Tutas eldiń tabıǵı tumary
Júrgen jerin, turǵan ornyn, ósken ólkesin taza ustaý – janashyrlyqtyń shynaıy kórinisi, jaýapkershiligi joǵary adamnyń ǵana qolynan keletin ıgi is. Jas urpaqqa tárbıeni naqty ispen, udaıy úlgi etýdi nasıhattaıtyn bul bastamanyń mańyzyn Prezıdent árdaıym aıtyp keledi. Ulttyq quryltaıdyń IV otyrysynda: «Taza Qazaqstan» ár adamnyń kúndelikti daǵdysy, ómir salty bolýy qajet» dep, bul bastamanyń ýaqytsha aksııa bolmaı, ulttyń jańa mádenı normasyna aınalýǵa tıis ekenin naqty atap ótti.
О́zender órnektegen ólke – Jetisý jeriniń tabıǵaty baǵa jetpes baılyq, túptep kelgende tutas eldiń ekologııalyq tiregi. Ile Alataýynyń baýraıy, Qapshaǵaı jaǵalaýy, Sharyn shatqaly, Kólsaı men Qaıyńdy baǵytyndaǵy týrıstik aǵyn, Jetisýdyń ózen-kólderi. Osy baılyqtyń bárin saf kúıinde saqtaý, kelesi urpaqqa tabystaý tabıǵatqa degen jaýapkershilikti talap etedi. Tabıǵatqa salǵyrt qaraý bul óńirde tek ekologııalyq emes, ekonomıkalyq máselege de aınalýy múmkin. Sebebi týrızmniń tynysy da, aýyl sharýashylyǵynyń bolashaǵy da, halyqtyń ómir sapasy da qorshaǵan ortanyń tazalyǵymen tikeleı baılanysty.
Ásirese, týrızm damyǵan óńirde tazalyq mádenıeti – asa mańyzdy zańdylyqtardyń biri. Búginde álemdik tájirıbede týrıster tabıǵaty búlingen jerden góri mádenıeti qalyptasqan ortaǵa kóbirek barady. Barǵan kúnniń ózinde ondaǵy jergilikti jurttyń tazalyq saqtaýyna qaraı syılastyq tanytady, soǵan saı ózderi de áreket etedi. Sondyqtan Almaty oblysynda tabıǵatty qorǵaý tek memlekettik mekemelerdiń emes, jergilikti halyqtyń da, ishki týrızmniń damýyna úles qosyp júrgen otandastarymyzdyń da azamattyq ustanymyna aınalýy qajet. Kól jaǵasyna qaldyrylǵan bir bótelke nemese taý bókterine tastalǵan qoqys erteńgi urpaqqa jasalǵan qııanatpen teń. Osy oraıda kásibı gıdterdiń, týrıstik uıymdardyń, demalys aımaqtary ıeleriniń de jaýapkershiligi aıryqsha seziledi. Qazir álemde gıd tek jol kórsetýshi emes, ekologııalyq mádenıetti nasıhattaýshy sanalady. Týrıske tabıǵattyń tarıhyn aıtyp qana qoımaı, ony aıalaýdyń ádebin úıretý – órkenıetti týrızmniń talaby.
Keıingi bir jylda Almaty oblysyna kelgen týrıster sany 29,8 paıyzǵa ósip, 658 myń adamǵa jetti. Onyń ishinde sheteldik týrıster sany 147 myńǵa kóbeıip, óńir respýblıkada alǵashqy úshtikke endi. Týrızm salasynan bıýdjetke túsken salyq kólemi 25,8 paıyzǵa artyp, 11,2 mlrd teńgeni qurady. Qazirde jalpy quny 638,2 mlrd teńgeni quraıtyn 30 ınvestısııalyq joba júzege asyrylyp jatyr. Bul Almaty oblysynda týrızmniń jaı demalys salasy emes, ekonomıkanyń naqty qozǵaýshy kúshine aınalǵanyn kórsetedi. Tabıǵatty qorǵaý búginde tek ekologııalyq mindet emes, óńir ekonomıkasynyń tabysyn saqtaıtyn strategııalyq qajettilik.
Alaıda máseleniń ekinshi jaǵy da bar. Keıbir týrıstik baǵyttarda stıhııalyq qoqys oryndary, jaǵalaýda qaldyrylǵan plastık qaldyqtar, demalys mádenıetiniń tómendigi áli de kezdesedi. Demek másele senbiliktiń sanynan góri, ár azamattyń ishki mádenıeti men kúndelikti minez-qulyqtyń ózgerýine kelip tireledi.
Sózden iske kóshkende
Burynǵyny bylaı qoıǵanda, táýelsizdik tarıhynyń ózinde elimizde qurǵaq sóz júzinde qalyp qoıǵan jobalar boldy. Naýqan kezinde janyp, jyldam óshkeni odan da jetip artylady. Munyń bári sózdiń iske aınalýy jolyndaǵy qıyndyqty eńsermeýdiń, tabandylyq tanytpaýdyń belgisi. Tazalyq árbirimizge kerek qajettilik bolǵandyqtan, «Taza Qazaqstan» bastamasy ómirsheń dúnıege aınalyp otyr. О́ıtkeni bul jobanyń mańyzyn kez kelgen adam tolyq túsinedi. Aıtalyq, aýasyz, sýsyz tirshilik joq, bolmaıdy da. Sol aýa men sýdyń taza bolǵany – bárimizge ortaq qajettilik.
Bul jumystardyń júıeli júzege asýyna oblys ákimi Marat Sultanǵazıev erekshe mán berip otyr. О́ńir basshysy tazalyq mádenıetin bir rettik aksııa emes, turaqty qoǵamdyq daǵdyǵa aınaldyrý qajettigin ár deńgeıdegi kezdesýlerde atap ótip, ekologııalyq bastamalardyń naqty nátıjege jumys isteýin basty mindetterdiń biri retinde belgiledi.
Almaty oblysy keıingi jyldary ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrýdy tek senbilik deńgeıinde qaldyrmaı, júıeli qoǵamdyq úrdiske aınaldyrýǵa kúsh salyp keledi. Salalyq basqarmalardyń byltyrǵy jyldyń málimetine sáıkes, oblysta «Taza Qazaqstan» aksııasyna 849 myń adam, 8,8 myń kásiporyn men uıym qatysty. Nátıjesinde 17,5 myń tonna qoqys jınaldy. О́ńirdiń orman qorynyń jalpy aýmaǵy 2,2 mln gektardan asady, onyń 1,2 mln gektary ormanmen kómkerilgen. Jyl basynan beri 103 myńnan astam aǵash otyrǵyzyldy, onyń bir bóligi 429 mekteptegi oqýshylardyń qatysýymen jasaldy.
Oblysta sý resýrstaryn saqtaý máselesine de aıryqsha nazar aýdarylyp otyr. Ile, Talǵar, Túrgen, Esik sekildi ózender men Qapshaǵaı sý aıdyny – óńirdiń ekologııalyq tepe-teńdigin saqtaıtyn basty arnalar. Elimizdegi sý resýrstary jónindegi derekter platformalarynda klımattyq ózgerister men sý tapshylyǵy máselesi búkil elge ózekti ekeni kórsetilgen. Sol turǵyda jaǵalaý aýmaqtaryn tazartý, ózen arnalarynyń sanıtarlyq jaǵdaıyn baqylaý, sý aıdyndaryn qorǵaý baǵytyndaǵy aksııalar qoǵamdyq qoldaýǵa ıe boldy.
«Taza Qazaqstan» bastamasy aıasynda oblysta ekologııalyq road-estafetalardyń, jastar aksııalarynyń, tarıhı oryndar men týrıstik baǵyttardy tazartý jumystarynyń uıymdastyrylýy da – jańa qoǵamdyq kózqarastyń kórinisi. Tazalyq endigi jerde tek kommýnaldyq qyzmettiń mindeti emes, eldik sana men ortaq jaýapkershiliktiń ólshemine aınaldy. Máselen, Tarǵap aýyly mańynda bastalǵan «Taza Qazaqstan» road-estafetasy birneshe óńirdi qamtyp, myńdaǵan jasty tabıǵatty qorǵaý ıdeıasyna jumyldyrdy. Uıymdastyrýshylar bul is-sharanyń negizgi maqsaty qoǵamda jańa ekologııalyq mádenıet qalyptastyrý ekenin atap ótti.
Ekonomıka men ekologııa – egiz uǵym
Almaty oblysynda búginde ekonomıkalyq ósim men tabıǵatty qorǵaý máselesi qatar órilip otyr. Bul – óńir ákimi Marat Sultanǵazıev ustanǵan damý saıasatynyń basty basymdyqtarynyń biri. Investısııa tartý, óndiristi keńeıtý, ekologııalyq tepe-teńdikti saqtaý óńir damýynyń ózara sabaqtas úsh tiregine aınalyp keledi.
О́ńirdiń el ekonomıkasyndaǵy ornyn nyǵaıtyp, 10-orynnan 5-orynǵa kóterildi. Oblystyń ekonomıkalyq kórsetkishi joǵarylap, ınvestısııa tartatyn jetekshi aımaqtardyń birine aınaldy. Muny naqty ekonomıkalyq kórsetkishter de aıǵaqtaıdy. Búginde oblysta 250-den astam ınvestısııalyq joba júzege asyp jatyr. Mundaı qarqyn tabıǵatty saqtaý máselesine degen talapty da kúsheıtedi. Sebebi ekonomıka ósken saıyn qorshaǵan ortaǵa túsetin salmaq ta artady. «Taza Qazaqstan» aksııasy – bul jerde ekologııa men ekonomıkanyń arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaıtyn mańyzdy qoǵamdyq ustanym.
О́ńirde ekologııalyq ınfraqurylymdy jańǵyrtý máselesine de erekshe kóńil bólinip keledi. Sońǵy málimetterge zer salsaq, oblysta qaldyqtardy qaıta óńdeý salasynda 148,8 mlrd teńgeni quraıtyn 8 iri ınvestısııalyq joba iske asyrylmaqshy. Olardyń qatarynda qoqysty suryptaý keshenderi, bıoelektr stansalary, taǵam qaldyqtaryn óńdeý óndiristeri bar. Bul jobalar tek qorshaǵan ortany qorǵaýǵa emes, jańa jumys oryndaryn ashýǵa, óńirdegi ekologııalyq ekonomıkany qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar oblysta jyl basynan beri 103 myńnan astam aǵash otyrǵyzylyp, 20-dan astam ekopark jumys istep tur.
Búginde tazalyq uǵymy birtindep turmystyq deńgeıden qoǵamdyq jaýapkershilik deńgeıine kóterilip keledi. Buryn senbilikke mindet retinde qaraǵan jurt endi týǵan jerdiń tazalyǵyn ortaq abyroı dep qabyldaı bastady. Bul – sanadaǵy ózgeristiń belgisi.
Tabıǵat adamzatqa únsiz ári tynymsyz qyzmet etedi. Taýlar talmaıdy, ózender tynyqpaıdy, ormandar shaǵymdanbaıdy. Biraq olardyń taǵdyryna adamnyń mádenıeti tikeleı áser etedi. «Taza Qazaqstan» bastamasynyń eń úlken jetistigi de osynda – ol aınalany ǵana emes, adamnyń janyn tazartýǵa, ishki jaýapkershiligin kóterýge jol ashty. Tabıǵatqa janashyrlyq bar jerde keleshekke degen senim de joǵary bolady. Týǵan jerdiń tazalyǵyn saqtaý – bolashaq urpaq aldyndaǵy amanat. Endeshe, amanatqa qııanat jasamaýdy bárinen bıik qoıatyn ult ekenimizdi árdaıym jadymyzdy ustaıyq.
Erlan JURYNBAEV,
«О́lke tynysy»
JShS dırektory
