Bul jaıdan-jaı aıtyla salǵan sóz emes. Kesheli-búgingi jazýshylardyń kózge túsetinderi ádebıette Beıimbettiń balalary sııaqty. Basqasy basqa, maǵan Beıimbet ádebı ortadan shet jerde turatyn jazýshylardyń jalǵyz ustazy sekildi kórinedi keıde. Sol jalǵyz ustazdyń bir balasy tarazdyq Nesipbek Dáýtaıuly ekenin, onyń jabyq báıgelerde oza shapqanmen, ashyq báıgelerde shet qalyp qoıyp júrgenin biraz jurt biledi. Ony jaqsy jazýshy dep baǵalaıdy, biraq bólip beretin enshisi joq. Kózi tirisinde «jas kúninde qoı baqsa, qartaıǵanda da qoıyn qurttap júre bersin» deıtin sekildi edi.
Ana bir jyldary tórt túliktiń basqa atalarynan góri qanatty pyraq jylqyny kóp azaıtyp aldyq. Bir joly Beksultan Nurjekeuly bárimiz jaılaýǵa barǵanda, jaılaýdaǵy buryn jylqy júretin jerde qaptap sıyr júrgenin baıqadyq. Soǵan qarap birtúrli júregiń qaraıyp ketedi eken. Qudaıǵa shúkir dep aıtaıyq, qazir jylqynyń da qarasy kóbeıdi. Úlken joldarda ketip bara jatqanda, uzap jaıylyp júrgen úıir-úıir jylqyny jıi kezdestiretin boldyq. Sol jylqylardy kórgende, ár qazaqtyń balasy sııaqty bizdiń de kókiregimiz tazarady.
Muny aıtyp otyrǵanym da jaıdan-jaı emes. Sońǵy kezde jylqy kórsek boldy, jazýshy Nesipbek Dáýtaıuly esimizge túsetindi shyǵardy. Aldymen, ejelgi grek mıfologııasyndaǵy kentavr degen uǵymnyń jaıyn aıtaıynshy. Jartylaı jylqy, jartylaı adam degen maǵynany bildiretin kórinedi. Bul ózi saqtardyń jasaǵan joryqtaryna baılanysty týǵan uǵym degen de áńgime bar. Attan túspeıtin adamdar, atpen birge jaralǵan adamdar taqilettes. О́lmeıtin, óshpeıtin osy ańyzdy Nesipbek Dáýtaıuly bizdiń ultymyzǵa taǵy bir jaqyndatyp qoıdy. Kentavrdy buryn «adamat» dep te aýdaryp júrgenbiz, Nesipbek Dáýtaıuly «aıǵyrkisi» degen balamasyn sart etkizdi.
Bul kisi «Aıǵyrkisi» degen áńgime jazdy. Eski mıfologııaǵa jańasha mazmun beretin mundaı obrazdy týdyrý ekiniń biriniń qolynan kelmeıdi. Asyryp aıtqandyq emes, ataýynyń ózinde mıfologııamen taıtalasqan obraz tur. Jazýshynyń aıǵyrkisi dep otyrǵany, qudaı ózi keshirsin, túısigi adamnan artyq jaralǵan jylqy. Tek degen nárseniń baryn eske salatyn qudiretke ıe maqulyq. Satylyp ketken jaǵyna syımaı, ıesiniń molasyna qashyp kelip jan tapsyrady. Sondaǵy qabyrǵasynan beıit basyndaǵy úshkir temirdiń soıdıyp shyǵyp turǵany janyńdy aýyrtady.
Maǵan bul shyǵarmanyń basqasy basqa, tap osy Tarazda týǵany zańdylyq sııaqty kórindi. Eki myń jyldan astam tarıhy bar jerde qalam ustaǵan úlken daryn ıesine rýhtar da kóp oı salatyn bolsa kerek. Ejelgi ǵundardyń, saqtardyń, úısinderdiń tulparlarynyń tuıaǵy dúbirletip ótken jerde jazýshyǵa osylaı arqalanyp júrgen bek jaraspaı ma?! Budan týatyn suraq: sonda jazýshy degen kim, onyń jazǵan kitaby ne, bizge qandaı keregi bar? Bir-aq aýyz sózben jaýap berýge bolady: jazýshy da, kitap ta, bizge keregi de – este júretin obrazdar. Mysaly, Aıǵyrkisi – obraz!
Osyndaıda biz ózimizdiń obrazymyzdy jasaı almaı júrgen ult sekildi kórinemiz. Qazaq degen ultty qandaı bolmysta elestetemiz? Keıde jer bop qalǵan kóńildiń jeteginde ketetinimiz ótirik emes. Nesipbek Dáýtaıuly – er minezdi ulttyń obrazyn somdaǵan sýretker. Al endi myna qyzyqty qarańyzdar. Osyndaı úlken mıssııa arqalaǵan jazýshyny elaǵasy jasynda da «Nesipbek Dáýtaıuly» deı salamyz, boldy. Maǵan bul býyndaǵy qalamgerler aldyńǵy aǵalarynyń qurbandyǵy bolyp ketken sııaqty elesteıdi. Ataly sóz aıtatyn tulǵalardy ómirde joq klassıkterimizdiń aldynda baladaı ǵyp qoıǵan ózimiz.
Bulardy qara tutpasań, sózińdi kim sóıleıdi, tegińdi kim eske salady? Bylaı qarasańyz, «Beıimbet jaý bolsa, men de jaýmyn» degen Ǵabıt Músirepovtiń sózin qalaı umytamyz. Ǵabıden Mustafınniń: «Buryn ultshyldyqpen kúressek, endi ultsyzdyqpen kúresetin boldyq» degen sózi tipti sumdyq qoı. Biraq sol danalarymyz búgin kelip, mynalaryń durys, mynalaryń burys dep aıtyp bere ala ma?! Balamyz bala, danamyz dana, aqsaqalymyz aqsaqal bop júreıik deıtinimiz sodan. Nesipbek Dáýtaıulynyń merzimdik basylymdarda basylǵan suhbattarynan osyndaı kisiliktiń belgisin kórdik. Jazýshynyń ózi men shyǵarmashylyǵynyń arasyn bóle-jaryp qaraýǵa bolmaıtynyn túsindik. Bul jaǵyn Baǵashar Tursynbaıuly «ańyzy bar» dep jaqsy aıtypty. Shyǵarmalaryn baıyptap oqyp otyrsańyz, bul kisi óz obrazyn da somdap júrgen arda qazaqqa uqsaıdy. Iá, júrgen júrisi, turǵan turysy ańyz bop júrgeni de ras.
Nesipbek Dáýtaıulynyń «Qudiret pen qasiret» romanynyń keıipkeri Dosmaǵanbet el-jurtymen baquldasýǵa bet qoıǵanda qasynda úsh áıel otyrady. Dosmaǵanbet – úsh áıelge tileýin tiletken kúrdeli qazaq. Bir áıelmen shúńkildesip otyryp, alasapyran zamannyń syryn qalaı ashasyń? Mine, jazýshy kelgen-ketken kórinisterdiń bárin osy úsh áıeldiń dúnıetanymyna salady. Taqyryptyń tońyn jibitip, shyǵarmany oqylymdy etip jazý úshin sátti tabylǵan tásil.
Allanyń aldynda esep beretin kún adamnyń erkindegi nárse emes. Al óz ómir súrgen ortańnyń aldynda esep berý arly adam aınalyp ótpeıtin ol da bir ótkelek. Áýezovtiń «Abaı jolynda» qajylyqqa bara jatqan Qunanbaıdyń balaǵyna «aqymdy ber» dep jarmasý ómirde qaıdam, al ádebıette ótkir qoldanylǵan «detal». Nesipbek Dáýtaıuly da keıipkerin, mine, osyndaı synaqpen betpe-bet keltirip otyr. Negizi Nesipbek qandaı taqyrypty jazsa da, taqyrybynyń tumary áıel bolyp keledi. Muny Dáýtaıuly shyǵarmashylyǵynyń fılosofııasy dese de artyq emes. Shyǵatyn jeriń taqym, kiretin jeriń aqym pálsapasy qaı shyǵarmasyna bolsa da tin bolyp tartylǵan. Taqyrybynyń tumary áıel bolǵanda, qumary – jazý, basqa eshteńe de emes!
Bul turǵydan «Kógildir kóılekti kelinshek» atty áńgimesin ataqty japon jazýshysy Kobe Abe jazypty dese, tańqalmas edim. Kobe Abeniń «Qum qursaýyndaǵy áıel» povesinde qum qoınaýynda qalǵan meken men ondaǵy adamdardyń taǵdyry sýretteledi. Tereń shuńqyrdaǵy mekenge qum sýsyp túse beredi, adamdar ony shelektep syrtqa shyǵara beredi. Oqıǵa sol mekenge ıelik etip otyrǵan áıel ómirimen astastyryla sýretteledi. Bala kúnimizdegi «qýyr-qýyr qýyrmashty» eske túsiretin osy hıkaıat álemdi sharlap ketkeli qashan.
«Kógildir kóılekti kelinshekte» ondaı qum joq, qum shuqyrda qamalyp qalǵan adam da joq. «Qum úıdi basyp qaldy, adamdar ony tazalady» dep sýrettep te otyrmaıdy. Biraq «Kógildir kóılekti kelinshekti» «endi ne bolar eken», «apyr-aı, endi qaıter eken», «myna jaǵdaıdan qalaı shyǵar eken» dep qumartyp oqısyz. «Qum qursaýyndaǵy áıel» qum tutqyny bolsa, «Kógildir kóılekti kelinshek» – jan tutqyny. Ekeýinde de oqyrmandy bir sát te bosańsytpaı, bir ysyntyp, bir sýyntyp otyratyn tylsym qaraket bar. Áıel boıyndaǵy adamdy arbap alatyn magııalyq sezimderdi jazýshynyń sendirip, nanymdy sýrettegenine eriksiz tánti bolasyz. «Kógildir kóılekti kelinshekti» oqyǵanda, «mundaı ár sóılemi serippedeı shıryǵyp turǵan áńgimeni jazý úshin jazýshy qansha energııa jumsady eken?» dep te oılanasyń. Álgi «án aıtsań da, janyńdy jep aıtasyń» degen osy. «Kógildir kóılekti kelinshek» emosıonaldy bıigin aıaǵyna deıin erkin ustap tura alǵan shyǵarma.
Nesipbek Dáýtaıulynyń «Jalǵyzilik» áńgimesin qytaı jazýshysy, Nobel syılyǵynyń laýreaty Mo Iаn jazypty dese de, «ábden múmkin» der edim. Mo Iаn sharýalardy jaqsy kóredi, olardyń áreketin kúlkili etip jazǵany sonsha, kózińnen jas shyǵarady. Sol sııaqty Nesipbek Dáýtaıulynyń «Jalǵyziligi» de tunshyǵyp kúlip, tunshyǵyp jylaıtyn, jylatatyn áńgime. Jazýshynyń sheberligi sonda, keıipkeriniń kórgen azabyn kúlkili isteri arqyly jerine jetkize sýrettep beredi. Nesipbek Dáýtaıulynyń áńgimelerin birin muńly, birin kúlkili prıtcha nemese támsil deýge tolyq keledi.
Prıtcha degenińiz kádimgi mysalǵa jaqyn janr. Nesipbek Dáýtaıulynyń shyǵarmalarynyń bári ómirdiń mysalyna qurylǵan. Álem ádebıetindegi myqty jazýshylardyń báriniń shyǵarmalary ómirdiń mysalymen jazylady. Bul janrdy Nesipbek Dáýtaıuly sheber meńgergen, óziniń tabıǵaty da sondaı bolýy múmkin. Adamdy kisilikke shaqyryp turatyndaı kesek bitimi de kóp nárseni ańǵartsa kerek.
Nesipbek Dáýtaıuly shyǵarmashylyǵyndaǵy prıtchanyń bir bıigi – onyń «Aq kúshik» hıkaıaty.
Ajyrasqan adamdardyń ekeýine kezek shapqylaımyn dep, eki aradaǵy sel alǵan kópirmen birge sýǵa ketken aq kúshikti aıaısyń. Eki jaǵalaýda turǵan erli-zaıyptylardy aq kúshik endi tabystyrady degende, ózi sýǵa aǵyp ketti. Budan árkim álinshe neshe túrli qorytyndy shyǵarýyna bolady. Bul shyǵarmada bireýler shatasyp aıtyp júrgendeı eshqandaı da mahabbat lırıkasy joq, qaıta ómirdiń ashy sabaǵy bar. Bir ulttyń ókiliniń ekinshi ulttyń ókilindeı bolyp ómir súrýi qıyn ekeni, eger solaı ómir súremin dese túp-tamyrynan ajyraıtyny, túp-tamyrynan ajyrasa ózin joǵaltyp alatyny mysalǵa alynady. Biraq bul jerde ana ult jaman, myna ult jaqsy degen sóz joq. Árkimniń ózinshe artyqshylyǵy, ózinshe kemshiligi bar.
Men ózi shynymdy aıtaıyn, lırıka degendi poezııada bolmasa, prozada asa qabyldaı almaımyn. Kerisinshe, qandaı ádebıettiń bási bıik degende, protestik ádebıettiń bási bıik degen qorytyndyǵa búıregim burady. Joǵaryda aty atalǵan japon jazýshysy Kobe Abeni «popýlıarnyı» emes, «elıtarnyı» dep aıtatyny sondyqtan shyǵar. Bul arada protestik degendi baıaǵydaǵydaı qoǵamǵa qarsylyq dep emes, keń maǵynada bolmysqa, bolmysyńa qarsylyq dep uqqan jón. Meniń bolmysymdaǵy, seniń bolmysyńdaǵy, onyń bolmysyndaǵy satqyndyqtar men túrli pasyqtyq minezder. «Erteń áldekim, aýdandyq gazet KPSS Ortalyq Komıtetiniń Bas sekretarynyń sıtatalaryn orysshasynda basyp, qazaqshasynda qysqartyp tastaǵan dep joǵaryǵa aryz jóneltip júrse she?» degende kózáıneginiń ar jaǵyndaǵy kózi ber jaǵyna sattıyp shyǵyp kete jazdady» dep jazady Nesipbek Dáýtaıuly.
Protestik dúnıeler Maǵjan Jumabaev pen Júsipbek Aımaýytovta ǵana emes, Beıimbet Maılınde de bar. Keıingilerde Táken Álimqulov, Berdibek Soqpaqbaev, Asqar Súleımenovte aıqyn kórinedi. Joǵaryda Beıimbettiń balalary dep meńzegen jazýshylardyń kóbinde ushyrasady. Bulardyń shyǵarmalaryndaǵy protestik sıpat qatal realızmmen astasyp jatady. Solardyń ishinde Nesipbek Dáýtaıulynyń úni ózgesherek estiledi.
Bul kisiniń «Aty joq áńgime» dep atalǵan aq kitaby bar. «Aıǵyrkisi» degen ataý atyrylyp turǵanda, nege «Aty joq áńgime» dep atady? Baıqasaq, el ishinde aty joq bir ádetter paıda bolypty. Jaqsy deýge de kelmeıdi, jaman deýge de kelmeıdi. Elge tulǵa bolatyn adamdardyń isi usaqtap barady. Abaı: «Sóz túzeldi, tyńdaýshym, sen de túzel» deıdi. Al búgin: «Baı túzelmeı, el túzelmeıdi» deýge májbúrmiz. Sebebi bas kóterer azamattar kórge ala ketpeıtin baılyǵyn ózi ósken eldi kóktetip-kógertetin mesenattyqqa da qımaıdy. О́tken ǵasyrdyń basyndaǵy Beıimbettiń keıipkerleri sııaqty áli kúnge óz týmalastaryna óktemdik jasaıtyndar da bar. Sondaı usaq minezderdiń bárine beriletin jaýap bireý, ol – Aıǵyrkisi!
Jazýshy bul obrazdy ońaı týdyra salmaǵan. Qyrǵyzdar shekaradan mal aıdap ótkende, batpaqqa batyp bir jabaǵy taı jatqan. Jalǵas degen esti bala ony taýyp ákelip, ústin balshyqtan tazartyp jýǵan. Tyrıǵan turqy máz bolmasa da, jaqsy kórip kútip-baqqan. Keıin ol báıgeniń aldyn bermeıtin júırik bolyp shyqqan. Bireýdiń kelini bosana almaı qınalyp jatqanda, esikti basymen uryp ashyp kisinep jibergen. «Esik tars etkende týra maǵan qaraı eki kózinen ot shashyp, jylqynyń basy tónip keledi eken. О́mirimde mundaı qoryqqan emespin. Balanyń daýysy shar etisimen jylqy ezý tartqan syqyldandy. Sóıtti, ras» deıdi aman-esen qol-aıaǵyn baýyryna alǵan kelinshek.
«Apyr-aı, kisi eken ǵoı» deıdi muny estigen bir qarııa. «Jylqyny kisi dep, munyńyz ne?» dep oqshyraıady bireý. «Bizden ketken kisilik kıeni qudaı osy janýardyń denine salǵan shyǵar» deıdi álgi qarııa. «Aıǵyrkisi» atalǵan Qaratóbelge jurt endi basqasha qaraı bastady» deıdi jazýshy. «Áıel zatyna onyń aldyn kesip ótýge tyıym salyndy» degende qazaqy áńgime shyǵys mınıatıýrasyndaı qubylyp shyǵa keledi. Shyǵys mınıatıýralaryndaǵy názik jeliler áıel qupııasynyń kiltin tyńdaýshynyń qolyna baıqatpaı ustata qoıatyn edi ǵoı. Sol sııaqty endi qalamger bir-eki tylsym syrly epızodty Gabrıel Garsııa Markesshe siltep-siltep te jiberedi. «Onyń aıaýsyz yrǵaýynan jas baıtaldyń bóksesi qatty shómıip ketkende, óz jónimen ketip bara jatqan kelinshektiń oqystan kúıti qutyryp, urpaq kúıiniń aǵyny boıynan quıylyp ketkeni» – anaý aıtqandaı anaıylyq emes. Biraq jazýshynyń aıtaıyn, jazaıyn dep otyrǵany ol emes.
Jalǵas úıdiń shatyrynan qulap, ólim aýzynda jatqanda Aıǵyrkisi búkil úıirdi aldyna ıirip salyp sol mańǵa ákeledi. Ákesi saýdanyń sońynda ketken Jalǵasty túni boıy kúzetip shyqqan Esqul qarııa sonda mynaǵan kýá bolady. Túnimen úı artynda toptanyp turǵan úıirli jylqy túgelimen Aıǵyrkisiniń sońynan shubyryp óriske bet alyp bara jatypty. Qarasa turǵan oryndary adam shoshıtyndaı eken, jıyrma shaqty bıeniń bári qulyn tastap ketipti. Budan soń Aıǵyrkisiniń kıeli mal ekenin moıyndamaǵan jan qalmaıdy, biraq sonyń bárine qaramastan saýdager áke aıǵyrdy qyrǵyzdarǵa satyp jiberedi. Sóıtip, jaryq dúnıede kıe bar ekenine, ıe bar ekenine endi ǵana sene bastaǵan qaıran jurt qaı zamanǵy qaıransyz haline qaıta túsedi.
Al ákesine renjigen Jalǵas Aıǵyrkisini áketken qyrǵyzdardyń sońynan ketip bara jatyp jol apatynan mert bolady. Mal qaraýǵa ma, jol qaraýǵa ma shyqqan Esqul jas molanyń basynda qalqaıyp turǵan jylqyny kóredi. Aıǵyrkisi Qyrǵyzstannan qashyp kelgen eken, mańyna jan balasyn jolatpaıdy. Jas molanyń basynda as-sýsyz bir kún turady, eki kún turady. Ony kúnde kelip syrtynan qarap júrgen Esqul kelesi kelgeninde Aıǵyrkisiniń molany qorshaǵan istik temirge shanshylyp ólip jatqan ústinen túsedi.
Aıǵyrkisi ómirde qarapaıym shyndyq bolsa, ónerde – jaryǵy sónbeıtin sımvol. Ádebıette de, basqada da sımvoldyq obrazdardy jany taza adamdar týdyrady. Sımvoldyq obrazdar joıylǵan kezde aspandaǵy juldyzdardyń sóngeni sııaqty ádebıtte de mán-maǵyna qalmaıdy. Adamdar eshteńege senbese, ózderiniń boıynan joǵalyp bara jatqan qasıetterdi izdemese ne bolady? Eń qurmasa sondaı sezimderdiń qurmetteýge laıyq ekenin bilmesek, onda qoradaǵy maldan aıyrmamyz ne? Al qany sorǵalaǵan shyndyq beıit basyndaǵy qorshaý temirdiń qadasyna qabyrǵasynan shanshylyp tur, odan artyq ne kerek?! Bul shyǵarmanyń sumdyǵy sonda, adamdar qulyn-
qurbandyǵyn óz qoldarymen jerlep, basyna ólgen aıǵyrdyń denesinen eskertkish belgi qoıyp qoıǵandaı áserde qaldyrady. Biz balalyq shaqtyń ertegisindeı kórip otyrǵan týyndy osylaı sıýrrealıstik sheshimmen aıaqtalady.
Nesipbek Dáýtaıuly «Aıǵyrkisi» degen bir ǵana ataýly sózben este júretin osyndaı óshpes obraz somdady. Eskertkishke aınalýǵa laıyqty obraz. Sóz basynda «Shuǵanyń belgisine» eskertkish ornatylsa» degen áńgimeni beker aıtqamyz joq. Jalpy, ádebı keıipkerge ornatylǵan eskertkish, avtorǵa ornatylǵan eskertkish emes. Sondyqtan «Nesipbek Dáýtaıuly oblysta júrgen jazýshy edi, myna kisi tym artyq ketti» dep tarpynýdyń qajeti shamaly. Sátti tabylǵan obraz eldiń sanasynan onsyz da óshpeıdi. Nesipbek Dáýtaıuly degen esimdi umytyp qalyp, «Aıǵyrkisi» degen ataýdy umytpaı júrýimiz de ábden múmkin. Jazýshyǵa ózin umytsa da, somdaǵan keıipkerin umytpasa, odan úlken baqyt joq!
