– Baqyt Ábdiǵalıuly, rıtorıkalyq saýal bolsa da suraıyn, qazaqqa sırk óneri kerek pe ózi?
– Keıde bul suraqty men de ózime qoıamyn. Qaýip-qateri mol sırk óneriniń qazaqqa qanshalyqty qatysy bar dep oılaıtyndar árıne, joq emes. Sırk óner me, álde kásip pe dep suraq qoıatyndar da tabylady. Ulan-ǵaıyr dalamyzda nebir samdaǵaı ónerpazdar bolǵan jáne búgin de bar. Qazaq ertegilerinen bastaý alatyn túıe palýandar men jelaıaqtar, quralaıdy kózge atqan mergender, at saýyrynda shaýyp kele jatyp kóz ilespes jyldamdyqpen adam senbes ónerlerimen eldi tańǵaldyrǵan shabandozdardyń bári de búginde sırk trıýkterine aınalyp, arnaıy baǵdarlamalarǵa engizilip, qoldanysta júr. Álemge áıgili Qajymuqan palýannyń da trıýkteri osy sırk baǵdarlamasyna arnaıy nómir bolyp engen.
– Toqsanynshy jyldary sırk ǵımaraty jekemenshikke ótip ketip, keıin kóp álekpen memleketke áreń qaıtarylǵan-dy. Sol tusta talaı sırk maıtalmany shetel asyp ketkenin kórdik. Qalyptasyp qalǵan mekteptiń úzilýi, irkilisi áli de baıqalatyn sııaqty?
– Qazaqstannyń «Mádenıet týraly» Zańynda sırk týraly zań da, qujat ta bolmaǵandyqtan, 2014-2016 jyldary Qazaq memlekettik sırki jekeshelenip ketýge az qaldy. Elimizdiń «Mádenıet týraly» Zańyna sáıkes eskertkishter men ǵımarattar jekeshelenbeýi kerek. Keleshekte de sırkke qatysty naqty zań bolmasa, bul másele qaıta kóterilýi bek múmkin. Eń ókinishtisi, sırk mádenı oıyn-saýyq kesheni dep tanylǵandyqtan, eshqandaı zańda arnaıy sırk degen bap pen tarmaqtyń joqtyǵynan kóptegen máseleler áli sheshimin tappaı kele jatyr. Toqsanynshy jyldary sırk ǵımaraty jekeshelendirilip, sol kezdegi sırkti ıemdenip ketken iskerlerge bul ónerdiń quny bes tıyn bolǵandyqtan, qanshama myqty sırk óneriniń maıtalmandary shetel asyp ketti. Árıne, kásipkerge sırktiń ishinen bazar ashyp jiberse de báribir, tek paıda tapsa bolǵany.
– Osydan toǵyz jyl buryn soltústiktegi kórshilerimiz «Sırk ónerin 2020 jylǵa deıin damytý jóninde» tujyrymdama qabyldapty.
– Bizge de Reseı sııaqty sırk óneri týraly arnaıy zań men qujat bolmasa – eshqashan qazaq sırkiniń bolashaǵy jaıly anyq eshteńe aıta almaımyz. Qazaq sırkiniń ártisteri álemdi aralap, gastroldik saparlar men halyqaralyq festıvaldarǵa qatysyp, bıik deńgeılerin kórsetip júr, tek kórsetip qana qoımaı júldeli oryndardy udaıy ıemdenip keledi. Biraq jeńispen jetken sırk ártisiniń jetistikteri óz elimizde asa bir qoshemetke bólenip, aqparat quraldaryn shýlatyp jatqanyn kórmeısiz, soǵan qarnym ashady.
– Sheteldik kórermender tánti bolǵan sırk ártisteri óz elimizde nege tanylmaı, nege ónerleri durys baǵalanbaı otyr?
– Onyń birneshe sebebi bar. Ol, birinshiden, joǵaryda aıtyp ótkendeı, sırk óneri memlekettiń tolyqqandy qoldaýyna ótýi kerek. Ekinshiden, Qazaqstanda Almaty, Nur-Sultan, Qaraǵandy men Shymkent qalalarynda ǵana stasıonarlyq sırk bar. Sol aınaldyrǵan tórt sırktiń arasynda gastroldik baılanys joq.
Sırkter jergilikti ákimshilikterge baǵynyshty bolǵan soń, ár sırk óz aldyna kún keship júr. Al sırk ónerine beıimdelmegen sahnada óner kórsetý mashaqattarynan basqa, kórermenderdiń de ártisterdiń de ómirine qaýip tóndiredi. Ártister óz nómirleri men trıýkterin tolyqqandy kórsete almaıdy, al tańdanys pen tamashadan turatyn kıeli ónerdi tolyqqandy kórermenge kórsetpeý – qııanat. Sondyqtan sırkter jergilikti ákimshilikterge emes, mınıstrlikke qarasty bolsa, sol mınıstrlik teatrlar syndy gastroldik konveıerler jasap otyrsa, sırk óneriniń deńgeıi kóterile túser edi. Qazirgi kezde aınaldyrǵan tórt sırk bir-birinen beıhabar, basqa sırkte ne bop jatqanyn bilmeımiz.
Qazaqstan sırkteriniń bir-birine gastroldik saparlarǵa shyqpaıtynyn biletin reseılik sırk kompanııalary birinen keıin biri gastrolge kelip, ár qalada aılap turyp, tipti tozyǵy jetken jadaý-júdeý shapıtosyn quryp alyp ta, qyrýar tabys taýyp ketip jatyr. Sırk óneri úshin gastroldik sapar óte mańyzdy. Sebebi, sırktik bir qoıylymdy daıyndap qoıýdyń ózi biraz ýaqyt alady, ol qoıylǵannan keıin nebári bir-aq aı jáne demalys kúnderi kórermenge kórsetiledi, sonda nebári 10-12-aq ret qana kórsetilgen soń qoıylymdy toqtatýǵa májbúr. О́ıtkeni qandaı myqty qoıylym bolsa da bir qaladaǵy kórermender eki qaıtalap kelmeıtini anyq.
Qazaq sırkin konveıerge qosý týraly eki ret «Rosgossırk» basshylarymen memorandýmǵa qol qoıyp keliskenbiz. Alaıda olardyń festıvaldary men jınalystaryna barmaǵandyqtan, kózqarasy men kóńili onsha máz bolmaı, keıingi kezde áńgimelerin ashyq aıta bastady. Sondyqtan biz tipti Qazaqstan, odan ári Ortalyq Azııa boıynsha gastroldik konveıer uıymdastyryp, bir jolǵa qoıyp alsaq, bul baǵa jetpes tabys bolar edi. Qazaq sırki atalǵan konveıerge ilikse, úlken paıdasy tıer edi. Keleshekte qaıtkende de buǵan qol jetkizý kerek, óz qazanyńda qaınaı bergennen túk te shyqpaıdy.
– Sırk ónerine mamandar daıarlaýda sheshilmeı kele jatqan eki másele týraly aıtyp júrsiz?
– J.Elebekov atyndaǵy Respýblıkalyq estrada jáne sırk kolledjinde bolashaq sırk ártisterin daıarlaý bólimi bizdiń Qazaq memlekettik sırkiniń ǵımaratynda ótedi. Sonyń ishindegi eń bir basty jáne tek bizde ǵana emes búkil sırk áleminde túıini túpkilikti sheshilmeı kele jatqan eki másele bar. Birinshiden, sırk rekvızıtterin daıyndaıtyn arnaıy mamandar men stanoktardyń joqtyǵy sırk ártisterin daıyndaýǵa kóp kesirin tıgizip otyr. Sondyqtan búkil Ortalyq Azııadaǵy sırk ónerimen aınalysatyndar ne Reseıge, ne Qytaıǵa baryp aılap júrip kerekti rekvızıtteri men basqa da saımandaryn jasaıtyn mamandar men zaýyttardy izdeıdi. Al endi siz keregińizdi izdep tapsańyz, sol tapqan dúnıeńizdi jetkizýińizdiń ózi bir úlken mashaqat. Ol jaqtan satyp ala salý elimizdiń memlekettik satyp alý zańyna saı kelmeıdi. Sonyń kesirinen sońǵy otyz jylda sırk manejine tóseıtin kilem de satyp ala almaı otyrmyz. Jadaý, júdeý, jyrtyq, tozyp ketken sırk kileminde óner kórsetýge májbúrmiz. Sırk manejine kez kelgen kilem jaramaıdy. Qatań talap etiletin óz sapasy bar. Sırktiń talabyna saı tósenish kilem tek Belarýs pen Ýkraınada daıyndalady, al ony satyp alý bizdiń memlekettik satyp alý zańymen úılespeıdi. Qazaqstannyń memlekettik satyp alý zańyna osy másele boıynsha keleshekte ózgerister ense, jumysqa jan biter edi, bul jáne sırkte ǵana emes, teatrlarda da bar mashaqattar.
Ekinshi másele – álemdik sırkterdiń bárinde derlik sheshimin tappaı kele jatqan kloýndar daıarlaý máselesi. Sırktegi názik te qubylys pen ıirimderdi tolyq qamtyǵan óte aýyr janr bul – kloýnada. «Kloýn» latynshadan aýdarǵanda «qarapaıym adam» degen maǵyna beredi. XVII ǵasyrdyń basynda Londonda dúnıege kelgen bul janr kórermenniń kóńilin kóterýde jeńil kóringenimen, sol bir reprıza nemese bir nómirdi shyǵarý úshin ártistiń qanshama ter tógip, qanshama shyǵarmashylyq izdeniske túsetinin kópshilik bile bermeıdi. Qandaı keremet sırk qoıylymy bolsa da kloýndyq qoıylym óz deńgeıinde bolmasa baǵdarlamanyń sapasy túsip ketedi. О́kinishke qaraı, tek qazaqstandyq kloýnada emes, qazir barlyq elderde bul janr toqyrap tur. Sebebi, kloýndar daıarlaıtyn naǵyz mamandar joq. Kezinde qazaqstandyq kloýn bolǵan bir-eki adam sabaq berip, shákirt tárbıelesek degen oımen talpynystar jasap kórgen, biraq ózderiniń avtorlyq jumysy men ıdeıasy jáne arnaıy bilimi bolmaǵandyqtan isteri alǵa baspady.
Kloýn daıyndamaq bolǵandardyń ózderi basqalardy qaıtalap júrgendikten, ne oqytyp, ne jańalyq engize qoısyn, qaıtalaý sırk áleminde birden kórinip turady. Basqa amal joq bolǵan soń kloýndarǵa basqalardyń reprızalaryn qoldanýǵa ruqsat berip otyrǵan jaıymyz bar. Ár kloýnnyń ózine jeke nómir jasaýy úlken tabys dep aıtýǵa bolady. Buryn ár kloýnnyń qoıylymyna arnaıy ssenarıst, rejısser, dramatýrgter tartylyp, kórkemdik keńesten ótip, ótpegeni qaıta túzetýge ketip, sahnaǵa saqadaı saı bolǵanda ǵana shyǵatyn, al búgingi kloýndar ózderi ssenarıst, ózderi rejısser, ózderi mýzyka redaktory bolyp, óz bilgenderimen shyǵa bergen soń olqylyqtar men kemshilikter kóp bolatyny belgili jáne kórermendi de baýraı almaıdy. Negizi kloýndyqqa tabıǵatynan beıim adamdar bolady. Bul – onyń psıhologııalyq ishki túısigi, adam óziniń qateligine ózi kúle bilýi men sony moıyndaı bilýi. Kloýndar da janrǵa bólinedi – mýzykaly, endi biri sport, endi biri kúndelikti qarapaıym adam keıpinde, árkim óz janryna saı reprıza men nómirler oılap taýyp, ómir sabaǵyn kórsete bilý – naǵyz sheberlik.
Qazirgi tańda reseılik kloýnada álemdik deńgeıde joǵary baǵalanyp, alǵashqy ondyqqa kiretin ataýly kloýndar bar. Búkil Eýropa sol kloýndarmen úlken kelisimsharttar jasap, eldi sırktik qoıylymdarǵa tartyp, qyrýar tabys taýyp otyr. Ondaı talanttardy bizge de ákelýge bolady, biraq olardyń gonorary óte qymbat, ár qoıylymǵa shyqqany 25-30 myń eýrony quraıdy. Bilmeıtin adam sonshama nege qymbat, ne kórsete qoıady deýi múmkin. Birinshiden, ol keremet jarnama, jaqsy kloýn kelgen kezde búkil el dúrligip sırkke keledi. Kórermendi rahatqa bólep, ishek-silesin qatyra kúldire otyryp adamǵa oı salatyn tamasha nómirlerdi kórgen soń ol adam apta boıy, tipti aı boıy bir keremet kóńil kúıde júredi. Degenmen bul máseleni sheshý joldary bar. Arnaıy mamandy Ýkraına nemese Reseıden shaqyrtyp 5-6 shákirt oqytyp alsaq, keleshekte Qazaqstannyń kloýndyq mektebi paıda bolar edi, eń bastysy mektep kerek.
Eń ókinishtisi, búgingi tańda jastar arasynda jańa stand up stıliniń paıda bolyp, osy kloýndyq mansapty sóz túrine aýdarý arqyly óte bir anaıy janr paıda boldy.
– Qazir el ishinde osy janrdy nasıhattaýdyń qarapaıym joly qandaı?
– Sırk ártisteriniń eńbekteri aqtalý úshin gastroldik saparlarǵa jıi shyǵyp turýy kerek. Al eldegi stasıonarlyq tórt-aq sırk azdyq etedi. Qazaq memlekettik sırki úshin «Shapıto» sırkin qolǵa alý da kúttirmeıtin másele. Nege? «Shapıtonyń» qoıylymdarymen elimizdiń túkpir-túkpirindegi qalalar men aýdandarǵa baryp, sırk ónerin halyqqa nasıhattaýdyń róli zor bolar edi. Balalar jas kezinen bir ónerge tánti bolyp qyzyǵyp óspese, kórmegen dúnıesin qalaı qııaldaıdy? Bastapqyda balalar úshin sırk tańsyq bolary sózsiz.Sebebi, at ústindegi aýdaryspaq, qyz qýý, kókpar, báıge men palýan kúresteriniń bári de – sırk óneriniń bastaýy ekeni aıqyn. Biz ony keıingi eki-úsh jylda Saq qorǵandarynda uıymdastyrylyp júrgen «Uly dala» festıvali, Naýryz merekesi men sırk qoıylymdaryndaǵy at oıyndaryn kórgen balalardyń qatty qyzyǵyp, eliktegenderinen baıqadyq.
Árıne, bul máselelerdiń sheshilýi qarjylandyrýǵa kelip tireledi. Jáne sırk óneriniń damýyna mınıstrlikten bastap jergilikti ákimdikterge deıin atsalysýy aýadaı qajet. Onsyz elimizde sırk óneri tolyqqandy damı almaıdy. Eýropa, Qytaı, tipti Amerıka men Kanada, Meksıkańyz ben Afrıkańyzda osy sırktiń kommersııalyq baǵdarlamalary arqyly ózderi de paıda taýyp, ortaq qazynaǵa da qarajat quıyp otyrǵanyn aıta ketken jón.
– Bul ózi qatelesýdi keshirmeıtin óner. Kórermenderiniń kóz aldynda jantásilim bolǵan ónerpazdar bar. Jalpy, sırk maıtalmandary jumyssyz qalsa, ózin ózi asyraı ala ma?
– Jankeshti ónerge qyzmet etetin sırk ártisteriniń aılyqtary mardymsyz ekenin jasyrmaý kerek. Sanany turmys bılep tursa, ónerdiń ósýi týraly qandaı áńgime aıtýǵa bolady. Olardyń qosymsha jumysqa tura almaıtyny taǵy bar.
Búgingi tańda Qazaq memlekettik sırkiniń shtatynda 110 ártis bar. J.Elebekov atyndaǵy respýblıkalyq estrada-sırk kolledjiniń stýdentteri kóz aldymyzda daıyndalyp júrgen soń, jylda sırk bólimi boıynsha oqý bitiretin 8-9 balanyń ishinen qabilettilerin jumysqa alyp otyramyz.
Negizi sırk ártisiniń ónerdegi joly kelte bolady. Sebebi, kúsh-qaırat pen samdaǵaılyqty, jyldamdyq pen tapqyrlyqty talap etetin óner salasyn uzaq jyldar boıy sapta turyp ustap júrý múmkin emes. Sondyqtan elimizdegi Shymkent pen Nur-Sultan sırkine de jas ártister qajet, biraq bulardy da mazalaıtyn birinshi suraq – aılyq tabysy men úı máselesi.
Sırk ártisteri qaterli bolsa da sol azǵantaı aılyqqa eńbek ete berýden basqa amaldary joq. Eń bastysy, ártisterimizdiń áleýeti óte myqty, sony biletin sheteldik kompanııalar halyqaralyq festıvaldarǵa shaqyryp, odan ári ózderine jumysqa alyp ketip jatady. Olardy jibermeı, qııanat jasaýǵa taǵy bolmaıdy. Kúshi bar kezde baryp jaqsy qarajat taýyp, ózderiniń turmys jaǵdaıyn sheship alýlary kerek. О́ıtkeni qazir ýaqytty jiberip alsa úı-kúıi joq bolyp, jasy kelgende dalada qalýy múmkin.
– Balet ártisteri sııaqty sırk ártisteriniń zeınet jasyn sheshý máselesi de kóp jyldan beri aıtylyp keledi.
– Ádette, kúnde jattyǵyp, urshyqtaı ıirilip júrgen soń sırk ártisteriniń jas kórinetini belgili. Kezinde myqty óner kórsetken mamandarymyzdyń jasy kelse de zeınetke shyǵa almaı júrgenderi qanshama. Keshe kerek bolǵan ártisti búgin dalaǵa laqtyryp tastaı almaısyz. Sondyqtan olar qazirgi kezde jastardy ónerge baýlyp júr. Qanshama qıynshylyqtarǵa qaramastan, ózderin sırk sahnasynda ustap júrgen sırk ártisterin kásibı turǵyda baǵalap, qajetti kóńil aýdarylmaǵandyqtan áli kúnge deıin sırkte isteıtin áıelder – 58, al er adamdar 63 jasta zeınetkerlikke shyǵýy ózgerissiz qalǵan.
Joq jerden jańa zań talap etip otyrǵan joqpyz árıne, bizdiń elimizde, qaýipti jáne zııandy óndiriste jumys isteıtinderge jeńildikter qarastyrylǵan. Sırk ónerinde de óte qaýipti jaǵdaılar kóp bolady. Jastaıynan óner dese, ishken asyn jerge qoıatyn sırk ártisteri 40-45 jasta kúsh-qýatyn sarqyp biteri sózsiz. Sebebi, tabıǵattyń da zańy solaı ǵoı, endi olardyń kete qalatyn zeınetaqysy joq, jasy kelmegen, olardy dalaǵa tastaı almaıtynyńyz taǵy bar. Ujymdy jańa býynmen tolyqtyraıyn deseńiz, shtat orny sanaýly bolǵandyqtan, bir adam da ala almaısyz. Bul másele Reseıde óte ońtaıly sheshilgen. Buryn 20 jyldyq eńbek ótilimen zeınetkerlikke shyǵatyn bolsa, keıingi kezde bul másele qaıta qaralyp, reseılik sırk ártisteri 15 jyldyq eńbek úlesimen zeınetkerlikke shyǵa beredi eken. Árıne, jasy kelgen adamnyń akrobattyq trıýktermen kórermenge tańdaı qaqtyrý da ońaıǵa túspeıdi, tipti keıde múmkin de emes. Endi ádemilik pen samdaǵaılyqty kórýge kelgen kórermenniń aldynda da estetıkalyq jaǵynan olqy bop turatyny sózsiz. Janyn shúberekke túıip, kanattyń ústinde ketip bara jatqan alpystaǵy shal men kempirdi kórýge kim qushtar deısiz?
– Sıntezdelgen sırk spektakldaryn uıymdastyrýǵa umtylyp jatqandaryńyzdan habardar edik?
– Ulttyq mádenı mura negizinde jáne horegrafııalyq óner túrlerimen sıntezdelgen sırk óneri týraly sóz aıtylsa, eldiń bári ańyzǵa aınalǵan kanadalyq «Dıý Soleı» sırkin eske alady. Biraq áıgili Dıý Soleıdiń ózinde ujymy men ártisteri joq, ondaı shtatta ártister bolmaǵan soń árıne, janýarlary da bolmaıdy. Olar ár qoıylymǵa jan-jaqtan daıyn nómirlerimen ártisterdi, sportshylardy kelisimshart boıynsha belgili bir ýaqytqa shaqyryp, tek shoýlar daıyndap kórsetedi. Al bizdiń sırkterde shyǵarmashylyq ujym, ártistermen birge at, túıe, jolbarys pen ıtter, aıý, jylan, eshki syndy jan-janýarlarymyz bar jáne olardy ózimiz daıyndaımyz. Jarnama degen keremet kúsh, sol «Dıý Soleı» sırkin kórý úshin kem degende bir aı buryn bılet satyp alynady. Bıletteriniń quny da qymbat, tipti 1000-3000 AQSh dollaryna deıin jetedi. Jarnama jaqsy bolǵan soń qymbattyǵyna qaramastan, bıletteri de tez satylady. Sebebi olardyń keremettigi qarajatty aıamaı, jańa tehnologııalardy paıdalana otyryp, eldi tańdandyrý úshin nebir ssenarıster men keremet rejısserlerdi shaqyryp, dara shoýlar jasaı bilýinde. Árıne, munyń bárine qyrýar qarajat kerek, jáne ol óz shyǵynyn on ese aqtaıdy. Astanada EKSPO-2017 kórmesi bolyp jatqan kezde osy «Dıý Soleı» sırki kelgenin kórgen bolarsyzdar, sonda adam tań qalyp, qulap túserdeı eshteńe bola qoıǵan joq, olardyń tek sol tehnıkalyq múmkinshilikterdi jaqsy paıdalanǵany, lentamen júrgen temir attary ǵana esimizde qaldy.
Endigi jerde bizge de ózimizdi etene tanytý úshin ulttyq erekshelikterimiz ben salt-dástúrimizdi sırk tilinde sóılete bilýimiz kerek. Búgingi tańda at ústindegi oıyndar men trıýkterdiń barlyǵy sırk qoıylymdarynyń eń bir negizgi nómirlerine aınaldy. At ústinde óner kórsetý – ekiniń biriniń qolynan kele bermeıtin aýyr óner. Sondyqtan biz buny ata-babamyzdan qanmen berilgen tól óner dep qana qoımaı, at ústinde óner kórsetetin jastardy tárbıeleýmen aınalysyp kelemiz. Búgingi tańda attyń qulaǵynda urshyqtaı úıiriletin ártisterimiz álem boıynsha úlken suranysqa ıe. Nebir sheteldik kınokompanııalar kaskaderlarymyzǵa úlken qyzyǵýshylyq tanytyp, udaıy shaqyryp júr. At ústinde óner kórsetý akrobatıkanyń bir túri esebinde úıretilip otyrady. Sondyqtan da bul janrda óner kórsetetin jigitterdi daıarlaıtyn myqty mektep qalyptasty dep aıtýymyzǵa bolady. Kez kelgen memleketke barsańyz, olardyń ulttyq kolorıti birden baıqalyp turady. Bizderge de kez kelgen qoıylymdar men baǵdarlamalarda ózimizdiń ulttyq boıaýymyz baıqalyp turýy qajet. Ony kórermenge ádemi jetkize bilý, rejısserlik sheshimderdiń mańyzy asa zor. Bizdiń Qazaq memlekettik sırkine 50 jyl toldy. Osy oraıda Qazaq memlekettik sırki mereıtoılyq úlken halyqaralyq festıvalǵa daıyndyq jasap, josparlap qoıǵan ultymyzdyń «Ertóstik» ertegisiniń jelisinde lazerlik shoý daıyndap, kórermenge jetkizgen edik, ókinishke qaraı, álemdik pandemııanyń kesirinen ol josparymyz iske aspaı qaldy. Degenmen keleshekte de daıyndalatyn baǵdarlamalar men qoıylymdar tolyǵymen ulttyq naqyshta bolýy kerek...
– Áńgimeńizge rahmet.
