Gýnnar Garfors: Saıahat sanaǵa silkinis ákeledi

2012 jyly bir kún ishinde bes kontınentti aralap shyǵyp, Gınnestiń rekordtar kitabyna endi. Qazaqstanǵa tórt ret kelip ketken Gýnnar saıahatshy ǵana emes, tanymal jýrnalıst, birneshe kitap avtory, habar taratý (broadcasting) men jańa medıanyń óte yqpaldy mamany. Mobıldik televızııada derbestendirilgen jarnama (personalized ads) qyzmetin jáne ınteraktıvtiktiń ilgeri túrlerin alǵash engizgen. Osy taqyryptar boıynsha kóptegen konferensııada, kompanııada, ýnıversıtette, tipti túrmelerde de dáris oqıdy eken. Qazaqstannyń Norvegııadaǵy elshiliginiń ókili Talǵat Jumaǵulovtyń uıymdastyrýymen Gýnnarmen ǵalamtorda áńgimelesýdiń reti keldi.

– Gýnnar myrza, jýyrda aýstra­lııalyq jańalyqtar portalyna ber­gen suhbatyńyzda 2004 jyly Qyr­ǵyz­stan men Qazaqstannyń qonaq­jaı­­lylyǵyna tánti bolǵanyńyzdy, sosyn «stan» degen jalǵaýmen aıaq­ta­la­tyn barlyq elderge barmaq bol­ǵa­­nyńyzdy aıtypsyz. Endi bizge sol sa­paryńyz týraly aıtyp berseńiz?

– 2014 jyly Qa­zaqstan men Qyrǵyz­stanǵa jumys barysymen kelip-ketýdiń sáti tústi. Meni eki eldiń de tabıǵaty qy­zyqtyrdy. Sodan keıingi kóńilimnen shyq­qan faktor – qasymdaǵy adamdardyń maǵan degen yqylasy. Olar meni týrıst emes, kópten saǵynyp kútken aǵaıyny, dosy retinde qabyldady.

Men bul saparǵa týǵan baýyrymmen birge shyqtym. Alǵashqy saparymyz Bishkekten bastaldy. Qazir tabıǵattyń tańǵajaıyp sulýlyǵyn kórsem, ony Alataý bókterimen salys­tyra qaraıtyn kúıge jettim. Qyrǵyz qyzdarynyń qolynan tatqan dám áli kúnge deıin tańdaıymda qalyp qoıypty. Qyrǵyz baýyrlar bizdi jerden 4300 metr bıikte, alańqaıǵa tigilgen appaq kıiz úıde kútti. Taýdyń ortasyndaǵy sha­ǵyn ǵana alańda appaq kıiz úı, hor qyzyndaı kórkem qyzdardyń ıilip qyz­met qylyp júrgeni qandaı keremet! Ádette, Eýropa elderinde qyzdar plas­tıkalyq ota jasap, qasyn, kirpigin, mur­nyn, tipti ernin de túzetip alady. Al munda tabıǵı sulýlyǵyn saqtaǵan ádemi qyzdardy alǵash ret kórdim... Sodan keıin saparymyzǵa sebep bolǵan Qazaqstanǵa at basyn burdyq.

– Demek saparyńyzdyń túpki maq­saty tek saıahattaý ǵana bolmaǵany ǵoı?..

– Iá, joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, Nur-Sultan qalasynda halyqaralyq jıynǵa shaqyrylǵanmyn. Sapar bir kúndik bolǵandyqtan, jıyn bitken soń túngi qalany araladyq. Qazaqtardyń az ǵana ýaqyt ishinde aıdyń aýzynan túse qalǵandaı ásem qala salǵany kó­ńi­limizden shyqty. Munda da kópten kezdes­pegen baýyrdy kútkendeı yqylas, qo­naqjaılylyq peıil aldymyzdan shyq­ty. Almaty jaıly buryn da kóp es­tıtinmin. Ertesine baýyrym ekeýmiz sol Almatyǵa keldik. Almaty meniń jú­regimde iz qaldyrǵan qasterli qalalardyń biri boldy. Nege deseńiz, munda tuńǵysh ret bir kórgennen ǵashyq bolyp, qulaı súıýdiń ne ekenin sezindim. Jasyratyny joq, qazaq qyzyna ǵashyq bolyp qaldym. Arada birer jyl ótkende júregimdi jaý­lap alǵan arýmen Berlınde kezdestik. Ataqty Medeýge baryp, Shymbulaqty kórdik. Foto-tuzaq quryp, álemde sırek kezdesetin qar barysynyń tirshiligin syrttaı qyzyqtadyq.

Erekshe tolqydyq! Bul sezimdi sózben jetkizý tipti múmkin emes. Osy sapardan keıin tek eki elmen shektelmeı, Ortalyq Azııa­nyń bes memleketin de aralap shy­ǵýǵa sheshim qabyldadym. Mundaı she­shimdi Almatyda Shymbulaqta turyp qabyl­dadym.

Sapar barysynda Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń týrızm salasyn damytý boıynsha atqaryp jatqan sharýalary kóńilden shyqty. Qazir adamzatty qolmen jasalǵan dúnıemen qyzyqtyra almaısyń. Ony altynmen aptap qoısań da oǵan eshkim selt etpeıdi. Al tabıǵattyń sulýlyǵyna selt etpeıtin adam joq. Týrızmniń tiregi de sol. Alataýdyń bók­terindegi adam aıaǵy baspaǵan tumsa tabı­ǵatty bir kórý úshin kez kelgen jıhankez dúnıeniń bar qyzyǵyn tárk etýge daıyn ekenine bás tigemin.

– Eýropada bolǵanda «stanmen» aıaqtalatyn elderge degen kóz­qaras­tyń birjaqty ekenin talaı ret baı­qa­ǵanmyn. Osy sapardan keıin biz­diń aımaqtaǵy elderge degen kóz­qa­rasyńyz ózgerdi me?

– Árıne! Men oǵan deıin Ortalyq Azııa elderi, siz aıtpaqshy «stanmen» aıaqtalatyn elderde bolmaǵandyqtan, bul elderge degen kózqarasym ekiudaı edi. Qazaqstannyń «Medeý» muz aıdynynda álemdik deńgeıdegi rekordtardyń talaı ret jańarǵanyn syrttaı ǵana biletinmin. Bulaı dep bóle-jara aıtýyma sebep te bar. Sebebi qazaqstandyq ataqty shańǵyshy Vladımır Smırnov bizdiń Norvegııadaǵy áriptesterimen talaı baq synasqan. Qazaqstanǵa sońǵy ret 2017 jyly bardym.

– Sizben suhbatqa daıyndyq bary­synda osy sapar jaıly kúnde­lik­terińizben tanysyp shyqtym. Sonda Qyr­ǵyzstan «árbir týrıst mindetti túrde kórýi tıis 12 eldiń biri» dep baǵa be­ripsiz. Qyrǵyz elimen bizdiń eldi tek Alataý ǵana bólip tur. Mundaı she­shim­ge kelýińizge ne sebep boldy...

– Men kelisimshartqa otyr­ǵan basylym týrıster birinshi kezekte barýy tıis 12 memleketti ataýymdy ótindi. Ortalyq Azııa elderi, onyń ishinde Qyrǵyzstan men Qazaqstanǵa kelgende qaısysyna basymdyq bererimdi bile almaı qınaldym. Siz aıtpaqshy, eki eldi tek Alataý ǵana bólip tur. Salt dástúrleri de bir-birine uqsaıdy. EO el­deri bir-birimen tyǵyz, al Ortalyq Azııa elderi shashylyp ornalasqan. Kók tiregen Alataýdyń ózi bul elderdi birer kúnde kesip ótýge múmkindik bermeıdi. Tipti tarıhtarynyń ózi tastarynda tańbalanyp qalǵan. Bastapqy kezde siz aıtqan 12 eldiń tizimine Qazaqstan men Qyrǵyzstandy qatar qospaq bolǵanmyn. Biraq bul basylymnyń shartyna saı kelmeıdi eken. Men Qyrǵyzstanda demaldym, demalysymdy resmı sharalarmen aralastyrǵan joqpyn. Mıym da, júregim de tek demalysqa ǵana basymdyq berdi. Al Qazaqstanda bolǵan kúnderimniń jartysy jıyndarǵa qatysýmen ótti.

– Bizdiń ulttyq taǵamdarymyzdan dám tatqan bolarsyz..

– Men áńgimemniń sońǵy túıinin osymen aıaqtaǵym kelip otyrǵan edi. Siz oıym­dy dóp basyp, tamasha áńgimege jol ashyp berdińiz. Usynylǵan dámniń áralýandylyǵy sonshalyqty, onyń bá­riniń dámin tatýǵa múmkindigim bolmady. Qazaq­tardyń etti kóp paıdalanatyny sonshalyqty, oǵan qosymsha dámdeýishter qosýdyń qajeti de joq eken. Et dáminiń tańǵajaıyp ekenin qazaq jerinde bildim.

Jylqy etinen jasalǵan taǵam túr­lerine astyń atasy dep qaraıtyn­da­ry­ńyzdy osy sapar barysynda kórdim. Jyl­qy etiniń dámi shynynda da til úıi­rip, tańdaıǵa tańbalanyp, tamsandyrady eken. Biraq maǵan sıyr etinen jasalǵan taǵamdar kóbirek unady. Qymyz ben saýmal, shubatty alǵash ishken soń ba, jatyrqaǵanymdy jasyrmaımyn.

– Qazaq eline kelip ketken soń álem­dik týryńyzdyń bastalǵanyn, 198 elge barǵanyńyzdy kúndeligińizden oqy­dym. Meni tańǵaldyrǵany 1 táý­lik­tiń ishinde 19 elge barǵanyńyz. Bul múmkin be ózi?..

– Bizde bári múmkin. Men bul sapardy álemdik rekordty jańartqan, sanamda silkinis týdyrǵan saparǵa teńeımin.

– Bul syrt kózge sapar emes, lo­gıs­­­tı­kalyq týrızm retinde qabyl­da­nady eken.

– O! Siz logıstıkalyq týrızm dep durys baǵa berip otyrsyz. Keıbir elge saparymyz tek shekarany asyp ótýmen ǵana shekteldi. Bul shynymen de osylaı boldy. Bul sapar tek aıtýǵa ǵana ońaı. Álemdik rekordty jańartý ekiniń biriniń mańdaıyna jazyla bermeıtin baq. Men bul shyńdy ózimniń jaqyn kóretin joldastarymnyń kómegimen baǵyndyrǵanym úshin taǵdyryma rızamyn. Qazir kez kelgen elge barsam, meni týrıst emes, dosy, aǵaıyny kelgendeı qýanyp qarsy alatyn adamdar bar. 19 memleketti bir kúnde aralaý – úlken daıyndyqtyń nátıjesi. Mem­leketterdiń shekarasyn tek ushaqpen emes, jalǵa alǵan avtokóliktermen de kesip ótýge týra keldi. Bári aldyn-ala jos­parlanǵandyqtan, uıym­­das­tyryl­ǵandyqtan shekarada keder­gi bolǵan joq. Qaı el, qaı qalaǵa bar­saq ta aldymyzdan dám-tuzyn alyp, kútip turǵan adamdardy kórdim. Sizben áńgime aldynda uly aqyndaryńyz Abaı Qunanbaevtyń norveg tiline aýdarylǵan shyǵarmalaryn oqyp shyqtym. Abaı «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep» deıdi. Eger oı-sana Abaı aıtqan deńgeıge kóterilse, týrızmge de dańǵyl jol ashylar edi...

– Sizdiń rekordyńyzdy jańart­qysy keletin izbasarlaryńyzǵa aı­taryńyz bar ma? Jalpy álemdik týr­ǵa shyqqysy keletinder daıyn­dyqty neden bastaý kerek?

– Úı salý úshin qurylystyń irge­tasty qalaýdan bastalatyny sııaqty, daıyndyqty da óz aınalańyzdan bas­taý kerek. Sodan keıin kórshi aýdanǵa, kórshi oblysqa, kórshi elderge nazar aýdaryńyz. Sizdiń aımaqta buǵan múm­kindik kóp qoı. Ataqty Shyńǵys hanǵa alty aı berilmegen Otyrar qalasynyń ózi keremet emes pe?! Ári qaraı Aqsaq Temir...

– 2004 jyly norvegııalyq habar taratýshy NRK kompanııasynda álemde eń alǵashqy bolyp TV to mobile phones tehnologııasyn qos­tyńyz. Qazir de TV, radıony ınter­netpen qatar damytý kerektigin jaq­taıtynyńyzdy bilemiz. Osy qatar­ǵa gazetti qosýǵa bola ma? Men qyz­met ete­tin «Egemen Qazaqstan» gazeti aq­­parattyq tehnologııanyń múm­­kin­di­gimen ıntegrasııalanyp ket­keli talaı ýaqyt boldy. Habar-oshar­dy 24 saǵat boıy taratady, vıdeo-hos­tıng jáne bar. Gazet-jýrnaldyń qazir­gi múmkindigin qalaı baǵalaısyz?

– Radıo, TV, ınternet, siz aıtqan gazet-jýrnaldar áli biraz ýaqytqa deıin bir-birimen beıbit qatar ómir súre beredi. Sebebi aýdıtorııalary ártúrli. Biriniń múmkindigi birinde joq. Olardyń bárin biriktirgisi keletinder, ádette, kóp aqsha tabýdy josparlaıdy. Gazet nemese TV ónimniń sapasy kópshiliktiń kóńilinen shyqsa, ınvestorlar úshin tıimdi. Qazir telekommýnıkasııalyq kompanııalar osy baǵytqa den qoıa bastaǵanyn baıqap júrmiz. Demek qozǵalys bar.

– Joǵaryda 198 elge barǵany­ńyz­dy aıttyńyz. Sapar jalǵasa ma?

– Sana silkiný úshin, aqyl-oıymdy, rýhanı dúnıemdi tot basyp qalmaýy úshin mindetti túrde saparǵa shyǵýym kerek. Saparymdy orta joldan toq­tatý – aqyl-oıyma, shyǵarmashylyq múmkindigime jáne sizderdiń uly aqyn­daryńyz Abaı aıtqandaı «kórsem, bil­sem» degen qumarlyǵyma opasyzdyq bolar edi.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY