Ekologııa • 04 Qazan, 2021

Jolbarys qalaı jersindirilmek?

341 ret kórsetildi

Erterekte Kókshe teńiz ataǵan Balqash kóliniń qamysty nýynda jolbarys jymy bolǵany tarıhtan belgili. О́tken ǵasyrdyń ortasyna jetpeı quryp bitken túz jyrtqyshy týraly kórnekti qazaq qalamgeri Muhtar Maǵaýınniń «Shaqan sheri» atty kórkem shyǵarmasy da oqyrman qaýymǵa keńinen tanys. Mine, osy tarǵyl ańnyń tuqymyn qalpyna keltirý týraly otandyq jobaǵa halyqaralyq deńgeıde kóńil bólinip otyr.

 

Jýyrda onlaın-formatta ótken Qazaqstan men Reseı elderi arasyndaǵy XVII óńir­ara­lyq yntymaqtastyq forý­mynda elimizdiń Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Serikqalı Brekeshev baıandama jasap, Qazaqstanda Reseımen birlesip jolbarys­ty qaıta jersindirý boıynsha ju­mys júrgizilip jatqanyn, osy baǵytta Almaty oblysynda mem­lekettik tabıǵı qoryq quryl­ǵanyn aıtty.

Reseı prezıdenti Vladımır Pý­tın qazaqstandyq mınıstrden «Qazaqstanda jolbarystar tirshi­lik etpeı me?» degen suraq qoı­dy. Elimizde jolbarystyń tir­shilik etpeıtinin, ony qaı­tadan jersindirý máselesi pysyq­talyp jatqanyn aıta basta­ǵan mınıstrdiń sózin Qazaq­stan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev jalǵap, Qazaq­stan aýmaǵynda tirshilik etken Turan jolbarystaryna qatysty derekterimen bólisti.

«Áńgime Turan jolbarysy týraly bolyp otyr. Onyń sońǵy túrleri ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldary ómir súrdi. Sodan keıin Uly Otan soǵysy bastalar aldyn­da olar Qazaqstan aýmaǵynan joǵa­lyp ketti. Sondyqtan qazir biz osy jolbarystardyń popýlıasııasyn qal­pyna keltirý jónindegi halyqaralyq jobany damytyp jatyrmyz», dedi Q.Toqaev. Vladımır Pýtın Reseıde de birqatar jolbarys túrleriniń popýlıasııasy qalpyna keltirilgenin aıtyp, túz taǵysynyń keıbir túri shetelderden aldyrylǵanyn atap ótti.

Osy oraıda redaksııamyzǵa Almaty oblysynyń Balqash aýdanynan jol­daǵan avtordyń zertteý maqalasyn na­zar­laryńyzǵa usynamyz.

 * * *

Qazir ekologııalyq týrızmdi damytý tóńireginde úlken máseleler qozǵa­lyp jatyr. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Jol­­daýynda ulttyq ekonomıkany qalyp­­tastyrýǵa ózindik pármen-úlesi bar eko­­týrızm máselesin durys jolǵa qoıý keregin basa aıtqan bola­tyn. Eko­týrızm máselesi sóz bolyp jatqan tusta Balqash kóli jaǵalaýyna Turan jolbarysyn jersindirip, keleshekte osy jerdi týrısterdiń qyzyǵyp keletin aıma­ǵyna aınaldyrý máselesi kún tártibinde turǵany anyq.

HH ǵasyrdyń basynda jer betinde 100 myńǵa tarta jolbarys bolǵan eken. Qazir 4,5 myńdaıy ǵana qalypty. Jolb­arys bir kezderi Taıaý Shyǵys, Za­kavkaze jáne Ortalyq Azııa elderin, Túrkııadan soltústik-batys Qytaıǵa deıingi jerlerdi meken etipti. Jer be­tinde osy jyrtqysh sanynyń kúrt azaıýy, kóptegen óńirde quryp ketýi Qazaqstandy da aınalyp ótken joq. Kezinde jerimizdi mekendegen Turan jolbarysynan da tuqym qalmapty.

Ǵalymdar Turan jolbarysy gene­tıkalyq-molekýlıarlyq jaǵynan Qıyr Shyǵystaǵy Amýr jolbarysyna óte jaqyn ekenin dáleldegen soń olardyń quryp ketken popýlıasııasyn qaıtadan qalpyna keltirý máselesi qazaqstandyq ekologter tarapynan qolǵa alyndy.

2010 jyly Qazaqstan Úkimeti jolbarys tuqymyn Qazaqstan ta­bı­­ǵa­tynyń aıasyna qaıta ákelý josparyn jarııalady. Al 2017 jyly Qazaqstan Úkimeti men Búkilálemdik jabaıy tabıǵat qory (WWF) arasynda Jol­barysty tabıǵatqa qaıta ákelý baǵdarlamasyn júzege asyrý jónin­degi memorandýmǵa qol qoıyldy. Osy qujattyń negizinde Qazaqstan Respýb­lıkasynyń 2018 jyl­ǵy 27 maýsymdaǵy qaýlysyna sáıkes Almaty oblysynda «Ile-Balqash» tabı­ǵı rezervaty quryldy. Onyń aýmaǵy 415 myń sharshy shaqyrymdy quraıdy. Jolbarys sanyn molaıtýda bul aımaq beker tańdalǵan joq. 1947-1948 jyldary Qazaqstandaǵy sońǵy jolbarystyń kózi osy óńirde joıyldy. Munda onyń keıinge deıin ómir súrip kelýi bas­­qa jerlermen salystyrǵanda bul óńir­diń jolbarystyń mekendeýine qo­laıly ekenine, tabıǵı ortanyń jaqsy saqtalǵanyna baılanysty edi. Sonyń nátıjesinde Ile ózeniniń saǵasy men Balqash kóliniń ońtústik jaǵasynyń ekojúıesi jolbarystyń tirshiligine qo­laıly degen tujyrym jasaldy. Sóı­tip Qazaqstan jarty ǵasyrdan astam ýaqyt buryn joıylyp ketken jolbarystardy Ortalyq Azııaǵa qaıtaratyn tuńǵysh el bolyp otyr.

Jolbarystardyń osy óńirdiń ta­bıǵatyn jersinip, molaıýynyń birden-bir sharty onyń jemtigine tikeleı baı­­lanysty eken. Ol jaılaǵan jerde jemtik mol bolýy kerek. Onyń ne­gizgi qoregi – jabaıy shoshqa men bu­­ǵylar. Jyl saıyn rezervat aýma­ǵyna elýdeı buǵy ákelinýde. Odan bas­qa qaraquıryq, jeıran bastaryn molaıtý, dala men jartylaı shóleıt ekojúıesinde qulandy qalpyna keltirý josparlanýda.

Jolbarystardy jersindirý baǵ­dar­lamasy kózdelgen maqsatqa qol jet­kizý­men qatar Ońtústik Balqash pen Ile del­­tasy tabıǵatynyń, ekojúıe­siniń qaı­ta qalpyna kelýine, sonymen qatar aýda­nnyń, rezervatqa taıaý eldi meken­der­diń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna yqpal etetindigi de aıqyn­dalyp otyr.

Ekologııalyq aǵartýshylyqty, jas­­tardyń bilimin, ekologııalyq qa­ýipsiz kásipkerlikti damytý arqyly jergilikti halyqty qoldaý, jurtty azyq-túlikpen qamtamasyz etetin aýyl­­sharýashylyq baǵytyndaǵy jobalar – Jolbarysty jersindirý baǵdar­la­masy aıasyndaǵy mindetterdiń bir bóligi ǵana.

Jasyratyn ne bar, aýyldyq jerlerde naqty jumys oryndarynyń jetis­peýshiliginen kóptegen otbasy­nyń kirisi tabıǵatqa zańsyz qol suǵyp, brakonerlik jasaý jolmen keletini ras. Atalǵan joba osy jaǵdaıdy óz­­gertýge de baǵyttalǵan. WWF Dú­nıe­­­­­júzilik jabaıy tabıǵat qory «Ekobıojoba» qorymen birlesip, tórt jyl boıy jer­gilikti halyqty qoldaý jobalaryn júzege asyryp keledi. Jyl saıyn shaǵyn granttar boıynsha konkýrs­tar ótedi. Klı­mattyń ózgerýine qaraı jáne sý mól­sheriniń azaıýyna baılanysty jer­gilikti halyq egistik alqaptary men baý-baqshalarynda tam­­shylatyp sýarý ádisin qoldanýda. Olarǵa egetin materıaldar beriledi, aýyl jas­ta­rynyń merekeleri men bas­qadaı is-sharalaryn uıymdastyrýǵa kómek berilýde. Arnaıy kýrstar uıym­das­ty­rylýda, tipti koronavırýs jaı­laǵan qıyn jaǵdaıda jergilikti aýrý­hanaǵa kómekterin de berip turady.

WWF aldyndaǵy úlken mıssııa – adam men tabıǵat arasyndaǵy úıle­simdilikti, garmonııany qalyp­tastyrý. Jolbarys­tardy jersindirý arqyly osy óńirge álemniń ár túkpirinen eko­lo­gııalyq tý­rıster tartý kózdelýde. So­nymen qa­tar Ile ózeni sýynyń basym bóli­gin ıemdenetin Qytaıdan qor­ǵap, qa­ýipsizdikti qamtamasyz etý­ge negiz bar. Baǵdarlamany oryndaý ba­rysynda Ile ózeniniń arnasyna erekshe kóńil bólinedi. Qytaı men Qazaqstannyń sýdy qansha alyp otyr­­ǵany basty na­zarda bolady. Qytaı­­men Ile sýyn paıda­lanýǵa baı­la­nys­ty kelisim jasa­ǵanda «jolbarys baǵ­darlamasy» basty áńgimeniń taqyryby bolmaq.

Osy aýqymy keń sharany júzege asyrýda jergilikti turǵyndardyń qa­ýipsiz­digin qamtamasyz etý – baǵdar­lamanyń basty mindeti. Jolbarys ózine qaýip tónbese adamǵa shappaıdy. Jol­barys jú­retin aımaqqa ja­qyn ornalasqan eldi mekenderdiń qaýip­sizdigi qamtamasyz etiledi. Jolbarys eldi mekenderge kir­­meıtin bolady. Úı janýarlary shyǵ­yny bolyp jatsa, ol Qazaqstan Res­pýblıkasy men WWF tarapynan qaı­tarylady. Taǵy bir aıta ketetin dúnıe, jolbarys júrgen jerde qasqyr bol­maıdy. Demek, mal shyǵy­ny azaıady, tipti bolmaıdy deýge negiz bar.

El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev óz Joldaýynda «Týrızmdi ási­re­­se ekotýrızmdi damytýǵa ekonomı­kanyń ma­ńyzdy salasy retinde basa mán berý qajet. Ony damytý úshin qajetti ın­fra­qurylym júrgizýdi, sonyń ishinde jol salyp, bilikti mamandar daıyndaýdy qamtamasyz etý qajet» dep, týrızm salasyna erekshe nazar aýdarǵan bolatyn. Demek, el ekonomıkasyn qa­lyptastyrýda ta­bys kózin ákeletin osy salany damytý ózekti mindetterdiń biri dep qabyl­daýymyz qajet.

Úndistandaǵy jolbarystar halyq­aralyq kómekpen keletin týrıster arqyly elge jylyna 1 mln dollar paıda ákeledi eken. Qazaqstan jolbary­sy da elimizge ekonomıkalyq tur­ǵydan paıdaly bolatynyna senim zor.

 

Altynbaı SIQYMBEK,

jýrnalıst

Almaty oblysy,

Balqash aýdany

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Elordadaǵy JEO-3 bıyl iske qosylady

Elorda • Búgin, 11:10

Almatyda epıdahýal kúrdelenip barady

Koronavırýs • Búgin, 11:00

«Omıkronnyń» bastapqy belgileri qandaı?

Koronavırýs • Búgin, 10:50

Dúısenbige arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:25

«Sary» aımaqta Túrkistan oblysy tur

Koronavırýs • Búgin, 09:10

Oıyn-saýyq ortalyqtary jumysyn toqtatty

Koronavırýs • Búgin, 09:00

Jetisýda juqpaly indettiń ekpini qatty

Koronavırýs • Búgin, 08:57

Koronavırýs qaıta kúsheıdi

Koronavırýs • Búgin, 08:54

Ońtaılysy – onlaın oqý

Aımaqtar • Búgin, 08:53

Qyzmet túrleriniń tizbesin keńeıtti

Ekonomıka • Búgin, 08:50

Sapa artpaıynsha, sýbsıdııa joq

Aımaqtar • Búgin, 08:45

Koronavırýs qaıta órshidi

Álem • Búgin, 08:42

Antıbıotıkti orynsyz qoldaný qaýipti

Medısına • Búgin, 08:35

Vırýs juqtyrý azaımaı tur

Koronavırýs • Búgin, 08:30

Asyǵys sheshim

Qazaqstan • Búgin, 08:15

Kómek kórsetiledi

Qoǵam • Búgin, 08:10

Qor strategııasy ázirlenedi

Qazaqstan • Búgin, 08:00

Uqsas jańalyqtar