Irgeli ister izdenisti kerek etedi

Aty ańyzǵa aınalǵan qolbasshy Baýyrjan Momyshulynyń «Tártipke bas ıgen qul bolmaıdy, tártipsiz el bolmaıdy» degeni bar. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jyl saıynǵy dástúrli joldaýlarynda tártip máselesin aınalyp ótpeıtininde de osyndaı negiz jatyr. О́ıtkeni, qaısy bir memlekette bolmasyn, tártip bolmasa, zań qaǵıdattary saqtalmasa, onyń bolashaǵyna birden balta shabylatyny eshqandaı kúmán týdyrmaıdy. Osy turǵydan kelgende, Qyzyl­orda oblystyq prokýratýrasy zańdy qamtamasyz etý jáne zańdylyqty qorǵaý baǵytynda aıtarlyqtaı jumystar atqaryp keledi. Bul oraıda ótken jyly da alǵa qoıylǵan strategııalyq jospardyń barlyq ındıkatorlary oryndaldy. Jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip jumys júrgize otyryp, aımaqta turaqty qoǵamdyq-saıası ahýaldy qalyptastyrýǵa qol jetkizildi. Oblysta «Ekologııalyq kepil­deme týraly» zańnyń jobasy jasalyp, ol tıisti mınıstrlikke joldandy. Baıqońyr qalasyndaǵy qazaqstandyq turǵyndardyń kons­tıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaýǵa qatysty kelip túsken ondaǵan usynysqa qoldaý kórsetildi. Olar­dyń arasynda eńbek, densaýlyq saqtaý, bilim jáne zeınetaqymen qamtamasyz etý salalaryna baılanysty qozǵalǵan máselelermen qatar, reseıliktermen ózara yn­tymaqtastyqty odan ári jalǵas­tyrý jaıy da sóz boldy. Jyl ishinde oblys prokýratýra organdary salyq pen basqa da mindetti tólemderden sanaly túrde jaltarǵan qanshama kásiporyndar men qurylymdardy anyqtap, sonyń nátıjesinde bıýdjetke qosymsha 3,3 mlrd. teńgeniń túsýin qamtamasyz etti. Budan bólek, bizdiń prınsıpti ustanymdaǵy jumysymyz arqasynda «Qaz­Ger­Munaı» BK» JShS memleket qazynasyna 3,2 mlrd. teńge óndirip berýge májbúr boldy. Osy tusta bizdiń bıýdjetke kóptegen mıllıard teńge kóleminde zalal keltirip kelgen munaı ónimderin urlaý syzbasyn anyqtaý jónindegi sot-prokýrorlyq tájirıbemiz búkil respýblıkaǵa ozyq úlgi retinde taratyldy. Mundaı usynysty biz turaqtylyqty saqtap qalý maqsatynda jańadan salynyp jatqan nysandarda, ásirese, elimiz­diń soltústik óńirlerinde, Astana men basqa da iri qalalardaǵy qurylystarda avtonomdy jylý-energııamen qamtamasyz etý oryndaryn ornatýǵa qatysty da joldaǵanbyz. Keıin bul salalyq memlekettik baǵdarlamadan óziniń kórinisin tapty. Sol sııaqty qatty soqqan jel men daýyldar mektepter men aýrýhanalar sekildi áleýmettik nysandardyń shatyrlaryn udaıy julyp ketip jatyr. Osyǵan oraı, Reseıde qolǵa alynyp jatqan tájirıbelerdi zertteı kelip, olardyń tańdaýlylaryn ózimizde qoldanýdy usyndyq. Buǵan qosa, mádenı-kópshilik sha­ralaryn ótkizýge ruqsat berý­diń jańa júıesin engizip, olar­daǵy tártip buzýshylyqtar úshin uıymdastyrýshylardan jaýap­kershilik suraý jónindegi usyny­symyz da qoldaýǵa ıe boldy. Irgeli ister qashanda izdenisterdi kerek etedi. Biz joǵaryda atap ótilgen jańalyqtardan bólek, basqa da jandy jumystarǵa udaıy irge qalap otyrdyq. Máselen, jyl ishinde joǵary jaqqa zańnamany jaqsartý men jetildirýge baǵyt­talǵan 50-den astam usynys joldandy. Osy aralyqta oblysta zań­syz qabyldanǵan 1455 akt, sonyń ishinde 11 normatıvti-quqyq­tyq sıpattaǵy qujat kúshin joı­dy nemese ózgertildi. Budan bó­lek 20 myńnan astam azamattyń, so­nyń ishinde 234 kásipkerdiń qu­qyq­tary qorǵalyp, 190 zańsyz tek­se­rýdiń joly kesildi. Sondaı-aq­ 68­ kásiporynda eńbek etetin ­15 025­­ jumysshynyń jalpy somasy ­917 mln. teńgeni quraıtyn jalaqy jónindegi qaryzdary óteldi. Endi 50 mln. teńgeniń qaryzyn óteı almaı otyrǵan 9 kásiporynǵa qa­tysty jumystar júrgizilip jatyr. Esepti merzimde jemqorlyq aıybymen 42 tulǵa ustaldy. Olar­dyń 20-sy basqarýshy bolsa, sonyń ishinde 1-ýi oblystyq deńgeıde (Q.Mahanova) qyzmet etti. Bir aýdannyń basshysy (Ǵ.Ábiltaı) ákimshilik jemqor­lyq jaýapkershiligine tartylyp, qyzmetinen bosatyldy. Kóteril­gen birqatar qylmystyq ister­diń qorytyndysy boıynsha memlekettik bıýdjetke 13 mln. teńge qaıtaryldy. Mundaı qylmystyq iske urynǵandar arasynda ekologııa departamentiniń bólim bastyǵy, aýdandyq sanı­tarlyq-epıdemıologııalyq stansa bastyǵy, salyq basqarmasynyń bastyǵy men onyń orynbasary, aýyldyq okrýg ákimi sekildi aýdandyq býyndaǵy birqatar basshylar boldy. Oblys prokýrorlary Bela­rýsten alynǵan bolyp tirkelgen birneshe myńdaǵan avtomashınany jetkizýdiń jasyryn arnasyn anyqtady. Bizdiń usynysymyz boıynsha endi respýblıka boıynsha, osyndaı tekseristerdi júrgizý qolǵa alyndy. Birqatar ister arnaıy prokýrorlardyń baqylaýynda tur. Munyń sońyn ala Qyzylorda óńiri úshin asa mańyzdy sanalatyn ekologııalyq qaýipsizdik sala­synda baqylaý kartasy men paspor­ty jasaldy. Jańa júıe birden óziniń tıimdiligin kórsete bastady. Onyń negizinde qysqa ýaqyt aralyǵynda tabıǵatty paıdalanýshylardan bıýdjetke 3 mln. teńgeden astam qarjy túsirýdiń oraıy keldi. Biz osy baǵyttaǵy jumysty jalǵastyra otyryp, EKSPO-2017 kórmesi sheńberindegi «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý tujyrym­damasyna da óz úlesimizdi qosýǵa sheshim qabyldadyq. Osy rette biz usynǵan «Jasyl ekonomıkaǵa kóshý – quqyqtyq baǵytty damytý» jobasy birinshi departamentte maquldandy. Endi ony oblys prokýratýrasy deńgeıinde is júzine asyratyn bolamyz. Sol sııaq­ty bizdiń bıýdjetti tolyqtyrý maqsa­tynda jasap shyqqan quqyq qorǵaý salasy men memlekettik organdar is-áreketiniń yrǵaqty qımyly respýblıkaǵa taratylyp jatyr. Sot aldyndaǵy óndiriske kelsek, eń aldymen, qylmystyń ósip kele jatqany baıqalatynyn aıtýy­myz kerek. Olar negizinen urlyq pen buzaqylyqtyń esebinen artyp otyrǵanyn da ataǵanymyz jón. Sonyń ishinde urlyq 55 paıyzdy qurasa, buzaqylyq 15 paıyzǵa kóterilip, jalpy, qylmys sany 16 paıyzǵa artqan. Buǵan qosa, aýyr jáne aıryqsha aýyr qylmystardyń 16 paıyzǵa azaıǵanyna da nazar aýdara ketkim keledi. Sol sııaqty jasyryn turǵan 68 qylmys anyqtaldy. Qylmysty jasyrǵandary úshin 14 basshysyn qosa eseptegende, quqyq qorǵaý organdarynyń 57 qyzmetkeri jaza aldy. Tap osyndaı qylmystyq isteri úshin tergeýshi Áljanov pen ýchaskelik ınspektor Dáribaev bas bostandyqtarynan aıyryldy. Sondaı-aq, azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn buzǵandary úshin tártip saqshy­lary­nyń ústerinen 6 qylmystyq is qozǵalyp, 7 polıseı sottaldy. Osyndaı tártip buzýshylyqtary úshin 22 qyzmetker jaza alsa, olar zańsyz ustaǵan 11 adam polısııa ǵımaratynan shyǵaryldy. Sondyqtan zańsyz ustaý, qamaý arqyly qylmystyq jaýapker­shi­likke tartýshylyqtarǵa jol berilgen joq. Esepti kezeńde 21 esirtki alqaby joıylyp, 298 kılo ártúrli esirtki zattary alyndy, olardy taratýshy 39 adam anyqtaldy. Qazir kontrabandalyq jolmen Reseıge 10 kılo mólsherinde aýǵan geroınin alyp bara jatqan jolynda qolǵa túsken Qyrǵyzstan azamaty Kontorbaevtyń isi tekserilip jatyr. Jınaqtap aıtqanda, Qyzylorda oblysynyń prokýrorlary bir jyldyń ishinde osyndaı jumys­tardyń atqarylýyna qol jetkizdi. Saparbek NURPEIISOV, Qyzylorda oblysynyń prokýrory. Qyzylorda oblysy.