Rýhanı kemeldenýdiń qaınary – Kórkemóner

– Kamıl Valıahmetuly, shetelde sýret­shiler baılardyń qatarynda. Olar­dyń týyn­dylary mıllıondar­men ba­ǵa­lanady. Iаǵnı «rýhanı ká­sipkerler» dep aıdar taǵyp, tús­tep aıtsaq ta bo­la­tyndaı. Al bizde kór­ke­mónerdiń quny quldyraǵany óz al­dyna, onyń sebe­­bimen kúresýdi de qoı­ǵandaımyz. Buǵan ne deısiz?

– Biz kórkemóner týrasynda aıt­qanda, «shetel» desek oıymyzǵa damyǵan elder elesteıdi. Eýropa, Amerıka nemese Shyǵys Azııa degendeı... Men bul eldegi sýretshilerdiń ómirin túgel bile ber­mesem de, jalpy habarym bar. Ka­­pı­talıstik elderde, batys bolsyn, shy­ǵys bolsyn sýretshilerdiń jaǵ­daıy uqsas. Mysaly, 100 mıllıonǵa sý­ret salyp satatyn sýretshiler de jáne kóshede turyp arzanǵa satatyn sýretshiler de kezdesedi. Onda da kórkemóner joǵary deńgeıge shyǵý úshin qylkópirden ótý kerek. Birinshiden sizdiń óner sheberligińizden zamanǵa sáıkestigi bolsa, ekinshiden saıa­satty kásipke aınaldyrý nemese adam ómirindegi úlken sáttilik dep alyp qa­raýǵa bolady. Biraq shetelmen bizdiń ónerdiń aıyrmashylyǵy jer men kókteı. Olarda sýretshi mamandyǵyna kózqaras óte joǵary. Meniń bir baıqaǵanym, biraz memlekette jeke kórmemdi jasaǵanymda baılar da, sheneýnikter de, qarapaıym halyq ta bir qatarda otyrdy. Ári shetelde burynǵy mádenıetiniń ózegin kór­setetin mýzeılerdi, qazirgi ishki dúnıemizdi bildiretin zamanǵa sáıkes kórmelerdi jáne galereıalardy kórip taýysa almaısyz. Ár dáýirdegi sýretshileriniń shyǵarmalaryn rýhanı jeke qundy baılyq esebinde saqtap, maqtan tutady. Sol sebepten kórkemónerdiń ártúrli deń­geıine sáıkes bıznes bazarynda shy­ǵarmalar alańy salynyp, ónerdiń damýyna jol jasaıdy.

– Endeshe, bul turǵydan kelgen­de bizdiń aýyz toltyryp aıtar esh­teńemiz joq sekildi. Eldegi kór­ke­m­óner damyp jatyr dep te dabyraı­ta almaımyz. Munyń saldaryn sý­­retshilerdiń qabiletinen izdeımiz be, álde memlekettiń beıǵamdyǵyna ja­­bamyz ba? Taıaqtyń eki ushy bar de­gendeı...

– Amerıkada kórkemónerge jylyna 40 mıllıard dollar jumsalady. Japonııa, Anglııa, Italııa, Ispanııada da sondaı. Bul turǵydan Reseıdiń de jaǵdaıy máz emes. Jalpy, Keńes óki­metiniń shekpeninen shyqqan mem­leketterdiń keıbiriniń kórkemóneri ken­jelep qaldy. Uranshyl úkimet sóz­ge bar da, iske joq. Elordada nebir kóz tartar ǵımarattar salynyp jatyr. So­ǵan bólingen qarajattyń bir bóligin ónerge bólse, bul salada úderis júretin edi. Qarańyzshy, qanshama depýtat saılanyp jatyr, sonyń kóbisi kórkemónerdi túsinbeıdi. Kartınany tanymaıdy. Jalpy, Qazaqstannyń kórkemónerin zor maqtanyshpen aıtýǵa bolady. Sýretshilerdiń shyǵarmalary, jeke onyń rýhanı tazalyǵy eshqandaı elden qalys qalmaıdy. XX ǵasyrdyń 30-jyldarynda Almatyda Qazastannyń kásibı Sýretshiler odaǵy quryldy. Sol kezde Ábilhan Qasteev bastaǵan sýretshiler qarasha halyqqa baǵa jetpes tarıhı baılyq qaldyryp ketti. Bertin kele táýelsizdik alǵannan keıin kóptegen sýretshi keńestik kezeńde jaza almaǵan tarıhı taqyryptaǵy sýretter salyp, eldegi kórkemónerdiń órisin keńeıtti. Jańalyqtar da ákeldi. Daryndy jas sýretshiler óz aldyna úlken maqsat qo­ıyp, jańashyldyqpen álemdik kór­kemóner bıigine kóterildi. Oǵan shet­elderde ashylǵan qazaq sýretshileriniń kórmeleri men alǵan ataqtary dálel bola alady. Qazirgi kezde de qylqalam she­berleri qoǵamdyq málelelerden qalys qalmaı, bógesinderdi buzyp jumys istep jatyr. Áıtse de kórkemónerdiń qazirgi hal-ahýaly kóńil kónshitpeıdi.

– Iá, qazirgi qoǵamnyń beıneleý óneri týrasynda bilimi taıazdaý. Ony búgingi zamannyń túr-túsinen tanýǵa da bolady. Bul máselelerdiń sheshimi bar ma?

– Kóp jyldan beri sheshilmeı kele jatqan máselelerdi budan bulaı Úkimet óz qamqorlyǵyna almasa, ári qaraı kór­kem­­ónerdiń damýy ekitalaı. Kórkemóner – alma aǵashy sekildi. Ony jyl saıyn sýaryp, kútip baptamasa, jemis bermeıdi. Kórkemóner de sondaı, jo­marttyqty qajet etedi. Qarańyzshy, er­kindikke qol jetkizgennen keıin qyl­qalam sheberleri qustaı kókke samǵap, ult tarıhynan taǵan tartyp, tumsa tabıǵatymyzdy beıneleıtin rýhanı jádigerlerdi dúnıege ákeldi. О́kinishtisi sol, sondaı ǵajaıyp týyndylardy bizdiń mýzeıler satyp alǵan joq. Keńes kezinde ár jyly Mádenıet mınıstrliginen bólingen qarjyǵa mýzeı ókilderi unaǵan kartınalar men músinderdi satyp alyp, mýzeı qoryn toltyryp otyratyn. Qazir bul úrdis atymen joq. Bul – úlken problema. Nege deseńiz, búginde Qazaqstan kórkemóneriniń 30 jyldyq tarıhy úzilip qaldy. Árıne, ol shyǵarmalardyń birsypyrasy jeke­menshik ǵımarattardyń qabyrǵasynda samsap turǵan da bolar, tipti shetel asyp ketti desek te, deni sýretshilerdiń sheberhanasynda shań basyp jatyr. Muny – bir deńiz. Ekinshiden óner óziniń damýy úshin, týyndylar úlken sahnalarǵa shyǵyp, kórme zaldarynda kórsetilýi tıis. Sonda kópshiliktiń pikiri eskerilip, kásibı komıssııalardyń eleginen ótip, zamanǵa saı sharyqtaıdy. Búginde sýretshiler shyǵarmasyn elge nasıhattaý úshin ábigerge túsedi. Myńdaǵan kartınany ortalyqqa alyp kelý úlken qarajatty qajet etetini daýsyz. Sonymen qatar memlekettik mýzeılerge ne kórme zaldaryna aqsha tóleseńiz bolǵany, sýrettiń sapasyna qaramaı kórermenge usynady. Sol sebepti men táýelsizdik kúnine oraı 2 jylda bir ret búkil respýblıkalyq ulttyq kórme uıymdastyrylsa deımin. Bul usynys Mádenıet mınıstrligi men Nur-Sultan qalasy ákimdiginiń jyldyq josparyna ense nur ústine nur bolar edi. Kórme aıasynda komıssııa jaǵynan baǵa berilip, jaqsy kartınalarǵa qalamaqy tólense, daryndy sýretshilerge dıplomdar tabystalsa degen oı bar. Ári úzdik týyndylardy memleket satyp alsa, sýretshilerge úlken abyroı, al jastarǵa úlgi bolar edi. Onyń ústine mundaı kórmeler shetelde de uıymdastyrylsa, qazaq sýretshileriniń qarym-qabiletin ózge ulttar da baıqar edi.

– Qazirgi jas sýretshilerdiń hali qalaı? Sizderdiń izderińizdi basyp kele jatqan talapkerler týraly ne aıtasyz?

– Elimizde qylqalamǵa sert etken talantty jastar jeterlik. Tipti olardyń birazynyń shyǵarmalary shetel asyp, ulttyń rýhanı bolmysyn álemge tanytty da. Dese de kópshiligi qazirgi naryq bılegen zamanda shyǵarmashylyqqa qoly jetpeı, basqa saladan nápaqasyn taýyp júr. Olar «óner qoǵamǵa kerek bolmasa, sýretshi bolýdyń esh paıdasy joq» degen pikirde. Elordada 1998 jyldan bastap halyqaralyq «Shabyt» jastar festıvali ótetin edi. Sonda kórkemóner atalymyna múmkindigi shekteýli jastardan bastap, elimizdegi barlyq daryndy ónerpaz baq synaıtyn. Arty bir úlken meıramǵa ulasatyn-dy. Men 6 jyl sonda qazylar alqasynyń tóraǵasy boldym. Nebir daryndy jastyń jolyn ashtyq. Sol festıvalda top jarǵan tastúlekter búginde ataqty qylqalam sheberine aınaldy. Áıtse de sol jastar báıgesi ártúrli sebeptermen toqtap qaldy. Menińshe osyndaı óner jarystary qaıta qolǵa alynsa, qala kúnine oraı jyl saıyn dástúrli túrde uıymdastyrylsa, keıingi tolqynnyń aldyńǵy býynǵa ile­sýine jol ashar edi.

– Biz qazir naryq zamanynda ómir súrýdemiz. Árbir sýret­shi óz óne­riniń kúshimen qarajat 

ta­býǵa tıisti. Shetelde solaı. Nege biz­diń sý­ret­shi­lerimizge de zamanǵa saı áre­ket etpes­ke?

– Ol bylaı ǵoı, sheteldiń naryqtyq júıeniń joǵary deńgeıine ótip ketkenine ǵasyrdan asty. Al biz bolsaq, endi táı-táı basyp kele jatqan memleketpiz. Ár­kim óz qamymen álek. Italııa, Fran­sııa, Anglııa, Japonııa sııaqty elder kórkemónerge arnap qanshama sımpozıým, aýksıon ótkizýde. Tipti sol úshin sýretshilerdiń jolaqysyn tólep, qanshama kún qonaq qylyp, barlyq jaǵdaıyn jasaıdy. Bizde qaltaly adamdar az emes, biraq olar shynaıy ónerden beıhabar, aqshasyn shetelge shashýǵa áýes. Keıbir kókiregi oıaý kósheli azamattar qoldaǵy aqshasyna shama-sharqynsha sýret satyp alady. Biraq buǵan sýretshiler qaryq bolady deı almaımyn. Áli kúnge sýrettiń baǵasyn kóterip satatyn aýksıon joq. Shyn ónerdiń quny tómen. Al Sýretshiler odaǵynyń bul sharýalardy sheshýge shamasy kelmeıdi. Osy máseleniń aldyn alý úshin iske memlekettiń ózi aralasý kerek. Kózge kórinbeıtin kórkemónerdiń qasıeti adam ómiriniń barlyq salasyna áser etedi. Ol bolmasa qoǵam Aýǵanstan, Pákistan nemese Afrıka mem­leketteriniń kúıin keshpek.

– Múmkin arnaıy zań kerek shy­ǵar... Zaıyrly memlekette zańsyz tár­tip ornamaıtyny belgili ǵoı.

– Álbette, kórkemónerdi qorǵaıtyn, ony damytatyn elimizde birde-bir zań joq. Mádenıet týrasynda týyndaǵan zań óner úshin aýadaı qajet. Osydan biraz jyl buryn sol kezdegi Mádenıet jáne sport mınıstrine kirip osy máseleni jetkizgen edim. Ol «sýretshilerdi shaǵyn kásipker retinde sanaımyz, ózińizdiń máseleńizdi aıtyńyz» degende, «eger kórkemóner sizdiń túsinigińiz boıynsha mádenıetke jatpasa, onda meniń basqa aıtarym joq» dep shyǵyp kettim. Sodan beri mınıstrlikten bastap qala ákimdigine deıin Sýretshiler odaǵymen, jalpy ataǵy shyqqan sýretshilermen baılanys joqtyń qasy. Sýretshilerdiń mádenı jobalaryna eshkim qolushyn bermeıdi. Mádenıettiń ár salasyna qaıyrymdylyq úshin jumsalǵan qa­rajattardan salyq alýdy doǵarý kerek. Bul týraly zań qabyldansa ıgi edi. Al sol zań qaltalylardyń óner­ge qarajat salýyna járdemdesedi. Nege deseńiz, salyqtan bosatylǵan kásip­kerler ózi úshin jantalasady. Sheteldegi baılar kórkemóner zattaryna mıllıondaǵan aqsha jumsaıdy. Aldymen materıaldyq baılyǵy rýhanı baılyqqa aınalady. Ýaqyt óte aýksıonǵa qoıyp satqanda, aqshasy eki eselep qaıtady. Osyndaı zańdardyń nátıjesinde jeke sýret galereıalary, sýret salondary jáne aýksıondar paıda bolyp, mádenıeti damyǵan elderdiń qataryna qosylarymyz anyq.

– Sonda bizdiń el shynaıy ónerdiń baǵasyna áli de jete almaı otyr de­mek­siz ǵoı...

– Memlekette ónerge degen qurmet bolmaı, bul sala tómenshik tarta bermek. Aldymen ishki túısik aýadaı qa­jet. Ol bolmaı bári dalbasa. Bul de­genimiz – adam balasynyń dúnıege kóz­qarasy, rýhanı ińkárlik. Adam sóı­lemeı turyp, úńgirlerde tasqa qashap sýret salǵan. Qulaqpen estısiz, tilmen oıyńyzdy bildiresiz, al sýretpen ishtegi arpalysyńyzdy jetkizesiz. Memlekettiń beıqamdyǵy ónerdiń turalap qalýynyń negizgi sebebi. Bári zańǵa baılanysty. Min­bede otyryp máseleni kóteretin birde-bir adam joq, ónerge jany ashy­­maı­dy. Eldegi mýzeılerde kollek­sııa joqtyń qasy. Bar dep tústep kór­­setkenimizben, biraq memlekettik dáre­jede kórsetetindeı emes. Bul – úlken tragedııa. Dúken bar, ishinde birde-bir taýar joq degendeı ǵoı. Arnaıy ult­tyq bıýdjetten qarjy bólinbese, bul istiń shımaıy kóbeıe bermek.

– Sol shımaıdy sheshý úshin ne isteýimiz qajet?

– О́mirin bútindeı sýretke arnaǵan qan­shama sýretshi bar. О́ńir-óńirlerde, aýyl­darda qylqalamy qolynan ajy­ramaǵan jankeshti jandar jeterlik. Solardyń úlken qalalarda kórme uıym­dastyraıyn dese, kartınalaryn alyp kelip, alyp qaıtatyn shamasy joq. Buryn keńes zamany kezinde ke­ńestik kórme bolatyn. Ár qaladan jınalǵan bilimdi sýretshiler arnaıy komıssııanyń súzgisinen ótip, kózge túsken, kóńilden shyqqan jaqsy kartınalar Máskeýdegi kórmege aparylatyn. Sol jaqtan sýretshi óz baǵasyn alady. Mine, bizge de keregi osy úrdis. Másele Máskeýde emes, memleket jan-jaqtaǵy sýretshilerdiń jumystaryn jınap, myqty sýretshilerdiń súzgisinen ótkizse ári qaraı baǵasyn qoıyp, mýzeılerge satyp alsa keremet bolar edi. Ári soǵan oraı kórme uıymdastyrylsa kere­met emes pe? Sonda qarapaıym ha­lyq ta bir jyrǵap qalady. Bizde ondaı joq. Respýblıkalyq kórme jasap, jaqsy sýretterdi jurtqa nasıhattap, baǵasyn bere almaı otyrmyz. Jas sýret­shilerdiń konkýrsyn ótkizý, daryndylardy alǵa tartý, arnaıy qalamaqy, joǵary oqý oryndarynan grant, stependııa taǵaıyndaý qajet. Sonda birinshiden shynaıy sýretshi men jalǵan sýretshiniń arajigi ekige aıyrylady. Ekinshiden jastarǵa úlken motıvasııa.

– 1998 jyldan beri shyǵarmashylyq ómirińiz astanamen tyǵyz baılanys­ty. Jańa qala sizdiń ómirińizge, óne­ri­ńizge qandaı ózgerister alyp keldi?

– Astanamyzda 23 jyldan beri bel­sendi shyǵarmashylyq ómirim ótip jatyr. Sol jyldary burynǵy Aqmola qalasyndaǵy jalǵyz kórme zalynda, keńes kezinde qurylǵan mýzeıde jańa astanamyzdyń qýanyshyna arnap kórme uıymdastyryp, bas qalaǵa sýretshiler tarapynan qoldaý kórsettik. Áıtse de biraz ýaqytqa deıin astanaǵa kóship kele almadym, otbasymmen birge Almatydan qatynap turdym. 2003 jyly Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynda 150 kartınam qoıylyp, úlken kórmemdi ashtym. Bul is-sharaǵa Elbasy Nursultan Nazarbaev bastaǵan el aǵalary qatysty. Olardyń barlyǵy ónerimdi joǵary baǵalady. Sol jyly elordalyq Sýretshiler odaǵanyń múshesi boldym. Sóıtip 2007 jyly otbasymmen elordaǵa qonys aýdardym. Búginde jan jarym Roza Muratbekqyzymen berekeli ǵumyr keship kelemiz. Bas qalada «Hannyń ań aýlaýy», «Uly kósh» sekildi tarıhı kartınalar dúnıege keldi. Nur-Sultan qalasynyń mádenı ómirine barynsha óz úlesimdi qosyp júrmin.

– Sizdiń talantyńyzǵa álem tańdaı qaqty. Kúlli dúnıe shyǵarmańyzǵa kóz tikti de. Osyndaı dańqty perzenti bar tatar halqy elge shaqyrmady ma?

– 1963 jyly Qytaıdan Qazaqstanǵa qonys aýdardym. Máskeýde bilimimdi shyńdadym. Álemniń talaı buryshynda kórmem ótti. Erte tanyldym, belgili bir bıikke jettim. Tipti talantyma qyzyǵyp, Máskeýde qaldyrmaqshy boldy da, oǵan kónbedim. Qytaı elshisiniń usynysymen Úrimjide kórmem 

ótti. Sýretterimdi arnaıy ushaq jaldap aldyrdy. Sol jyly Qytaı halqynyń ystyq iltıpatyn ıelendik. Olar «sizge osynda úlken mýzeı salyp bereıik, qalyńyz» dep qolqalady. Joq tura almaımyn, men Qazaqstanymdy súıemin dep qaıtyp keldim. Tatarstannyń prezıdentti arnaıy shaqyrtyp, «Reseı azamattyǵyn bereıik, osynda qonys aýdaryńyz» dep ótindi. «Sheberhana salaıyq, Ta­tarstandy aınalyp kórińiz, qalaǵan jerińizge turyńyz» dep qyzyqtyrdy da. Ol ol ma bir apta eldi aralap, saıahattadyq. Biraq men odan da bas tarttym. Sebebi tatar halqynyń mádenıeti óte basylyp qalypty. Qazandaǵy ulttyq mýzeıde tatar halqynyń patshalarynyń tarıhy emes, Ekaterınanyń arbasy, Nıkolaıdyń qylyshy samsap tur. Sony kórip yza boldym. Qaladaǵy jaqsy kóshelerde tatar batyrlarynyń aty joq. Tarıhqa kóz júgirtsek, Máskeýdi tatarlar neshe ret basyp aldy. Ol ámbege aıan. Qarańyzshy, biraq qalada Altyn Orda tarıhy joıylǵan. Tatardyń batyrlarynyń bir­de-biriniń aty joq. Uly handardyń músinin qoıa almaı dal. Súıinbıkeniń, Hanbıkeniń músinin qoıýdy halyq tileıdi. Sondaı uly adamdarǵa kip-kishkentaı bıýster qoıyp qoıǵan, ony kórip tipti kóńilim qulazydy. Ult namysy men mádenıeti ábden tómenshiktep qalǵan. Osyny jan-júregimmen seze turyp, atajurtym Tatarstanda qala almadym. Qazaqstanda qustaı erkinmin. О́z ulttym jaıly ne aıtsam da aıta alamyn. Sebebi qazaq pen tatar – baýyrlas halyq.

– Qazir qandaı jumys jazyp jatyrsyz?

– Beıjińde dástúrli túrde bútin dúnıe kóz tikken kórme ótedi. Oǵan 130 memlekettiń qylqalam sheberi qatysady. Jyl saıyn sol kórmege meni shaqyrady. Bıylǵy taqyryp – pandemııa. Onlaın ótedi. Jahandyq indetke baılanysty solaı atapty. Soǵan oraı syrqatpen kúres, bolashaqty oılaý týrasynda úlken jumys istep jatyrmyn. Kartına 3 bólikten turady.

– Áli de oryndalmaǵan armanyńyz bar ma?

– Qazir meniń bir ǵana armanym bar. Ol myńnan astam kartınamnyń kolleksııasy jasalyp, astanamyzda saqtalyp qalsa degen tilek. Jaman aıtpaı, jaqsy joq degendeı, erteń bizdiń kózimiz ketkende, sońymda qalǵan mura balalaryma júk bolary anyq. Sondyqtan astanada shaǵyn galereıasy bar, mýzeı salýdy oılaımyn. Eýropa men Amerıkaǵa barǵanda zamanaýı galereıalar, mýzeıler qandaı baǵdarlama boıyn­sha basqarylady, zaldardyń qurylys ereksheligi, kartınalardy qalaı saqtaý kerek, sonyń bárin úırenip keldim. Endi, osy jobamnyń iske asýyna memleket qoldaý kórsetse deımin. Bul meniń ǵana emes, búkil qazaq sýretshileriniń shyǵarmalaryn nasıhattaýǵa múmkindik berer edi. Keıin jastardy tárbıeleıtin kópfýnksıonaldy mádenı ortalyq bolyp qalary anyq.

– Áńgimeńizge rahmet.