystym. Onda tórt jyldaı eńbek ettim.
О́z mamandyǵynyń shyńyna shyǵýdy kókseıtin kásibı mamandar sııaqty hırýrg te tájirıbesi jetilgen saıyn kúrdeli operasııalardy jasaýdy oılaıdy. Men operasııalary kúrdeli, bolashaǵy bar onkologııa salasyna mamandanýdy maqsat tuttym. Osy maqsatpen 1986 jyldan bastap Kókshetaý oblystyq onkologııalyq dıspanserinde hırýrg-onkolog bolyp isteı bastadym. Sodan beri osy saladamyn. 1986 jyly onkologııaǵa alǵashqy mamandaný boıynsha Irkýtskidegi memlekettik medısınalyq daıyndaý ınstıtýtynda biliktiligimdi arttyrdym. 1988-1990 jyldary Qazaq KSR Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń joldamasymen Máskeý qalasynda KSRO Medısına ǵylymdary akademııasynyń Búkilodaqtyq onkologııalyq ǵylymı ortalyǵynda maqsatty klınıkalyq ordınatýradan óttim. Ol jerge alty jyldyq tájirıbemen barǵanmyn, professorlarmen birge operasııalarǵa qatysyp kózge tústim. Olar maǵan ǵylymǵa bet burýǵa keńes berdi. Klınıkalyq ordınatýrany bitirgen soń sonda jumysqa qaldym. 1991 jyly Máskeýde dıssertasııamdy qorǵap, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty dárejesine ıe boldym. Odan soń elge qaıtýdy jón kórip, Kókshetaýdaǵy onkologııalyq dıspanserde hırýrg bolyp, keıin bas dárigerdiń orynbasary bolyp qyzmet ettim. Bul qyzmetimmen qatar 1992 jyldan bastap Kókshetaý oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń bas hırýrgi bolyp istedim. 1995 jyldan bastap úsh jyl Máskeýde onkologııalyq ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń torakaldy bóliminde álemge áıgili akademık M.I.Davydovtyń jetekshiligimen doktorantýrada oqydym. 1997 jyly medısına ǵylymdarynyń doktory ǵylymı dárejesin alý úshin jasaǵan dıssertasııamdy sátti qorǵap shyqtym.
Bul ýaqyt astanamyzdy Aqmola óńirine kóshirý bastalyp jatqan kez edi. Sol shaqta ózim bilim alǵan Astana medısına ýnıversıtetiniń basshylyǵy elorda mártebesine saı qalanyń medısınalyq áleýetin kóterý baǵytynda oqý ornynan onkologııa kafedrasyn ashýdy usynyp, meni resmı túrde jumysqa shaqyrdy. Sodan 1997 jyly osynda onkologııa kafedrasyn ashtym, mamandardy daıarlaýdy qolǵa ala bastadyq. Elorda túgili, elimizde onkologter tapshy bolatyn. Eldiń bir keregine jarap, úlesimizdi qossaq degen nıet osy salada belsene jumys isteýge yntalandyrdy.
– Elimizde onkologııa salasyna qaı ýaqyttan bastap myqtap kóńil bóline bastady?
– Jalpy, onkologııa salasy 50-60 jyldary Keńes Odaǵy kezinde qolǵa alyna bastaǵan. Bul zertteýshiler óte az, dıagnostıkanyń kemshin, emdeý kórsetkishi tómen kezeń edi. Sol shaqtarda akademık N.Blohınniń bastamasymen Máskeýde eń alǵashqy búkilodaqtyq onkologııalyq ortalyq ashyldy. Osy ortalyqtyń kómegimen Qazaqstanda jáne basqa da respýblıkalarda kadrlar daıarlaıtyn, ǵylymı jáne emdeý jumystaryn júrgizetin onkologııalyq ınstıtýttar ashyla bastady. Bizde onkologııa ınstıtýty Almaty qalasynda quryldy. Qaterli isikti anyqtaý, emdeý qıyn kez edi. Budan ólim-jitim de kóp bolatyn. Sondyqtan óz aldyna bólek onkologııalyq dıspanser ashý kerek degen qaýly shyqqan. Solaı ár oblysta dıspanserler paıda boldy. 80-jyldardan bastap jańa jabdyqtar ákeline bastady. Soǵan qaramastan onkologııalyq operasııalardy júrgizý áli jetile qoımady. Bul hırýrgııanyń eń kúrdeli operasııalary edi. Joǵaryda atalǵan Máskeýdegi ınstıtýttyń kómegimen jer-jerde onkologııa salasy damı bastady. Men de sol ınstıtýtta bilimimdi jetildirip, shyńdaldym.
1999 jyly Úkimettiń qaýlysymen Astanada qalalyq onkologııalyq dıspanserdiń bazasynda ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizý jáne naýqastarǵa kórsetiletin em-dom sharalaryn jaqsartý maqsatynda Almatydaǵy Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń fılıaly ashyldy. Men sol jyldan bastap 2007 jylǵa deıin osy fılıaldyń dırektory boldym.
Budan keıin elorda atanyp, halqy kóbeıip, talap kúsheıe bastaǵan tusta jańa onkologııalyq ortalyq salý qajettigi týdy. 2008 jyly jańadan onkologııalyq ortalyq ashylyp, sonda bas dáriger bolyp 2010 jylǵa deıin qyzmet ettim.
Al bizdiń Astana medısınalyq ýnıversıtetinen ashylǵan onkologııa kafedrasy saladaǵy mamandardy daıarlaýǵa, elimizdegi onkologterdiń qataryn arttyrýǵa aıtarlyqtaı úlesin qosyp keledi. Jalpy, bolashaq onkologterdi daıarlaý, ǵylymmen aınalysý, emdeý – úsh jumysty qatar atqaryp kele jatyrmyn.
Astana astana bolǵanǵa deıin munda kúrdeli operasııalar jasala bermeıtin. Máskeýde oqyp-toqyp, alǵan tájirıbemmen 1997 jyly onkologııalyq barlyq operasııany júrgizýdi ózim bastap qolǵa aldym. Jergilikti dárigerlerdiń biliktiligin kóterýge yqpal ettim. Qazir shákirtterimmen birge osynda óńesh, ókpe, asqazan, baýyr, búırek, taǵy basqa da organdarǵa operasııa jasap júrmiz. Naýqastar mańaıdan ǵana emes, respýblıkanyń túkpir-túkpirinen keledi. Kúnine kem degende 15-20 operasııa jasaımyz. Ár operasııa kem degende tórt saǵatqa sozylady. Osy jerde qyzmet etip júrgen dárigerlerdiń de tájirıbesi tolysa bastady. Sondyqtan dárigerlerdi basqa qalalarǵa tájirıbesin jetildirýge jibere bermeıtin boldyq. О́ıtkeni ózimizde barlyq jaǵdaı jan-jaqty qarastyrylǵan.
– Degenmen dárigerlerdi aýrýhanaǵa ákelinip jatqan sońǵy zamanaýı tehnologııalardy jete meńgerýi úshin, olarmen jumys isteı alýy úshin tájirıbe almasýǵa basqa jaqtarǵa jiberip turatyn shyǵarsyzdar?
– Álbette, biliktilikti arttyrý qashanda toqtaǵan emes. Men bul jerde bir jaǵynan qazirgi ýaqytta pandemııaǵa baılanysty tájirıbe almasý maqsatyndaǵy is-sharalardyń shektelip turǵanyn aıtyp otyrmyn. Áıtpese bizdiń dárigerler álemniń kóptegen medısınasy ozyq memleketinde tájirıbeden ótip kelip júr. Atap aıtqanda, kórshi elderge qosa Japonııada, Koreıada, Eýropa elderinde, sondaı-aq muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy memleketterge baryp qaıtqan dárigerlerimizdiń kórgeni men kóńilge túıgeni kóp. Basqa memleketter mamandarynyń da bizdiń dárigerlerden úıreneri mol.
Al ózińiz aıtyp otyrǵan joǵary tehnologııalyq jańa quraldardy meńgerýge kelsek, dárigerlerimiz Almatyda, Máskeýde qosymsha biliktiligin arttyryp, sáýleli emdi júrgizýdiń qyr-syryna qanyqty. О́zim de 2009 jyly AQSh-tyń Boston qalasynda Massachýsets jalpy aýrýhanasynda taǵylymdamadan ótkenmin.
– Elimizde onkologııalyq aýrýlardy emdeıtin dárigerlerdiń kóptep daıarlanyp jatqany qýantady. Alaıda bul oń ózgeris saladaǵy dárigerlerge degen suranysty qanaǵattandyra ala ma?
– Ras, onkolog dárigerler jetispeıdi. Bul rette áli de biraz jumys isteý kerek dep oılaımyn. Árıne, Úkimet tarapynan qoldaýǵa kende emespiz, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi jyl saıyn onkologııa salasynda mamandar daıarlaýǵa kvotany kóbeıtip jatyr. Mysaly, Astana medısınalyq ýnıversıtetiniń onkologııa mamandyǵyna byltyr 14 adam tússe, bıyl 19 adam tústi. Túlekterimizdiń kóbi astanadaǵy onkologııalyq ortalyqta, qalalyq aýrýhanalarda, emhanalarda jumys istep jatyr, basqa da óńirlerge baryp jatqandar bar.
Osy tusta astanadaǵy onkologııalyq ortalyqtaǵy dárigerler túgelge jýyq ózimniń shákirtterim ekenin aıta ketken jón. Qazir osynda biri hırýrg, biri hımııaterapevt, biri radıolog bolyp jumys istep júr. Bári – bir-bir bólimniń meńgerýshisi. Bul 24 jyldan beri bolashaq mamandardy daıarlap kele jatqan, ózim ashqan kafedranyń jemisi der edim.
– Joǵaryda shákirtterińiz hırýrgııalyq em júrgizýdi jetik meńgergenin atap óttińiz. Osy rette, ózińiz jumys isteıtin aýrýhanada qaterli isikti emdeýdiń qandaı túrleri bar ekenin aıtyp berseńiz?
– Bizdiń ortalyq emdeýdiń barlyq túrin júrgizýge qaýqarly. Buǵan qajetti joǵary tehnologııalyq qural-jabdyqtarymyz jetkilikti. Jalpy, onkologııalyq aýrýlardy emdeýdiń úsh túri bar: hırýrgııalyq, sáýleli em jáne hımııaterapııa. Barlyq em-dom sharalaryn úzilissiz júrgizýge Úkimet únemi qoldaý kórsetip otyr. Sonyń ishinde barlyq aýrýhana hımııaterapııa úshin qajet qymbat dári-dármekpen qamtamasyz etilgen.
Qazaqstan halqyna onkologııalyq kómek kórsetý – densaýlyq saqtaý júıesiniń negizgi baǵdarlamalyq qujattarynda aıqyndalatyn memlekettik saıasattyń basty baǵyty. Búginde elimizdiń tus-tusynda onkologııalyq dıspanserler ashylyp, olardy talapqa saı tolyqtaı jabdyqtaý máselesi de nazardan tys qalmaǵan.
Bizdiń de ǵımaratymyzdy jańa deýge ábden bolady, salynǵanyna 10 jyldan asty. Onkologııalyq ortalyq burynǵyǵa qaraǵanda aıtarlyqtaı keńip qalǵan. Naýqastarǵa qolaıly jaǵdaıdyń bári jasalǵan. Buryn bir palatada 8-10 naýqas jatsa, qazir bir oryndyq, eki oryndyq palatalar bar. Árqaısysynyń bólek dýsh kabınasy bar.
– Astanadaǵy onkologııalyq ortalyqta qala turǵyndaryna qosa basqa óńirlerden kelip qaralatyndar kóp pe?
– Árıne, bul jerde eń aldymen bizdiń ortalyq qalalyq emes, elordalyq deńgeıdegi onkologııalyq ortalyq retinde qabyldanady. Elordalyq degen respýblıkalyq mártebe ispettes. Iаǵnı astana bolǵan soń, bul qalaǵa dertine daýa izdep, úmit artyp, elimizdiń jan-jaǵynan kelip emdeletinder kóp. Sondyqtan bizdiń dárigerler sol údeden shyǵyp, únemi izdenis ústinde bolyp, naýqastarǵa qoldan kelgen kómegin aıamaıdy.
Qazir aýrýhanadaǵy naýqastardyń jartysyna jýyǵy – basqa óńirlerden kelgender. Olardyń deni – óz qalaýymen astanaǵa arnaıy kelip, bizge júgingender. Aımaqtaǵy dárigerlerdiń joldamasymen kelip qaralatyndar da kóp. Oǵan aımaqtarda qajetti jabdyqtardyń jetkiliksizdigi jáne bilikti dárigerlerdiń tabylmaýy sebep bolýy múmkin.
Aldymyzǵa shalǵaı aýyl-aımaqtan kelip, qanshama ýaqyt emdelip, aýrýynan aıyǵyp, alǵysyn jaýdyryp ketip jatqan aǵaıyn kóp. Mundaı jaǵdaılar, árıne, mereıimizdi ósiredi. О́kinishke qaraı, aýrýy ábden asqynyp, meńdegen naýqasqa qanshama kómegimizdi kórsetkenimizben, odan qaıran bolmaı jatady.
– Jalpy, elimizde qaterli isikten bolatyn ólim-jitimniń sany azaıyp jatyr ma?
– Keıingi jyldardyń statıstıkasyna qarasaq, ólim-jitimniń tómendegenin ańǵarýǵa bolady. Buǵan eki faktordyń yqpal etip jatqanyn atap ótý kerek. Birinshisi – aýrýdy erte anyqtaý. Ekinshisi – medısınalyq nysandardyń kóptep salynýy. Nysandar jaı ashylyp qana qoımaı, zamanaýı tehnologııalarmen jan-jaqty qamtamasyz etilip jatyr. Munyń bári aýrýdy der kezinde emdeýge septigin tıgizedi.
Endi erte dıagnostıkalaýǵa keńirek toqtala ketsem deımin. Bul – qaterli isikti emdeýdiń eń mańyzdysy. О́ıtkeni aýrýy erte belgili bolǵan naýqastardyń túgelge jýyq jazylyp ketý múmkindigi bar. Iаǵnı obyrdyń bári – ólimge soqtyratyn tajal emes. Oǵan qarsy turý úshin, kúresý úshin saý kúnińde áreket jasaý kerek. Qazir kez kelgen emhanada ÝDZ, KT, MRT, mammografııa, endoskopııalyq apparattardyń bári bar. Mysaly, endoskopııa – adamnyń ishki organdaryn arnaıy aspap endoskop arqyly tekserý. Mammografııa arqyly sút beziniń qaterli isigin erte dıagnostıkalaýǵa bolady. Mine, osyndaı zertteýlerden soń anyqtalǵan aýrýdy asqynbaı turyp emdeýge múmkindik óte zor.
Qaterli isik tórt satyǵa bólinedi. Birinshi, ekinshi satysy – erte saty, al úshinshi, tórtinshisi – aýrýdyń asqynyp ketken satysy. Qazir bizdiń aýrýhanada aýrýy alǵashqy eki satysynda anyqtalǵan naýqastardyń úlesi 50%-dan asady. Olardyń barlyǵynyń jazylyp ketý múmkindigi joǵary. Qalǵany – aýrýy ábden asqynyp ketkender. Bulardyń ishinde obyrdy jeńip shyǵatyndar bar. Sonda bul báleket dertten jazylǵandardyń úlesi 50%-dan asady dep shamalaýǵa bolady. Respýblıkadaǵy statıstıka da osyǵan uqsas. Naqtyraq aıtsaq, 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha qaterli isikten aman qalýdyń bes jyldyq kórsetkishi 54%-dy qurady. 2019 jyly bul kórsetkish 52,9% bolǵan. Iаǵnı jyldan-jylǵa obyrdan keletin ólim qaýpi azaıyp keledi.
Buryn qaterli isikten ólim-jitimniń kóp bolatyn sebebi – naýqastardyń 80-90%-y aýrýy ábden asqynyp ketken kezde anyqtalatyn. Qazir bul kórsetkishtiń de 50%-ǵa túskenin kórip otyrmyz. Bul rette memleket ult densaýlyǵyn saqtaýda úlken jumys júrgizip otyr. Erte dıagnostıkalaýǵa barlyq jaǵdaı jasalýda. Onkologııalyq skrıngterdiń baǵdarlamasy qarastyrylǵan. Halyq ta buǵan sergek qarap, tekserilýge baratyn jurttyń qatary artyp jatyr.
– Skrınıng demekshi, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Joldaýynda pandemııa kezinde josparly skrınıngter men ota jasaý keıinge qalyp jatqanyn atap ótti. Buǵan qatysty ne aıtar edińiz?
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń Joldaýyn, ásirese densaýlyq saqtaý júıesiniń tıimdiligin arttyrýǵa qatysty bólimin zor yqylaspen tyńdadym. Prezıdent koronavırýs densaýlyq saqtaý salasy úshin úlken synaq bolǵanyn aıtty. Rasynda, bul kúrdeli kezeńniń áli de biter túri joq. Sondyqtan medısına salasyna túsetin salmaq odan saıyn eselene bermek. Onyń ústine Memleket basshysy koronavırýsqa qatysy joq basqa da aýrýlarǵa baılanysty ahýaldy nasharlatyp almaý kerek ekenimizdi alǵa tartty.
Pandemııa kezinde qalypty tirshiligimizden birshama aınyp qalǵanymyz belgili. Osy rette, Prezıdent josparly skrınıngterdiń de keıinge qalyp qoıyp jatqanyn atap ótti. Bul da mańyz berip qaraıtyn óte ózekti másele ekenin umytpaǵanymyz jón. О́ıtkeni bir «jaýmen» kúresemiz dep, úırenip qalǵan «jaýdan» keletin qaýipti qaperde ustaýymyz kerek. Iаǵnı erte dıagnostıkalaýdy qajet etetin aýrýlardyń aldyn alý úshin udaıy tekserilý jospardan tys qalmaǵany mańyzdy. Bul qatarda onkologııalyq patologııalardy anyqtaýǵa baǵyttalǵan is-sharalardy júıeli túrde júrgizý kerek.
Prezıdent halyqqa Joldaýynda «Deni saý ult» jobasy boıynsha keminde 12 zerthanany joǵary tehnologııalyq quraldarmen jabdyqtaý qajet ekenin, sonyń nátıjesinde zerthanalarymyz 90%-ǵa deıin halyqaralyq talapqa saı jumys isteıtinin aıtty. Kez kelgen derttiń daýasy ýaqytynda anyqtaý bolsa, osy qoıylǵan mindetter sol maqsatty oryndaýǵa bastaıtyn baǵyt ekeni anyq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Orynbek О́TEMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
