Beıbit atom – ornyqty damý kepili

Bul oraıda Ulttyq ıadrolyq ortalyǵynyń Atom energııa ınstıtýty fılıaly dırektorynyń materıaltaný zertteýleri jónindegi orynbasary Erbolat QOIаNBAEVTY áńgimege tartyp, bazalyq qýat kózderin arttyrýǵa qatysty tyń málimetterge qanyqtyq. 

Reaktordy tańdaýda muqııattylyq qajet

– Jýyrda Memleket basshysy halyqqa arnaǵan Joldaýynda Úkimet pen «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qoryna bir jyldyń ishinde atom energetıkasyn damytýdyń joldaryn qarastyryp, naqty usynystardy ázirleýdi tapsyrǵan edi. Erbolat Taıtóleýuly, bul baǵytta birinshiden qandaı máselelerge kóńil bólý qajet?

– Atom stansasyn salmas buryn tabıǵı jáne tehnogendi prosesterdi, qubylystar men faktorlardy eskerip, onyń qaýipsiz paıdalanylýyn qam­tamasyz etý úshin ornalasatyn aýdany men alańy anyqtalýy tıis. Sondaı-aq qazirgi qaýipsizdik jáne ekonomıkalyq tıimdilik talaptaryna sáıkes keletin reaktorlyq tehnologııany tańdaý máse­lesi de asa muqııattylyqty qajet etedi. Reaktorlyq tehnologııanyń orna­la­satyn aýdanyn tańdaý isinde óńir­ler­diń damytý perspektıvalary jáne qol­danystan shyǵarylatyn energııa qýat­tarynyń almastyrylýy eskerilip, bul elimizdegi energetıkalyq qýattar teńgerimine jasalatyn taldaý negizinde júrgizilýi tıis. Bul oraıda atom stansasyn elektr júktemeleriniń orta tusyna ornalastyrǵan tıimdi ekenin aıta ketken oryndy. Sonymen birge stan­sa toq­tatylǵan kezde rezervti ener­getı­kanyń múmkindikterin umytpaý qajet. Budan bólek, AES-tiń qurylys daıyn­dyǵy­na retteýshilik jáne zańnamalyq baza turǵysynan qarap, ulttyq atom energetıkasyn damytýǵa qajetti joǵary bilikti mamandardy daıarlaýǵa jiti mán bergen abzal.

Infraqurylymnyń talapqa saı bolýy mańyzdy

– Resmı málimetterge súıensek, Qazaq­standa elektr jelileriniń ortasha tozýy shamamen 60%-dy (Birneshe óńirde elektr jelileriniń tozý deńgeıi 70%-dan asady. Ásirese kúrdeli jaǵ­daı Shyǵys Qazaqstanda – 81%, Batys Qazaq­standa – 80%, sondaı-aq Qos­tanaı ob­lysynda 74% deńgeıinde baı­qa­lady) qu­raıdy. Osy rette Atom elektr stan­sasyn salmas buryn, áýeli qa­jet­ti ınfra­qurylymdy damytýǵa nazar aý­dar­ǵan durys emes pe degen saýal týyn­daıdy. Buǵan qandaı oı qosasyz?

– Elimizdegi elektr jelileriniń tozýy shartty atom stansasynyń qurylysy turǵysynan ǵana emes, tutastaı qazirgi energııa óndirýshi stansalar úshin de ózekti másele. Álbette, AES-tiń ereksheligine baı­lanysty ınfraqurylymnyń talap­qa saı bolýy aıryqsha mańyzdy. О́ıt­keni bul energetıkalyq generasııa qu­­ry­­lymyndaǵy bazalyq qýat kózi sa­nal­­ǵandyqtan, stansada óndiriletin elektr energııasy tutynýshylarǵa úz­dik­­siz ári senimdi jetkizilýi tıis. Buǵan qosa reaktor toqtatylǵanda nemese elek­tr jelisindegi apatqa baılanysty qa­jetti energııanyń berilýi shektelse, re­zerv­tegi qýat kózi dereý iske qosy­lýy qajet. Sondyqtan elimizdiń energetı­ka­lyq júıesiniń úzdiksiz jumys isteý múm­ki­ndigi AES salýdaǵy mańyzdy máse­lelerdiń biri.

Biraq ta AES-ti salý týraly sheshim qabyldanǵan kúnniń ózinde ony iske asyrý prosesi on jylǵa deıin sozylýy múmkin. Onyń ishinde tıisti izdestirý jumystaryn júrgizý, jobany ázirleý, qurylys jáne basqa da kezeńderdi qamtıtyn jumystar bar. Osy ýaqyt, qajetti qarjylandyrý bolǵan jaǵdaıda, eskirgen energııa jelileriniń problemasyn sheshýge, sondaı-aq bolashaq AES-ke arnalǵan qosymsha jelilerdi tartýǵa jetkilikti desek te bolady.

Sý kóziniń bolýy negizgi talaptyń biri

– Atom elektr stansasy qalypty jumys isteý úshin úlken kólemdegi sýdyń qajet ekeni belgili. Osy oraıda shartty AES elimizdiń qaı óńirinde ornalasqany tıimdi?

– AES-tiń jyldyq sý qajettiligi shamamen 80 mln tekshe metrge deıin baǵalanady. Bul kólem Qazaqstandaǵy iri ózender men sý qoımalarynyń aǵyn­darymen ońaı qamtamasyz etilýi múmkin. Eger de osy energetıkalyq nysan Shy­ǵys Qazaqstanda salynǵan jaǵdaıda ony sýmen jabdyqtaý máselesin Ertis ózeni­niń aǵynymen sheshýge bolady. Onyń jyldyq normasy shamamen – 22 mlrd tekshe metr. Atom stansasynyń bolashaq orny retinde Úlken kenti (Almaty oblysy) tańdalsa, onda eldi mekenge taıaý jatqan Balqash kóliniń kólemi 105 mlrd tekshe metr sýdan turatynyn aıta ketken jón. Kóldi aǵynmen qamtıtyn negizgi qaınar kózi Ile ózeni ekenin eskersek, onyń jyldyq normasy shamamen 12,3 mlrd tekshe metrge teń. Nátıjesinde, AES-tiń jyldyq sý qajettiligi Ertis jáne Ile syndy ózenderdiń jyldyq normasy 0,4-0,65% aralyǵynda bolady. Sóz oraıy kelgende aıta keteıin, atalǵan energetıkalyq nysannyń janynda sý kóziniń bolýy bolashaq stansanyń ornalasatyn aýdanyn tańdaý kezindegi negizgi talaptardyń biri sanalady. Dese de túpkilikti tańdaý, yqtımal aýdannyń AES qurylysynyń barlyq talabyna saı kelgende jasalady.

Reaktorlardyń keń aýqymdy túri usynylǵan

– Álemde Qazaqstannyń energe­tıkalyq qajettiligin óteı alatyn reaktor bar ma? Tutastaı alǵanda, elimizdiń suranysyna saı qansha megavattyq reaktor qajet?

– Búginde álemdik reaktorlyq teh­no­logııalar naryǵynda zamanaýı qaýip­sizdik júıelerimen jabdyqtalǵan 3 jáne 3+ býynyndaǵy reaktorlardyń birqatar jobasy usynylǵan. Onyń qatarynda «Rosatom» korporasııasynyń VVER-1200, Fransııa men Japonııanyń birlesip shyǵarǵan ATMEA1 reaktory­nyń jobasy, Qytaıdyń HPR-1000 jobasy, Ońtústik Koreıanyń APR-1400 jobasy, sondaı-aq amerıkalyqtar men japondyqtardyń AP-1000 jobasy bar.

Sonymen qatar álemde qýaty 50-den 300 megavatqa deıingi shaǵyn modýl­dik reaktorlardyń tehnologııalary da damyp jatyr. Demek naryqta reak­tor­lardyń keń aýqymdy túri usy­nyl­ǵan. Qazaqstan úshin reaktorlyq tehnologııany tańdaý krıterııleriniń biri – onyń refe­rent­tiligi. Bylaısha aıtqan­da, ýaqyt­pen tekserilgen, qaýipsizdigi praktıkada dáleldengen tehnologııalarmen salynǵan, qoldanysta bar AES tań­daý qajet. О́kinishke qaraı, shaǵyn modýl­di reaktorlar endi ǵana damyp kele jat­qandyqtan tómen kólemdi qýat dıa­pa­zonyndaǵy referentti bloktar joq desek te bolady. Qazaqstannyń ener­getıkalyq qajettilikterin óteı alatyn reaktordy tańdaý isi elimizdiń ener­getıkalyq teńgerimine jasalatyn taldaý nátıjesine baılanysty. Energy System Researches-tiń baǵalaýyna súıensek, rea­lıstik ssenarıı boıynsha 2030 jyl­ǵa qaraı elektr tutyný deńgeıi artyp, AES-tiń eń tómengi qýat kólemi 1,2 gıgavatt shamasynda qalyptasady. Bul suranys joǵary qýatty AES-tiń bir blogynyń salynýymen jabylady. Al JES qondyrǵylarynyń qosymsha isten shyǵarylýyna qatysty yqtımal táýekelderdi eskersek, 2030 jylǵa qaraı AES-tiń qýaty 2,7 gıgavatt mólsherin­de qalyptasýy múmkin. Iаǵnı bul eki bloktan turatyn stansany salýdy talap etetinin ańǵartady.

Elimiz atom energetıkasyna tolyq kóshken jaǵdaıda bolashaqtaǵy tutyný kóleminiń ósimin eskere otyryp, elektr generasııasyna degen qajettilikti óteý úshin 10 bloktan turatyn qýaty 12 gıga­vattyq AES-ti salýǵa týra keledi.

Ekologııalyq turǵyda taza jáne qaýipsiz energııa kózi

– Jasyratyny joq, qazirgi jahan­dyq klımat problemasy álem elderi­niń kún tártibindegi negizgi máselege aınaldy. Sol sebepti adamzat ekolo­gııalyq turǵyda taza ári qaýipsiz energııa kózderin damytýdy qarastyryp jatqany málim. AES osy talaptarǵa saı keledi dep aıtýǵa negiz bar ma?

– Atomdyq generasııanyń basqa energetıkalyq tehnologııalardan parnık gazdary syndy zııandy qaldyqtar boıynsha artyqshylyǵy aıqyn. Atom elektr stansasy men Jylý elektr stansasyn ekologııalyq qaýipsizdik jaǵynan qysqasha salystyrsaq, AES-ten alynǵan bir gıgavatt qýat jylyna 5,9 megatonna kómirdi nemese 2,2 megatonna mazýt pen 26 myń tekshe metrge deıin gazdy únemdeýge múmkindik beretinin kóremiz. Bul organıkalyq otyndy jaǵý kezinde shyǵatyn kóptegen gazdyń taralýyna, qatty qaldyqtardyń paıda bolýyna jol bermeıdi. Kómir ónimderin tazar­tatyn zamanaýı júıelerimen jab­dyq­talǵan jylý stansasynyń ózi bir jylda atmosfera­ǵa túrli baǵalaýlarǵa sáıkes, 7-den 120 myńǵa deıin kúkirt totyǵyn, 2-20 myń tonnaǵa deıin azot totyǵyn, sondaı-aq 700-1500 tonnaǵa deıin kúl (tazartýsyz eki-úsh ese kóp) men 3-7 mln tonnaǵa deıin kómirqyshqyl gazyn shyǵarady.

Budan basqa kadmıı, qorǵasyn jáne synap sekildi ýly metaldardan tura­tyn shamamen 400 myń tonnaǵa deıin zııan­dy qaldyq pen 300 myń tonnadan artyq kúl paıda bolady eken. Qýat­ty­lyǵy AES-pen birdeı JES salys­tyr­maly túrde atmosferaǵa áldeqaı­da kóp radıoaktıvti qaldyq shyǵara­dy. Bul kómirdiń quramynda ártúrli radıo­aktıvti elementterdiń, atap aıtqanda radıı, torıı jáne polonıı syndy elementterdiń bolýymen baılanysty.

Qaýipsizdik máselesine toqtalsaq, reaktorlardyń qazirgi jobalarynda qaýipsizdikti arttyratyn, fızıka qaǵıdattaryna negizdelgen reaktordy jeńildetip, arzandatatyn passıvti qorǵanys tetikteri, sondaı-aq reaktor korpýsyndaǵy birinshi kontýr jabdyqtarynyń ıntegraldy ornalasýy qoldanylady. Bul salqyndatý tetigi isten shyqqanda úlken aqaýǵa jol bermeıdi jáne apattyń mólsheri men saldaryn edáýir azaıtady. Osy reaktorlardyń basty ereksheligi – «jobalaý kezinde apat­ty aldyn alý» tujyrymdamasyna sáıkes, jobalaý satysynyń ózinde reak­tor­dyń aktıvti aýmaǵynyń balqýy­men ótetin gıpotetıkalyq aýyr apat­ty jaǵdaılardy boldyrmaý jol­dary qarastyrylǵan. Demek osy reaktor­lardaǵy aýyr apattardyń yqtımaldyǵy onnyń mınýs jeti dárejesin (10^-7) quraıdy. Bul MAGATE-niń jańadan jobalanatyn stansalarǵa belgilegen kórsetkishten 100 esege tómen shama.

3+ býynyndaǵy reaktorlardyń artyq­shylyǵy – yqtımal apatty jaǵ­daıda stansanyń mańyndaǵy aýmaqtan adam­dardy evakýasııalaý sekildi tóten­she sharalardy josparlaýdy qajet etpeıdi. Munyń bári atom energetıkasyn ekologııalyq turǵyda taza jáne qaýipsiz energııa kózi retinde baǵalaýǵa negiz beredi.

Qaldyqtarmen jumys isteý máselesi ózekti

– Kez kelgen energetıkalyq stansa qajetti otynmen jumys isteıtini belgili. Osyǵan baılanysty elimizde AES-tiń óndiristik qaldyqtaryn saqtaıtyn oryn qarastyrylǵan ba?

– Ras, AES iske qosylǵan kezde radıo­aktıvti qaldyqtardyń belgili bir mólsheri, sondaı-aq reaktorda paı­dalanylǵan ıadrolyq otynnyń qaldyǵy paıda bolady. О́kinishke qaraı, búginde Qazaqstanda radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteý problemasy tolyǵymen sheshilmegen.

Elimizde atalǵan stansany salý týraly sheshim qabyldanǵan jaǵdaıda bul másele mindetti túrde qarastyrylýy tıis. Álemdik tájirıbege súıensek, ádet­­­te ra­dıoaktıvti qaldyqtar men paı­­­da­lanylǵan ıadrolyq otyn stansa­ǵa qa­ras­­ty arnaıy alańdarda nemese qoı­ma­­­lar­da túpkilikti kómbege shyǵaryl­ǵan­ǵa deıin saqtalady. Demek tapsyrys berý­shiniń talabyna sáıkes stansanyń aýma­ǵynda qaldyqtardy óndiristik mer­zimi aıaqtalǵanǵa deıin saqtaıtyn oryn qarastyrylýy múmkin.

Mamandar daıarlaýdyń memlekettik júıesin qurý kerek

– Mamandar máselesine kelsek, Qazaqstanda tıisti salada jumys isteı alatyn energetıkter jetkilikti me?

– Atom stansasy úshin mamandardy daıar­laý máselesi ony tıimdi jáne qaýipsiz basqarý men qyzmet kórsetýge áser ete­tin negizgi faktorlardyń biri. Osyǵan baılanysty AES-ti basqa­ratyn, paıdalanatyn jáne jóndeıtin operatorlar, ınjenerler men tehnıkter sekildi qyzmetkerler qajettiligine aldyn ala baǵalaý júrgizilýi tıis. Bir bloktan turatyn AES-ti alyp qarasaq, oǵan shamamen 700-deı qyzmetker kerek. Eki bloktan turatyn stansanyń quramy bir myńdaı qyzmetkerden jasaqtalýy tıis.

Qazir respýblıka aýmaǵynda úsh zertteý reaktory, onyń ekeýi Kýrchatovta jáne bireýi Almatyda paıdalanylyp jat­qa­nyn aıta ketý kerek. Atalǵan qon­dyr­ǵylardy basqara alatyn qajetti mamandar Ulttyq ıadrolyq ortalyǵynda da, Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynda da bar. Álbette, bul mamandar AES-ke qa­jet­ti aýysymdyq jumysshylardy to­lyq qamtamasyz ete almaıdy. Áıtse de olar­dyń ıadrolyq reaktorlardy paıdalaný­da naqty tájirıbesi bar bilikti mamandar ekenin esten shyǵarmaǵanymyz jón.

Sonymen qatar AES jobalaýshylaryna qyzmetkerlerdi mindetti túrde oqytý­dan ótkizý sharty qoıylýy kerek. Qyz­met usynýshy bolashaq aýysymdaǵy per­sonaldy qurylys kezeńinde oqytýy tıis. О́ıtkeni bul qyzmetkerler AES paı­da­lanýǵa berilgenge deıin qajet bolady.

AES-tiń qyzmetine jaraıtyn negiz­gi mamandardy qazaqstandyq joǵary oqý oryndary daıarlap jatyr. Bul fı­zıkter, energetıkter, elektrıkter, avtomattandyrý jáne baqylaý-ólsheý aspaptary salasyndaǵy mamandar. Iаǵnı elimizde tehnıkalyq turǵydan bilimdi azamattar joq emes, biraq olar AES-te jumys isteý úshin qosymsha bilim alǵany mańyzdy.

Atomdyq energetıkany tıimdi damytý maqsatynda uzaq merzimdi negizde mamandar daıarlaýdyń memlekettik júıe­sin qurý qajet, oǵan birneshe urpaq­ty qamtıtyn eńbek resýrstary engiziletin bolady. Mundaı ınfraqurylymdy AES-tiń jumysyn qamtamasyz etip, ony paıdalanýdan shyǵarý men qaldyqtarmen jumys isteý úshin keminde 100 jyl boıy ustap turý qajet.

Sýtegi reaktorlary AES-ti almastyra ala ma?

– Atom elektr stansasynyń balamasy retinde taǵy qandaı ener­getıkany qarastyrýǵa bolady? My­saly, Qytaı eli salqyndatýǵa sýdy qajet etpeıtin álemdegi alǵashqy tájirıbelik torıı ıadrolyq reaktoryn salýdy kózdep otyr. Bul týraly ne oılaısyz?

– Torıı reaktorlaryn damytý tuıyq ıadrolyq otyn sıkli bolǵan jaǵdaıda ǵana mańyzdy. Ol úshin birneshe tıpti ıadrolyq reaktorlar men radıohımııa­lyq qaıta óńdeý zaýyttary bolýy qajet. Sonymen qatar torııge balama retinde U-238-di (ýrannyń turaqty ızotoby) qarastyrýǵa bolady. Qazirgi ıadrolyq reaktorlarda U-235 ızotobyndaǵy (radıoaktıvti ızotop) otyn paıdalanylyp júr. Qoldanystaǵy reaktorlyq tehnologııalardyń zańdy jalǵasy bolyp qazir jobalaýdyń túrli satylarynda turǵan IV býyndaǵy reaktorlar sanalady. Kómirqyshqyl gazynyń taralýyn azaıtý jónindegi sharalardyń kúsheıtilýin eskersek, búginde bazalyq qýatty óndiretin AES-ke balama joq. Bolashaqta ony sýtegimen jumys isteıtin qondyrǵylar almastyrýy múmkin.

Qazir sýtegi energetıkasy tek manevr­li stansa retinde qarastyrylady. Alaı­da sýtegi óndirisi joǵary temperatýraly jylý kózderin qajet etedi. Sol sebepti ǵylymı ortada joǵary temperatýraly gazben salqyndatylatyn IV býyndaǵy reaktorlar qarastyrylýda. Bul baǵyttaǵy jumystar qazir Reseı, Japonııa jáne Ońtústik Koreıa sııaqty elderde júrgizilip jatyr.

Al uzaq merzimdi josparda Basqa­ry­latyn termoıadrolyq sıntezdi qaras­tyrýǵa bolady. Mundaı alǵashqy qon­dyrǵy – «Tokamak ITER» qazir Fran­sııada salynýda. Bul qondyrǵyny 2035 jylǵa qaraı jobalyq qýatqa shyǵarý josparlanyp otyr.