Jýyrda onlaın-formatta ótken Qazaqstan men Reseı elderi arasyndaǵy XVII óńiraralyq yntymaqtastyq forýmynda elimizdiń Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Serikqalı Brekeshev baıandama jasap, Qazaqstanda Reseımen birlesip jolbarysty qaıta jersindirý boıynsha jumys júrgizilip jatqanyn, osy baǵytta Almaty oblysynda memlekettik tabıǵı qoryq qurylǵanyn aıtty.
Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın qazaqstandyq mınıstrden «Qazaqstanda jolbarystar tirshilik etpeı me?» degen suraq qoıdy. Elimizde jolbarystyń tirshilik etpeıtinin, ony qaıtadan jersindirý máselesi pysyqtalyp jatqanyn aıta bastaǵan mınıstrdiń sózin Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev jalǵap, Qazaqstan aýmaǵynda tirshilik etken Turan jolbarystaryna qatysty derekterimen bólisti.
«Áńgime Turan jolbarysy týraly bolyp otyr. Onyń sońǵy túrleri ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldary ómir súrdi. Sodan keıin Uly Otan soǵysy bastalar aldynda olar Qazaqstan aýmaǵynan joǵalyp ketti. Sondyqtan qazir biz osy jolbarystardyń popýlıasııasyn qalpyna keltirý jónindegi halyqaralyq jobany damytyp jatyrmyz», dedi Q.Toqaev. Vladımır Pýtın Reseıde de birqatar jolbarys túrleriniń popýlıasııasy qalpyna keltirilgenin aıtyp, túz taǵysynyń keıbir túri shetelderden aldyrylǵanyn atap ótti.
Osy oraıda redaksııamyzǵa Almaty oblysynyń Balqash aýdanynan joldaǵan avtordyń zertteý maqalasyn nazarlaryńyzǵa usynamyz.
* * *
Qazir ekologııalyq týrızmdi damytý tóńireginde úlken máseleler qozǵalyp jatyr. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda ulttyq ekonomıkany qalyptastyrýǵa ózindik pármen-úlesi bar ekotýrızm máselesin durys jolǵa qoıý keregin basa aıtqan bolatyn. Ekotýrızm máselesi sóz bolyp jatqan tusta Balqash kóli jaǵalaýyna Turan jolbarysyn jersindirip, keleshekte osy jerdi týrısterdiń qyzyǵyp keletin aımaǵyna aınaldyrý máselesi kún tártibinde turǵany anyq.
HH ǵasyrdyń basynda jer betinde 100 myńǵa tarta jolbarys bolǵan eken. Qazir 4,5 myńdaıy ǵana qalypty. Jolbarys bir kezderi Taıaý Shyǵys, Zakavkaze jáne Ortalyq Azııa elderin, Túrkııadan soltústik-batys Qytaıǵa deıingi jerlerdi meken etipti. Jer betinde osy jyrtqysh sanynyń kúrt azaıýy, kóptegen óńirde quryp ketýi Qazaqstandy da aınalyp ótken joq. Kezinde jerimizdi mekendegen Turan jolbarysynan da tuqym qalmapty.
Ǵalymdar Turan jolbarysy genetıkalyq-molekýlıarlyq jaǵynan Qıyr Shyǵystaǵy Amýr jolbarysyna óte jaqyn ekenin dáleldegen soń olardyń quryp ketken popýlıasııasyn qaıtadan qalpyna keltirý máselesi qazaqstandyq ekologter tarapynan qolǵa alyndy.
2010 jyly Qazaqstan Úkimeti jolbarys tuqymyn Qazaqstan tabıǵatynyń aıasyna qaıta ákelý josparyn jarııalady. Al 2017 jyly Qazaqstan Úkimeti men Búkilálemdik jabaıy tabıǵat qory (WWF) arasynda Jolbarysty tabıǵatqa qaıta ákelý baǵdarlamasyn júzege asyrý jónindegi memorandýmǵa qol qoıyldy. Osy qujattyń negizinde Qazaqstan Respýblıkasynyń 2018 jylǵy 27 maýsymdaǵy qaýlysyna sáıkes Almaty oblysynda «Ile-Balqash» tabıǵı rezervaty quryldy. Onyń aýmaǵy 415 myń sharshy shaqyrymdy quraıdy. Jolbarys sanyn molaıtýda bul aımaq beker tańdalǵan joq. 1947-1948 jyldary Qazaqstandaǵy sońǵy jolbarystyń kózi osy óńirde joıyldy. Munda onyń keıinge deıin ómir súrip kelýi basqa jerlermen salystyrǵanda bul óńirdiń jolbarystyń mekendeýine qolaıly ekenine, tabıǵı ortanyń jaqsy saqtalǵanyna baılanysty edi. Sonyń nátıjesinde Ile ózeniniń saǵasy men Balqash kóliniń ońtústik jaǵasynyń ekojúıesi jolbarystyń tirshiligine qolaıly degen tujyrym jasaldy. Sóıtip Qazaqstan jarty ǵasyrdan astam ýaqyt buryn joıylyp ketken jolbarystardy Ortalyq Azııaǵa qaıtaratyn tuńǵysh el bolyp otyr.
Jolbarystardyń osy óńirdiń tabıǵatyn jersinip, molaıýynyń birden-bir sharty onyń jemtigine tikeleı baılanysty eken. Ol jaılaǵan jerde jemtik mol bolýy kerek. Onyń negizgi qoregi – jabaıy shoshqa men buǵylar. Jyl saıyn rezervat aýmaǵyna elýdeı buǵy ákelinýde. Odan basqa qaraquıryq, jeıran bastaryn molaıtý, dala men jartylaı shóleıt ekojúıesinde qulandy qalpyna keltirý josparlanýda.
Jolbarystardy jersindirý baǵdarlamasy kózdelgen maqsatqa qol jetkizýmen qatar Ońtústik Balqash pen Ile deltasy tabıǵatynyń, ekojúıesiniń qaıta qalpyna kelýine, sonymen qatar aýdannyń, rezervatqa taıaý eldi mekenderdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna yqpal etetindigi de aıqyndalyp otyr.
Ekologııalyq aǵartýshylyqty, jastardyń bilimin, ekologııalyq qaýipsiz kásipkerlikti damytý arqyly jergilikti halyqty qoldaý, jurtty azyq-túlikpen qamtamasyz etetin aýylsharýashylyq baǵytyndaǵy jobalar – Jolbarysty jersindirý baǵdarlamasy aıasyndaǵy mindetterdiń bir bóligi ǵana.
Jasyratyn ne bar, aýyldyq jerlerde naqty jumys oryndarynyń jetispeýshiliginen kóptegen otbasynyń kirisi tabıǵatqa zańsyz qol suǵyp, brakonerlik jasaý jolmen keletini ras. Atalǵan joba osy jaǵdaıdy ózgertýge de baǵyttalǵan. WWF Dúnıejúzilik jabaıy tabıǵat qory «Ekobıojoba» qorymen birlesip, tórt jyl boıy jergilikti halyqty qoldaý jobalaryn júzege asyryp keledi. Jyl saıyn shaǵyn granttar boıynsha konkýrstar ótedi. Klımattyń ózgerýine qaraı jáne sý mólsheriniń azaıýyna baılanysty jergilikti halyq egistik alqaptary men baý-baqshalarynda tamshylatyp sýarý ádisin qoldanýda. Olarǵa egetin materıaldar beriledi, aýyl jastarynyń merekeleri men basqadaı is-sharalaryn uıymdastyrýǵa kómek berilýde. Arnaıy kýrstar uıymdastyrylýda, tipti koronavırýs jaılaǵan qıyn jaǵdaıda jergilikti aýrýhanaǵa kómekterin de berip turady.
WWF aldyndaǵy úlken mıssııa – adam men tabıǵat arasyndaǵy úılesimdilikti, garmonııany qalyptastyrý. Jolbarystardy jersindirý arqyly osy óńirge álemniń ár túkpirinen ekologııalyq týrıster tartý kózdelýde. Sonymen qatar Ile ózeni sýynyń basym bóligin ıemdenetin Qytaıdan qorǵap, qaýipsizdikti qamtamasyz etýge negiz bar. Baǵdarlamany oryndaý barysynda Ile ózeniniń arnasyna erekshe kóńil bólinedi. Qytaı men Qazaqstannyń sýdy qansha alyp otyrǵany basty nazarda bolady. Qytaımen Ile sýyn paıdalanýǵa baılanysty kelisim jasaǵanda «jolbarys baǵdarlamasy» basty áńgimeniń taqyryby bolmaq.
Osy aýqymy keń sharany júzege asyrýda jergilikti turǵyndardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý – baǵdarlamanyń basty mindeti. Jolbarys ózine qaýip tónbese adamǵa shappaıdy. Jolbarys júretin aımaqqa jaqyn ornalasqan eldi mekenderdiń qaýipsizdigi qamtamasyz etiledi. Jolbarys eldi mekenderge kirmeıtin bolady. Úı janýarlary shyǵyny bolyp jatsa, ol Qazaqstan Respýblıkasy men WWF tarapynan qaıtarylady. Taǵy bir aıta ketetin dúnıe, jolbarys júrgen jerde qasqyr bolmaıdy. Demek, mal shyǵyny azaıady, tipti bolmaıdy deýge negiz bar.
El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev óz Joldaýynda «Týrızmdi ásirese ekotýrızmdi damytýǵa ekonomıkanyń mańyzdy salasy retinde basa mán berý qajet. Ony damytý úshin qajetti ınfraqurylym júrgizýdi, sonyń ishinde jol salyp, bilikti mamandar daıyndaýdy qamtamasyz etý qajet» dep, týrızm salasyna erekshe nazar aýdarǵan bolatyn. Demek, el ekonomıkasyn qalyptastyrýda tabys kózin ákeletin osy salany damytý ózekti mindetterdiń biri dep qabyldaýymyz qajet.
Úndistandaǵy jolbarystar halyqaralyq kómekpen keletin týrıster arqyly elge jylyna 1 mln dollar paıda ákeledi eken. Qazaqstan jolbarysy da elimizge ekonomıkalyq turǵydan paıdaly bolatynyna senim zor.
Altynbaı SIQYMBEK,
jýrnalıst
Almaty oblysy,
Balqash aýdany
