Osy máselege oraı vırýsolog, Profılaktıkalyq medısına akademııasynyń prezıdenti, Amerıka densaýlyq saqtaý qaýymdastyǵynyń múshesi Almaz Sharman koronavırýs mýtasııasynyń qaýpi vaksınalanǵan halyqtyń úlesine baılanysty ekenin dáıekteıdi. Ol keıbir elderde vaksınalaýdyń keshigýi basqa eldermen salystyrǵanda koronavırýstyń jańa nusqalarynyń paıda bolýyna ákeletinin alǵa tarta kele, vırýstyń shtamdary men nusqalaryn ajyratý qajettigin, keıbir tehnıkalyq aıyrmashylyqtar bar ekenin aıtady.
«Biz koronavırýstyń túrli nusqalary týraly sóz qozǵap otyrmyz. 1 maýsymnan bastap DDU ony grek álipbıiniń áripteri – alfa, beta, gamma, «Delta» dep ataýdy sheshti. Buǵan deıin «úndi», «brazılııalyq», «ońtústik afrıkalyq» dep atap keldik. Biraq mundaı konnotasııa bolmaýy úshin olar ony áriptik belgilermen ataýdy uıǵardy», deıdi professor.
Almaz Sharman pandemııa bastalǵaly beri álemde indettiń talaı nusqasy tirkelgenine mán berdi. Shamamen aı saıyn eki nemese úsh nusqa paıda boldy. Sonymen qatar tıimdi vaksınalardyń paıda bolýymen mýtasııanyń jıiligi tezdedi. Bul – tabıǵı evolıýsııalyq prosess.
«Vırýs ta tiri qalýdyń joldaryn izdep, belsendi túrde mýtasııalana bastaıdy. Shyndyǵynda, vırýstyń tek 30 myń nýkleotıd negizi bar jáne onyń mýtasııalyq nusqalarynyń sany shekteýli. Vırýstardyń birneshe nusqasy bar, olar juqpaly jáne vaksınalarǵa tózimdi bolýy múmkin nemese vaksınalardyń áserinen jaltarýy múmkin, biraq juqpalylyǵyn joǵaltady. Bul alfa, beta jáne gamma nusqalarynda. Biz qazir «Deltanyń» óte juqpaly nusqasymen alysyp otyrmyz. Men bul koronavırýstyń sońǵy agressıvti nusqasy dep oılaımyn jáne bolashaqta pandemııa joıylýy kerek», dedi A.Sharman. Mysaly, ońtústikafrıkalyq nusqanyń vaksınalarǵa tózimdi ekeni anyqtaldy, biraq sonymen birge ol tez juqpaıdy. Al «Delta» nusqasy ózinen burynǵylardy yǵystyryp, qaýipti ári juqpaly bolyp shyqty. «Delta» nusqasy joǵalyp bara jatqanda vaksınalanǵan halyqtyń úlesi tómen bolsa, basqa nusqalar paıda bolýy múmkin. Professor vırýs shtamdary men nusqalaryn shatastyrmaýdy surady. Iаǵnı bul shtamdar – vırýstyń taǵy bir sapalyq sıpattamasy. Shtamdarǵa 2003 jáne 2012 jyldary taralǵan jáne Ońtústik-Shyǵys Azııada atıpııalyq negizgi epıdemııany týdyrǵan vırýstar jatady. Vaksınalaý deńgeıiniń jetkiliksizdigi jaǵdaıynda koronavırýs mýtasııaǵa ushyrap, jańa nusqalardy týdyrady.
«Vaksınalardyń koronavırýsqa qarsylyǵy, ásirese kovıdtiń «alfa» nusqasynda tıimdi. Bul nusqa juqpaly bolǵanymen, vaksınalar ony basa alady. «Delta» nusqasynyń ózgeshe tásili bar, ol vaksınalardan azdap bas tartady, degenmen vaksınalar 70-80% jaǵdaıda óziniń tıimdiligin kórsetedi», dedi A.Sharman.
Ol Qazaqstanda sońǵy eki aıda indet negizinen «úndi» dep atalatyn «Delta» nusqasynan taraǵanyn aıtty. Bul «brıtandyq» jáne «ýhandyq» nusqalarǵa qaraǵanda 60%-ǵa juqpaly. «Vaksınalaný artqan saıyn vırýs óziniń kúshin joıyp, qarapaıym ınfeksııaǵa aınalady. Dertpen kúresti toqtatýǵa bolmaıdy. Vaksınalanǵan azamattar sanyn kóbeıte otyryp, koronavırýsty endemııalyq aýrýǵa aınaldyratyn bolamyz», dedi A.Sharman.
Dáriger aıtqandaı, vaksınalanýdan keıingi ımmýndyq qorǵanys vırýsqa toıtarys beredi. Sondyqtan ekpe alýdyń mańyzy óte zor. «Mysaly, ótken jyldyń maýsymynda aýyryp, ekpe almaǵandardyń yqtımaldylyǵy joǵary. Iá, belgili bir dárejede vaksınalar jańa nusqalarǵa qarsy tıimdiligin joǵaltady, biraq soǵan qaramastan, 80% jaǵdaıda ımmýndyq qorǵanys saqtalady», dedi professor. Sonymen qatar ǵalym mýtasııa jıiligin azaıtý úshin sanıtarlyq normalardy saqtaýdy jalǵastyrýǵa shaqyrady. «Eta» koronavırýsynyń jańa mýtasııalanǵan nusqasy týraly baıandaı kele, onyń alǵash ret 2020 jyldyń jeltoqsanynda belgili bolǵanyn, ınfeksııa Nıgerııa men Ulybrıtanııada, endi Qazaqstanda anyqtalǵanyn jetkizdi.
«Buryn koronavırýs aıyna eki ret mýtasııaǵa ushyrasa, búginde jıi ózgeredi. Qazirgi ýaqytta «Eta» basqa tolqyn týdyrýy múmkin degen aqparat joq. Medısınalyq qaýymdastyq bul opsııaǵa alańdamaıdy. Koronavırýstyń «Delta» nusqasy óte qaýipti», deıdi A.Sharman.
Ǵalym koronavırýsqa qarsy vaksınalaný derttiń aýyr túrinen jáne ólim-jitimnen qorǵaıtynyn taǵy da eske saldy.
ALMATY
