Talaı ǵasyr tura berer áli de

Saraıshyqtan bastalǵan sapar

Ekspedısııa quramy aldymen Ma­ham­bet aýdanyndaǵy Saraıshyq aýy­­lyna at basyn burdy. «Saraı­shyq mem­lekettik tarıhı-mádenı mýzeı qory­ǵy» mekemesiniń dırektory Ábilseıit Muq­tardyń aıtýynsha, tarıhı jádigerge aınalǵan qalashyq HIII-HVI ǵasyrlarda órken jaıǵan. Arheologııalyq ǵylymı-zertteý jumystary 1937 jyly bastalǵan. Ony alǵash ret N.Arzıýtov, al 1950 jyly qazaq arheologııasynyń negizin qa­laǵan Álkeı Marǵulan júrgizgen. Qaz­ba jumysyn 1996-2009 jyldary Á.Mar­ǵulan atyndaǵy arheologııa ıns­tıtýtynyń Batys Qazaqstan arheo­lo­gııalyq ekspedısııasy jalǵastyrǵan.

– Qalashyqtyń tarıhy tym tereń­de jatyr. Ábilǵazy Bahadúrhannyń she­jiresimen baılanystyryp aıtsaq, Altyn Orda dáýirindegi Batyı men baýy­ry Berke hannyń tusynda paıda bolǵan. Bul – HIII ǵasyrdyń ekinshi jartysy. Saraıshyq Altyn Ordanyń astanasy – Saraı Batý qalasynan keıingi úlken shahardyń biri boldy. Keıinnen Noǵaı ordasynyń, HVI ǵasyrdyń basynda Qa­zaq handyǵynyń astanasyna aınaldy. Munda qazaq tarıhyndaǵy aıtýly tulǵa – Qasym han da jerlengen. Bul týraly alǵash ret Qadyrǵalı Jalaırı jazǵan. Ol Qasym hannyń atalarynyń janynda júrgen bılerdiń biri bolǵan. Bıyl Qasym hannyń Saraıshyqta jerlengenine 500 jyl tolýyna oraı konferensııa uıymdastyrý kózdelip otyr, – deıdi Ábilseıit Muqtar.

Qazir arheologııalyq qazba jumysy júrgizilgenimen, tarıhı qalashyqty qal­pyna keltirý múmkin emes. Munda 1999 jyly «Han ordasy – Saraıshyq» memorıaldy kesheni salyndy. Sol jyly meshit pen 7 han jerlengeni týraly este­lik taqta ornatylǵan bıiktigi 17 metr kesene turǵyzyldy. Al 2016 jyly oblys bıýdjetinen Jaıyq ózeniniń jaǵala­ýyn bekitý jumystaryna 1,7 mlrd teńge bólindi. Qorǵanys bógetiniń qurylysy 2018 jyly aıaqtaldy.

– Bıyl Mádenıet jáne sport mı­nıstrliginen ǵylymı joba arqyly qaz­ba jumysyna 6 mln teńge bólindi. Arheo­logııalyq qazbany júrgizýge Saraı­shyq aýylynyń 20 turǵyny tartyl­dy. Tarıhı qalashyqtyń ornynan ár jyl­dary birneshe jádiger tabylyp otyr. Onyń ishinde bizdiń zamanymyzǵa de­ıingi kezeńge jatatyn belemnıt, ulý­tas, balyq súıegi, VII ǵasyrdaǵy qola kel­sap, qola aına bar. HII-HIII ǵasyrda merýertten jasalǵan qulpyrmaly tas ta kelýshilerdi qyzyqtyrady. Buǵan qosa, 40-tan astam kúmis tıyn, HIV ǵasyrǵa jatatyn jebeler, qola, temir, qanjar men selebe pyshaqtar tabyldy. Jaqyn­da arheologııalyq top keremet turǵyn­jaıdyń ústinen tústi, – deıdi Ábilseıit Muqtar.

Dırektordyń aıtýynsha, sapar or­­ta­­lyǵynyń qurylysy bastalady. Jo­baǵa sáıkes bul ortalyqta týrıster men kelýshiler úshin barlyq jaǵdaı jasalady. Ekiqabatty ákimshilik ǵı­ma­ratta ekspozısııalyq-kórme zaldary, qor qoı­masy, 100-150 oryndyq kon­fe­rens-zal, zerthanalyq jáne qalpyna keltirý úı-jaıy, kitap qoımasy men elektrondy málimetter bazasy bar kitaphana ornalasady.

– Sapar ortalyǵynyń qasbeti orta­ǵasyrlyq sáýletke sáıkes josparlanyp otyr. Ortalyqtyń aldyna Batyı hannyń eskertkishin, tórt memleket­tiń shtandartyn qoıǵymyz keledi. Tórt memleket – Altyn Orda, Noǵaı Orda­sy, Qazaq handyǵy men táýelsiz Qazaq­stan. Saraıshyqtyń órkendeý kezeńin beıneleıtin kórinisterdi qamtýdy oılas­tyrdyq. Dál osy jerde Altyn Ordanyń mýzeıin, ortaǵasyrlyq Saraıshyqtyń dekorasııasyn, tipti ashyq aspan astyndaǵy mýzeıdi salsaq, bul bizdiń tarıhymyzdy urpaq jadyna sińirýge jasaǵan qada­mymyz bolar edi, – degen oıymen bólisti Ábilseıit Muqtar.

 Qaroı jazyǵyndaǵy qoryq

Inder aýdanynan kıeli jerler kartasyna engen nysanyń biri – Qaroı qorymy. Dál osynda azattyq tańyn ań­sap, ultynyń rýhyn kóterer mol muraǵa bergisiz jyrlaryn qaldyrǵan rýhty aqyn, aqberen batyr, daýylpaz kúıshi Mahambet О́temisuly jerlengen. Sol sebepten bul – qasiretti ári qasıetti meken. Adamzat tarıhynda úsh jerlengen pende kóp kezdese bermeıtin shyǵar. Birinshi ret munda aqynnyń bassyz denesi jer qoınyna berildi. Ekinshisinde jendetter qolynda ketken bas jerlendi. Al 1966 jyly arnaıy top aqynnyń súıegin qazyp alǵan. Sodan soń antropolog Noel Shaıahmetov súıekti Almatyǵa alyp ketken. Alaıda aqyn súıegin Qaroı jazyǵyndaǵy máńgilik mekenine jetkizý 17 jylǵa keshikti. Sóıtip, Mahambettiń súıegi 1983 jylǵy 15 mamyrda úshinshi ret jerlengen.

Mahambet murasy, adamdyq bolmysy men ómir joly zertteýge laıyq ekeni daýsyz. О́tken ǵasyrdyń 50-jyldary aqyn týraly zertteýdi belgili qa­lamger Berqaıyr Amanshın qolǵa alǵan. Sodan keıin 1980 jyly Mádenıet mı­nıstrliginiń Oral ekspedısııasy zertteý jumystaryn júrgizgen. Ádebı hám dramalyq shyǵarmalardyń basty ke­ıip­kerine aınalǵan Mahambettiń aty be­rilgen qoryqta mazary tur. Mazardyń eki jaǵyna Mahambetpen birge bolǵan 14 batyrdyń esimi jazylǵan belgi qoıy­lypty. Sondaı-aq HIH ǵasyrǵa jatatyn onnan astam qulpytas tur. Keıbiri qulap qalǵan. Al jaǵalaı egilgen tal shybyqtary bıiktep, saıaly kóleńkesi túsetin deńgeıge jetken.

– Aqyn mazary 1995 jyly turǵy­zyl­dy. Onyń avtory – mańǵystaýlyq ­sáý­letshi Kópbol Demesinov. On eki qyrly mazardyń syrtqy bóliginiń dıa­metri – 7,6 metr. Ishki dıametri 6,2 metrdi quraıdy. Al bıiktigi 12,2 metrlik mazar qabyrǵalarynyń ishine aqynnyń ­
11 óle­ńinen úzindi jazylyp tur, – deı­­di M.О́temisuly atyndaǵy Ádebı-me­mo­rıal­dyq tarıhı-qoryq mýzeıiniń meń­­ge­rý­shisi Aımeken Osıhına.

Aýdandyq ishki saıasat bóliminiń basshysy Jeńis Qýanulynyń aıtýyn­sha, Qaroı jazyǵyndaǵy qoryq Jarsýat aýyldyq okrýginen 40 shaqyrym qashyq­ta ornalasqan. Jarsýattyń tusynan qoryqqa burylatyn jolmen júrý qıyn­daý. Qara joldyń shańy aspanǵa kó­terilip jatyr. Qolqany qabatyn shań kóliktiń salonyna kirip, tynys­ty taryltty. Qoryqtaǵy mazarda jyl sa­ıyn Mahambet poezııasy kúni ótedi. Byl­tyr­dan beri pandemııaǵa baılanysty qoryqqa keletin adamdar qatary azaıǵan. Soǵan qaramastan jaqynda aqynnyń Batys Qazaqstan oblysynda turatyn týys­ta­rynyń urpaǵy kelip, rýhyna taǵ­zym etip, qoltańba qaldyrypty.

– Qaroıǵa jylyna eki ret kelip, baba rýhyna taǵzym etemin. Mahambet poe­zııasy kúninde tek aqynnyń óleńderi oqyl­ǵanyn jón sanaımyn. О́ıtkeni ol – órshil rýhtyń, jalyndy jyrlardyń ıesi, – dep jergilikti aqyn Álııa Dáýletbaeva Mahambettiń bir óleńin oqyp berdi.

Jarsýat aýyldyq okrýginiń aýma­ǵynda Mahambettiń mazary jalǵyz emes. Er tulǵaly Mahambet qaıtys bolǵanda Zar zaman aqyny Murat Móńkeuly úsh jasta eken. Demek eki aqynnyń jas aıyrmashylyǵy 40 jas. Sáıkestik pe, álde kezdeısoqtyq pa, Qaroı jazy­ǵyn­daǵy Mahambet pen Jarsýat aýyly­nyń irgesindegi Murat mazarynyń ara qa­shyqtyǵy 40 shaqyrymnan kem emes. Murat aqyn­nyń da jyrlarynan Maham­bettiń rýhy seziledi. Eliniń azatty­ǵyn ańsaǵan rýhtas tulǵalar bir topyraq­ta týyp, sol topyraqta máńgilik meken tapqan.

 «Qulshan ataǵa soǵa kelińiz...»

Jylyoı aýdanynda da kıeli mekenge balanǵan tarıhı nysandar az emes. Sonyń biri – Qulshan ata meshiti. Eki bólikten turatyn jerasty meshiti bor tóbeniń ústine úńgip salynǵan. Aqkıiztoǵaı aýyly­nan Aqmeshit qorymyna baratyn jol boıynda ornalasqan. Jergilikti turǵyndar arasyna keń taralǵan áńgi­me­niń jelisine qaraǵanda, Qulshan ata paıǵambar jasyna jetken soń meshittiń bir bólmesin meken etken.

– Ol Beket atanyń jıeni ári shákirti ǵoı. О́zi de osynda shákirt tárbıelegen. Beket ata «batystan kele jatqan musyl­man balasy áýeli Qulshanǵa soǵyp, duǵasyn oqysyn» degen ósıet qaldyrǵan. Aqmeshittegi shyraqshy da «Qulshan ata­ǵa soǵa kelińiz...» degendi aıtady, – deı­di jergilikti ólketanýshy Nurdáýlet Aqnazarov.

Tarıhı-mádenı murany zertteý or­ta­­lyǵynyń basshysy Muhambetqalı Kıpıevtiń aıtýynsha, Qulshan ata 1876 jyly 72 jasynda Qunanbaımen birge Mekkege barǵan alty adamnyń biri bol­ǵan. Biraq onyń ómir súrgen kezeńi jó­ninde naqty derek aıtylmaıdy.

– Onyń meshittiń bir bólmesine jerlengen denesin 1851-1852 jyldary orys topografy Alekseev-2 kórgenin eskersek, joǵaryda aıtylǵan derek shyndyqqa janasady. Sondaı-aq ony Beket atanyń zamandasy retinde qarastyrsaq, onda ol HVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysy men HIH ǵasyrdyń birinshi jartysynda ómir súrgen deýge negiz bar, – dep esepteıdi Muhambetqalı Kıpıev.

 Aqmeshittiń saf aýasy

О́ńirdegi kıeli mekenniń qatarynda Aqmeshit qorymy da bar. Bor tóbeniń ústinde turǵandyqtan ba, álde Jem ózeniniń jaǵasynda ornalasqandyqtan ba, áıteýir bul jerde samal jel soǵyp turady. Dál osy jerde 1750 jyly aǵar­týshy, sáýletshi, abyz-kóregen Beket Myr­zaǵulynyń kindik qany tamǵan. Aq­meshit jaıly kezinde A.Dıýgamel «Aq bor tóbeniń betindegi qasqyrdyń úńgi­rindeı tesikke bir adam zorǵa syıady. Úsh qulashtaı úńgirmen júrgende eni eki jarym, bıiktigi kisi boıyndaı, dóńgelek kıiz úı pishinindegi saǵana tamǵa kiredi. Syrtta qudyǵy bar», dep estelik qaldyrǵan.

Jurt qadirlegen Beket ata 1771-1774 jyldary Aqmeshitte jerasty meshitin salyp, bala oqytqan. Munda onyń atasy Janaly, ákesi Myrzaǵul men anasy Jánııa, uly Toǵaı jerlengen. Shyraqshy Meırambaı Qalımanovtyń aıtýynsha, HVIII ǵasyrda salynǵan alǵashqy jer­asty meshitin kezinde 

oq-dárimen jaryp, qulatyp tastaǵan. Kónekóz qarııalar meshittiń ornynda qos shuńqyr qalǵanyn aıtady. Sol meshitti Jylyoı aýdanynyń azamattary qaıta jańǵyrtty.

– Beket ata Horezmdegi Baqyrjan qajydan dáris alýǵa barǵan. Baqyr­jan qajy ózge shákirtterinen góri, Beket atany janyna kóbirek tartqan. Onyń ustamdylyǵyna, bilimge qumarlyǵyna, zerektigine rıza bolǵan ustazy batasyn bergen. Keıinnen atamyz Aqmeshitten, Beıneýden, Baıalydan, Oǵylandydan jerasty meshitterin qashap salǵan, – deıdi tikeleı urpaǵy Meırambaı Qalımanov.