Oqý oryndarynda oqys oqıǵa bolmasyn desek...

Jahandaný zamanynda kórshi el túgili, álemniń kez kelgen tusynda bol­ǵan oqıǵadan sabaq alǵan mańyzdy. О́ıt­keni qaıbir eldegi qandaı da jaǵdaı bolsyn, elimizde qaıtalaný yqtımaldyǵyn joqqa shyǵara almaımyz. Sondyqtan terrorızm sııaqty qylmysqa qarsy kúres adamzatqa ortaq másele retinde qaras­tyrylady. Bul rette bilim berý nysan­darynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý jiti nazarda bolǵany jón.

Reseıdegi qaıǵyly oqıǵadan keıin elimizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov Facebook-tegi paraq­shasynda jazba qaldyryp, oqý oryn­darynyń árbir basshysy balalardy qorǵaý máselesine basymdyq berýi tıis ekenin aıtty.

«El Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev bilim berý uıym­da­ry­nyń qaýipsizdigin qam­ta­ma­syz etý qajettiligin atap ótti. Bul másele Úkimet otyrysynda egjeı-tegjeıli qaralyp, ákimdikterge tapsyrma berildi. Sondaı-aq JOO basshylyǵyna oqý korpýstary men jataqhanalarda qaýipsizdikti kúsheıtý kerektigi aıtyldy», dedi mı­nıstr.

Sonymen qatar ol bul tapsyr­ma­lar­dyń jab­dyqtardy túgendeý, jedel bas­qarý ortalyǵyna beınekamera­lar­dy qosýdy qamtamasyz etý, JOO-ǵa kirý rejimin kúsheıtý jáne tótenshe jaǵdaı týyndaǵan kezde qabyldanatyn is-qımyldar boıynsha sabaqtar ótkizý ekenin kóldeneń tartty. «Qazirgi ýa­qyt­ta mınıstrlik basqa mem­lekettik organdarmen birlesip bi­lim berý obek­tileriniń terrorızmge qarsy qor­ǵalýyn uıymdastyrý boıynsha qujat ázirledi. Osy normatıvti-qu­qyq­tyq aktini talqylaý barysynda
2 myń­nan asa suraq pen usynys kelip tústi. Bul qujat keıbir azamattardy alańdatatynyn bilemiz. Olar dabyl batyrmalaryn, beınebaqylaý jú­ıe­sin, týrnıketterdi ornatýǵa jáne tótenshe jaǵdaıdaǵy oqý-jattyǵýlar ótkizýge qarsy ekendigin jazdy. Men bul erejelerdiń balalarǵa qaýip tón­dir­­meıtinin, kerisinshe olardyń qa­ýip­­sizdigin qamtamasyz etýge jáne mu­n­daı jaǵdaılardyń aldyn alýǵa ba­­ǵyt­talǵanyn málimdeımin», dedi A.Aımaǵambetov.

Sondaı-aq vedomstvo basshysy árbir bilim berý uıymynda barlyq qa­ýip­sizdik sharasy qabyldanýy qajet ekenin, ákimdikter bul máseleni keshendi sheshý úshin qosymsha qarajat bólip jatqanyn jetkizdi. Atap aıtqanda, beınebaqylaý kamerasyn, kúzet sıgnaly men dabyl batyrmasyn ornatý, jedel basqarý ortalyǵyna beınekameralardy qosý, ótkizý rejimin uıym­dastyrý jáne qaýipsizdik júıe­siniń basqa da elementteri qaras­tyrylmaq. Qyzmetkerler men oqý­shy­lar tehnıkalyq sharalardan bólek, tótenshe jaǵdaı kezindegi is-qımyl alogorıtmin bilý qajet. Buǵan qosa bi­lim berý uıymdarynda tárbıe ju­my­syn kúsheıtý de basty nazarda bolady.

Jalpy qazirgi tańda elimizde balalar úshin qaýipsiz ortany qamtamasyz etý jóninde birqatar is-shara júrgizilip jatyr. Atap aıtqanda, Úkimettiń 2021 jyl­dyń 6 mamyryndaǵy №305 qaý­ly­symen terrorıstik turǵydan osal (TTO) obektilerdiń terrorızmge qarsy qorǵalýyn uıymdastyrýǵa qo­ıy­­latyn talaptar bekitildi. Jergi­lik­ti atqarýshy organdardyń ishki ister organdarymen kelisýi arqyly bilim berý uıymdarynyń terrorızmge qarsy qorǵalý pasportyn ázirleý jumystary júrgizilýde. Munda TTO obektilerge bi­lim alýshylar men personaldyń naq­ty sany júz jáne odan kóp bilim berý uıymdary jatatynyn atap ótken jón.

Bıyl maýsym aıynyń sońynda Ishki ister mınıstri Erlan Turǵymbaev elimizde terrorısttik turǵydan osal sa­na­tyna jatqyzylǵan 8,8 myńnan asa bilim berý nysany bar ekenin má­lim­de­gen edi. Olardyń sany osy jyl­dyń sáýir aıynda Úkimettiń tıisti qaý­lysynyń qabyldanýymen 2,3 myńǵa artty.

«Qazandaǵy qaıǵyly oqıǵalardy eskere otyryp, Qazaqstannyń oqý oryn­darynda barlyq jalpy bilim bere­tin mektepterge jospardan tys tek­serý júrgizildi, birqatar kem­shi­lik any­q­taldy. Mektepter 100% beı­ne­ba­qylaý kameralarymen qamtamasyz etilgen. Biraq onyń jartysyna jýyǵy standartqa sáıkes kelmeıdi. Jumys is­temeıtin, toqqa qosylmaǵan jáne du­rys ornatylmaǵan kameralar bar. Osyndaı kemshilikter Qaraǵandy oblysynda kóp tirkelgen. 505 mekteptiń 84%-ynda tıisti beınekamera ornatyl­ma­ǵan. Túrkistan oblysyndaǵy 889 mekteptiń 69,7%-ynda beınekameralar tehnıkalyq parametr­ge saı emes. Mektepke kiretin jáne shyǵatyn esikte, ár qabatta, aýlada kameralar turýy kerek. Odan bólek Jedel basqarý ortalyǵyna kameralardyń birazy qosylmaǵan. Elimiz boıynsha tek
1 085 mektep qosylǵan. Mundaı prob­lemalar Shymkent, Almaty, Jambyl jáne Batys Qazaqstan oblystarynda bar. Jergilikti jerlerde mektepterdi shuǵyl dybystyq jáne sıgnaldyq habarlaý júıelerimen jabdyqtaý máseleleri de tolyq sheshilmegen. Olar ár úshinshi mektepte ǵana bar. Mundaı júıeler qaýipti nemese daǵdarystyq jaǵdaılar týyndaǵan kezde, balalardy evakýasııalaý nemese ishki bólmelerge bógde adamdardyń kirýine tosqaýyl qoıý úshin dereý dabyl berý qajet bolǵan kezde kerek. Almaty, Pavlodar jáne Batys Qazaqstan oblystaryndaǵy mektepter sıgnal berý júıelerimen jabdyqtalmaǵan. Barlyq jerde «dabyl túımelerin» engizý qajet. Olar belgili bir jerde bolýy kerek. Bul kez kelgen qaýip-qater nemese tótenshe jaǵdaılar týyndaǵan kezde kúzet uıymdarynyń ortalyqtandyrylǵan baqylaý pýltterine jedel dabyl sıgnalyn berýge múmkindik beredi. Alaıda mundaı «dabyl túımeleri» mektepterdiń 9,3%-ynda ǵana bar», dedi E.Turǵymbaev.

Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Bala­lar­dyń quqyqtaryn qorǵaý komı­te­tiniń tóraǵasy Esenǵazy Imanǵalıev Úkimettiń joǵaryda atalǵan qaýlysyn is­ke asyrý úshin TTO obektilerdiń ter­ro­rızmge qarsy qorǵalýyn uıym­­das­tyrý jónindegi nusqaýlyq ázir­len­genin aıtty.

«Nusqaýlyq bekitilgennen keıin terrorısttik turǵydan osal vedom­stvo­lyq obektilerdiń terrorızmge qarsy qorǵalýyn uıymdastyrý jónindegi jol kartasy ázirlenedi. Oqý jyly ishinde pedagog qyzmetkerler men oqýshylardy tótenshe jaǵdaılar qaýipsizdigin, ter­ro­rısttik qaterdi qamtamasyz etý qa­ǵı­­dalaryna oqytý jáne bilim berý uıymdarynda shtattan tys jaǵdaılarǵa den qoıý boıynsha jyl saıynǵy oqý-jat­tyǵýlar uıymdastyrylady. «Bi­lim týraly» Zańy aıasynda bilim be­rý uıymdarynda jáne olardyń aýmaq­ta­rynda paıdalanýǵa tyıym salynǵan jáne engizýge shektelgen zattar men zattardyń tizbesi bekitildi. Kórsetilgen norma qaýipsiz jáne jaıly oqý ortasyn qurýǵa múmkindik beredi, kámeletke tolmaǵandardyń zańǵa baǵynýshylyq minez-qulqyn qalyptastyrýǵa, quqyq buzýshylyq faktilerin nemese qoǵamǵa qarsy is-áreketterdi anyqtaýǵa jáne jolyn kesýge, sondaı-aq balalardyń densaýlyǵyna zııan keltirýdiń aldyn alý­ǵa járdem kórsetedi. Sonymen qatar Úkimet janyndaǵy kámeletke tol­maǵandardyń isteri jáne olardyń qu­qyqtaryn qorǵaý jónindegi vedomst­voaralyq komıssııanyń 29 oty­ry­synyń qorytyndysy boıynsha qa­zirgi ýaqytta ishki ister organdarymen birlesip bilim berý uıymdarynyń TTO obektilerdiń terrorızmge qarsy qorǵalýyn uıymdastyrýǵa qoıy­la­tyn talaptarǵa sáıkestigine tekserý júr­gizilýde», dedi Balalardyń quqyq­ta­ryn qorǵaý komıtetiniń tóraǵasy.

Sondaı-aq E.Imanǵalıev qazirgi ýaqytta Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes jergilikti atqarýshy organdar Mamandandyrylǵan kúzet qyzmetin engizý boıynsha jumys júrgizip jatqanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, TTO obektilerine jatatyn bilim berý uıymdaryn qorǵaýǵa lısenzııasy bar jeke kúzet uıymdaryna ǵana ruqsat etiledi. «Kúzet qyzmeti týra­­­­­ly» zańǵa sáıkes kúzet qyzmetterin kórsetýdi jeke kúzet uıymdary júzege asyrady. Kúzetýdi júzege asyrýǵa lısenzııasy bar jeke kúzet uıymdary úshin biliktilik talaptary zańnamalyq túrde qatańdatyldy. Sonymen qatar jeke kúzet uıymynyń kúzetshisi laýazymyna 19 jasqa tolǵan jáne kúzetshiniń arnaıy daıarlyǵynan ótken azamattar qabyldanady. Jeke kúzet uıymynda kúzetshi laýazymyn atqaratyn qyzmet­ker­ler mamandandyrylǵan oqý orta­ly­ǵyn­da daıarlaý jáne biliktiligin 

arttyryp otyrady. Tótenshe jaǵdaı kezinde shuǵyl áreket etý úshin kúzetshi laýazymynyń biliktilik talaptary, onyń ishinde radıo baılanystyń jáne qyzmettik qarý salasynda jumys tájirıbesiniń bolý mindettiligi joǵaryda atalǵan qoldanystaǵy zańnamada aıqyndalǵan.

Jalpy Perm ýnıversıtetinde bol­ǵan qaıǵyly oqıǵa elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń qaýipsizdigin qaıta pysyqtaýyna yqpal etti. Mysaly, elor­dadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýra­zııa ulttyq ýnıversıtetiniń bas­pa­sóz qyzmeti oqý ornynda qaýip­sizdik sharalaryna basa mán beriletinin habarlady.

Bizge berilgen málimet boıynsha, EUÝ-diń Keshendi qaýipsizdik jáne baqylaý qyzmetinde 109 adam jumys isteıdi. Basshy jáne onyń orynbasarynan bólek 62 baqylaýshy, 5 aǵa baqylaýshy, 38 baqylaýshy-vahter jáne shtattyq keste boıynsha bir-birden operator, aǵa operator, vıdeo operator bar. Qaýipsizdik qyzmetiniń beınebaqylaý qyzmetkerleri beınebaqylaý kameralaryn udaıy qadaǵalap otyrady. Barlyq oqý ǵımaratynda ruqsatnama tekserý sapasyn arttyrý úshin qosymsha
2 baqylaýshy qyzmetkerden qoıylǵan. Túngi ýaqytta stýdenttik úılerdiń aýlasy 2 kezekshilik aýysymmen baqylaýǵa alynady. Sondaı-aq ýnıversıtettiń Azamattyq qorǵanys jáne eńbekti qor­ǵaý qyzmetimen birlese tótenshe jaǵ­daı boıynsha oqý-jattyǵý jıyndaryn ótkizedi. Kúzet qyzmeti ýchaskelik polısııa ınspektorymen ákimshilik quqyq buzýdyń aldyn alý sharalary boıynsha jıi jumys júrgizip, ýnıversıtet aýmaǵyna kiretin barlyq avto­kólik baqylaý beketi arqyly jiberi­ledi jáne tekseristen ótkiziledi.

Al H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń Ishki qaýip­siz­dik qyzmetiniń habarlaýynsha, oqý ornynyń ǵımarattarynyń terrorızmge qarsy qorǵalýyn qamtamasyz etý maqsatynda biryńǵaı úlgige sáıkes pas­port jasaqtalǵan, terrorızmge jáne ekstre­mızmge qarsy áreket etýdiń ne­giz­gi is-sharalar jospary bekitilgen.

«Bıyl ýnıversıtette Atyraý oblysy Polısııa departamenti ekstremızmge qarsy is-qımyl basqarmasy ýá­kiliniń qatysýymen lańkestikke qar­sy qorǵanysty uıymdastyrý máse­­le­leri boıynsha teorııalyq sabaq ótkizildi. Ýnıversıtettiń oqytýshy-qyzmetkerleri, stýdentter jáne kelý­shi­ler úshin 2 baqylaý-ótkizý beke­ti qarastyrylǵan. Beketter týrnıketter men beınebaqylaý kameralarymen jabdyqtalǵan. Oqý orny aýmaǵynda barlyǵy 297 beınebaqylaý kamerasy ornatylǵan. Onyń 230-y ǵımarat ishinde, al 67-si syrtynda ornatylǵan. Ǵımarat syrtyndaǵy 23 beınebaqylaý kamerasy Atyraý oblysy Ishki ister departamentiniń «Sergek» beınebaqylaý júıesine qosyl­ǵan», delingen ýnıversıtet habar­lamasynda.

Bilim oshaqtarynda qadaǵalaý ju­mystaryn kúsheıtýmen qatar psı­ho­logııalyq jumystarǵa da mán bergen jón. О́ıtkeni álgi qaıǵyly oqıǵa bolǵan ýnıversıtetke qater óz ortasynan keldi. О́zi oqıtyn oqý ordasynda oq jaýdyrǵan stýdent mundaı áreketke barardan buryn oıyn jasyrmaı áleýmettik jelige jazǵan da eken. Biraq munysy sandyraq sanalyp, der kezinde nazarǵa alynbaǵan. Sondyqtan bul jaǵdaıdan da sabaq alý qajet. Iаǵnı áleýmettik jelilerge monıtorıng júrgizilip, psıhologııalyq jumystarǵa den qoıý kerek. Jan-jaqty qamtamasyz etilgen qaýipsizdik qandaı da qaterdiń aldyn alady dep senemiz.