Qazirgi tańda jastar arasynda oryn alǵan qylmystyń aldyn alý ózekti máselege aınalyp otyr. Jasóspirimder arasyndaǵy qylmys qashanda ulttyq qaýipsizdigimizge, el bolashaǵyna qaýip tóndireri sózsiz. Demek, ósip kele jatqan urpaqtyń qylmystyń buralań joldaryn tańdaýy dáýir qasireti.
Olar oılamaǵan jerde shalys basyp, qylmys áleminiń esigin ashyp jatady. Osyndaı sátte olardy tárbıe ǵana túzep, oń jolǵa salýy múmkin. Tárbıege qatysty ádebıet synshysy, pýblısıst V.Belınskıı: «Tárbıe – adam taǵdyryn sheshetin uly is» dep úlken baǵa bergen. Sondyqtan da balany ınabattylyqqa tárbıeleý – bárimizdiń adal boryshymyz. Otbasyndaǵy ata-ananyń tárbıesi balany salamatty ómir súrýge úıretedi. Endeshe, balanyń qalyptasýyna eń birinshi otbasy tárbıesi tikeleı áser etedi.
Sondyqtan da áke men ana tárbıesi – balalar úshin óte mańyzdy. Sebebi, onyń minez-qulqy, ózgelermen qarym-qatynasy, óner-bilimi balanyń kóz aldyndaǵy úlgi-ónege alatyn, solarǵa qarap ósetin nysanasy. Bizdiń babalarymyz «Áke kórgen oq jonar, sheshe kórgen ton pisher», dep úlken baǵa bergen. Sábı shyr etip dúnıege kelgen sátten bastap, tal besikke salyp, ımandylyqqa tárbıelegen.
Al búgingi urpaq tárbıesi qandaı! Ata-analarymyz bala tárbıesine tolyqqandy ýaqyt bólip, olardyń nemen shuǵyldanatynyna nazar aýdara ma? Árıne, birden jaýap berý óte kúrdeli másele. Jasóspirimderdiń boıynan psıhologııalyq ashýshańdyǵyn, úlkenderge elikteýin jáne qaqtyǵys jaǵdaılarǵa beıimdiligi syndy birqatar erekshelikterdi kórýge bolady. Ári jasóspirimderdiń kóp bóliginiń jumys istemeıtindigi, ýaqytyn bos ótkizetindigi jáne oqý jaǵdaıynyń joqtyǵy olardyń qylmys jasaýyna jıi túrtki bolady.
Kóp jaǵdaıda qylmystyń týyndaý sebepterine jasóspirimder tárbıelenip otyrǵan tómengi áleýmettik deńgeı jáne otbasylardyń quqyqtyq mádenıet kemdigi tikeleı yqpal jasaıdy.
Ár adamnyń taǵdyry tárbıege tyǵyz baılanysty. Jaqsy tárbıe alǵan adam balasy jaqsy ómir súre alady.Teris tárbıe alǵandar kúldikómesh ómir keshedi. Aqyl-parasaty az, ishimdikke salynyp, es-aqylynan aıyrylǵan ata-anadan ne qaıyr. Áke-sheshe quldyrasa qulyqsanalyq jaǵynan balaǵa kesapaty tıip, onyń tikeleı psıhıkasyna áser etetini sózsiz. Qylmys, qaıshylyqtyń aldyn alý, quqyqty nasıhattaý jumystary qarqyndy júrgizilmeıdi.
Búginde, kópshilik qaýym kámelet jasqa tolmaǵandardyń quqyqtary men mindetteri jaıynda az qulaǵdar. Máselen, kámelet jasqa tolmaǵan quqyq buzýshylardyń psıhıkasy men jasynyń erekshelikterin eskerip, BUU Bas Assambleıasy 1985 jyly «Pekın erejesi» degen atpen belgili «Kámelet jasqa tolmaǵandarǵa qatysty sot tóreligin júzege asyrýǵa baılanysty Birikken Ulttar Uıymynyń erejelerin» bekitti. Bul atalǵan Ereje árbir eldiń zańdarynda eskerilýi tıis jáne osy sanattaǵy isterdi tergeý jáne sot talqylaýy barysynda qoldanylady. Onda kámelet jasqa tolmaǵandardyń quqyqtary men zańdy múddelerine qosymsha kepildikter mazmundalǵan, sondyqtan is júrgizý áreketterin retteıtin jalpy normalar aýystyrylmaıdy, tek tolyqtyrylady. Bul normalar qylmys jasaǵan sátte 18 jasqa tolmaǵan adamdardyń isterine qoldanylady. Atap aıtqanda, tulǵanyń erki, ıntellektýaldyq jáne psıhıkalyq damý deńgeıi; kámelet jasqa tolmaǵannyń jeke basyn zertteý barysynda jasty anyqtaýmen qatar, onyń jalpy damý deńgeıin, ıaǵnı naqty jaǵdaıǵa beıimdelýin, óz tártibine aqylmen baǵa berýi men óz áreketterin anyqtaýdyń mańyzy zor.
Elbasynyń Jarlyǵymen bekitilgen «Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jyldan 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynda» qylmystyq quqyqty damytýdyń negizgi baǵyttary aıtylǵan, ıaǵnı eń aldymen asa qoǵamdyq pikir týdyrmaıtyn adamdarǵa (abaısyzda qylmys jasaǵan, kámelettik jasqa tolmaǵan adamdar, ózge de adamdarǵa – jazany jeńildetetin mán-jaılar bar bolǵanda) qatysty qylmystyq jazalaýdan bosatýdyń sharttaryn keńeıtý arqyly qylmystyq qýǵyn-súrgindi qoldaný aıasyn kezeń-kezeńmen qysqartý múmkindigin aıqyndaý bolyp tabylady delingen. Tujyrymdamada kórsetilgen baǵyttardy oryndaý maqsatynda 2010 jyldyń 23 qarashasynda «Balalar quqyǵyn qorǵaýdy qamtamasyz etý máseleleri boıynsha Qazaqsan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý» týraly zań qabyldandy. Bul zańmen bas bostandyqtan aıyrý jazalarynyń joǵarǵy jáne tómengi merzimderi azaıtyldy, keıbir aýyr emes qylmys jasaǵandarǵa bas bostandyǵynan aıyrý jónindegi jazalar alyndy, qoldaný úshin bas bostandyqtan aıyrmaıtyn (balamaly) jaza túrleri engizildi.
Sondyqtan da qylmystyń aldyn alý jáne olardyń jolyn kesý úshin mańyzdy sharalardy júzege asyrý qajet. Jalpy, olarǵa qolaıly orta týǵyzý úshin, ıaǵnı jetkilikti materıaldyq jaǵdaı jasaý, olarmen jeke qarym-qatynas júrgizý, rýhanı jáne quqyqtyq turǵydan tárbıeleý basty mindet bolyp sanalady. Budan shyǵatyn qorytyndy olardyń kúsh-qýatyn oń arnaǵa burý. Máselen, qoǵamdyq is-sharalarǵa, ıaǵnı ártúrli baǵyttaǵy úıirmelerge jáne tehnıkalyq sabaqtarǵa, sondaı-aq, sport túrlerine baýlý. Sondyqtan da ata-ana bala tárbıesin mektepke ǵana júktemeı, ózderi de aıryqsha kóńil bólip otyrýy tıis. Qashanda «Ne ekseń, sony orarsyń», degen halqymyzdyń oıy ozyq emes pe? Endeshe, tárbıe bar jerde qylmys ta sırek bolmaq.
Qazirgi ýaqytta tehnologııa ǵylymy qarqyndy túrde damydy. Basym jaǵdaıda kóp otbasynda ǵalamtor jelisi jáne ózge de aqparat kózderi iske qosylǵan. Al ondaǵy keıbir mádenıettik talǵamy óte tómen, aqylǵa syıymsyz, ádepsiz sýretter men aqparattar bala sanasynan tysqary qalýy múmkin emes.
Bul qoǵamdyq ómirdiń keleńsiz jaqtary, halyqtyń áleýmettik ahýalynyń tómen ekenin nemese otbasy tárbıesiniń durys emestigin ańǵartady. Máselen, Qazaqstanda 2013 jyldyń 6 aıynda kámelet jasqa tolmaǵan 2736 tulǵaǵa (2012 jyly 3395 tulǵa) qatysty qylmystyq is tirkelgen, ıaǵnı 5,6% (2012 jyly 6,6%) quraıdy. О́tken jylmen salystyrǵanda 19,4% kemigen. Sózimiz dáleldi bolý úshin Qazaqstannyń jekelegen aımaqtarynyń kórsetkishin tarazylasaq, Astana, Atyraý, Jambyl, Ońtústik Qazaqstanda atalǵan qylmys túrleriniń kórsetkishi tómendegen, kerisinshe Almaty oblysynda bul kórsetkish artqan. Osy tómendegen kórsetkishtiń úlesi 12-17 jas shamasyndaǵy balalarǵa tıesili eken, ıaǵnı 1996-2001 jyly týylǵan balalar. Sonymen qatar, aǵymdaǵy jyly Shyǵys Qazaqstan oblysynda bul atalǵan isterdiń sany artqan. Qala turǵyndarynyń 10 myń halqyna shaqqanda onyń 12-17 jas aralyǵyndaǵy qylmys jasaǵandardyń sany 35-ke jetip otyr. Al Qostanaı men Aqmolada 30 is tirkelgen.
Statıstıkalyq málimetterge zer salsaq, qylmystyń adam óltirý jáne densaýlyqqa zııan keltirý túrleri eleýli artqan. Sonyń ishinde jeke adamǵa qarsy jasalǵan qylmystardyń sany 152 (139 ótken jyly osy kezeńde), ıaǵnı 9,4 % quraıdy. Sonyń ishinde qylmys sanattaryna qaraı asa aýyr qylmystar sany 2 ese artqan.
Jastarymyzdyń ómirine balta shabatyn taǵy bir kesel – nashaqorlyq. Bul tek jahandyq másele ǵana emes, sonymen qatar, bizdiń elimizde kún tártibinde turǵan ózekti máselelerdiń biri. Nashaqorlyqtyń negizgi sebepteriniń arasynda balalar men kámelet jasqa tolmaǵandardyń devıantty túri retinde, birinshi orynda áleýmettik faktorlar, ıaǵnı bos ýaqytqa arnalǵan baǵdarlamalardyń bolmaýy, ýaqytyn bos ótkizý, áleýmettik dárejeniń birden ózgerýi – qoǵamdaǵy bólinýler, adamı, ómirlik qundylyqtardyń toqyraýy, psıhologııalyq belsendirgish zattardyń kóptigi jáne olardyń jeńil qoljetimdiligi bolyp tabylady.
Sonymen qatar, qoǵamymyzdyń eń aýyr dertine aınalyp otyrǵan máseleniń biri – jas býyn jetkinshekterdiń óz erkimen ómirin qııýy. «Shyndyǵynda, bir ǵana fılosofııalyq mańyzdy másele bar, ol – adamnyń ózine-ózi qol jumsaý máselesi», – dep fılosof Alber Kamıýdyń aıtqany búgingi kún tártibindegi basty máselege aınalyp otyr. Sonyń ishinde kámelet jasqa tolmaǵandardyń bul teris joldy tańdaýy kóńilge qaıaý túsiredi. Ásirese, olar qalyptasý kezeńinde kóp qıyndyqtarǵa tózbeı durys joldan adasady. Olardyń ózderine qol jumsaýdyń basty sebepteri ár-túrli jaǵdaılarmen ushtasady.
Endeshe, dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy men Halyqaralyq sýısıdpen kúres qaýymdastyǵynyń jarııalaǵan málimetterine kóz salsaq, dúnıejúzinde árbir 40 sekýnd saıyn bir adam sýısıdaldi áreketke barsa, bizdiń elimizde ár saǵat saıyn bir turǵyn óz erkimen ómirimen qosh aıtysýǵa bel býady eken. Atalǵan uıymnyń málimdemesine súıensek, bul áreketke 15-44 jas aralyǵyndaǵy azamattar jıi baratyn kórinedi.
Elimizdiń quqyq qorǵaý organdarynyń málimdeýinshe jasóspirimderdiń qylmys álemine barýyna kóp jaǵdaıda otbasyndaǵy jaǵdaıdyń turaqsyzdyǵy tikeleı áser etetinin alǵa tartyp otyr. Otbasynda janjaldan japa shekken balalar, tuıyqqa tirelip, onyń kúrmeýin tappaı, basym jaǵdaıda óz ómirlerine qol salady eken.
О́rkenıetti elderde sýısıdke qarsy sharalar júrgiziledi. Máselen, Anglııa memleketinde osy indetke qarsy arnaıy zań qabyldanǵan. Al, Japonııada psıhıkasy álsiz balalarmen jumys isteıtin sýısıodolog degen mamandar bar. Tipti, Eýropada óz-ózin ólimge qımaq bolǵandardy qylmysker retinde tirkep, qamaýǵa alyp, jazaǵa tartady eken. Sondyqtan da sýısıdtiń adam úshin ǵana emes, jalpy memleketke de zııany mol. Ol halyq sanynyń azaıýyna ǵana ákep qoımaı, memleketti áleýmettik-ekonomıkalyq shyǵynǵa da batyrady. Osyndaı psıhologııasy turaqsyz jastarymyzǵa jáne olardyń ata-analaryna der kezinde kómek kórsetý úshin árbir aýdandarda daǵdarys ortalyqtary qurylyp, onda arnaıy mamandar kómek kórsetse.
Ekinshiden, mektepterde psıhologtar ár balamen jumys jasap, olardyń ata-analarymen tyǵyz qarym-qatynasta bolyp, bul derttiń aldyn alý úshin tárbıelik máni bar sharalardy jıi uıymdastyrsa.
Sondyqtan da jaqyn jandarymyzǵa, osyndaı kúızeliske ushyraǵan kezderin sezsek, meıirim-shapaǵatymyzdy aıamaı, sóılesip, kóńilin jubatyp, oqys oqıǵadan saqtaý qajet. Búginde jastarymyzdy «Sýısıd – tyǵyryqtan shyǵar jol emes», «Meniń tańdaýym – ómir», «О́mir – sen keremetsiń!» degen urandy boılaryna sińire otyryp tárbıeleý qajet.
Bizdiń Ata Zańymyz «Memleketimizdiń eń qymbat qazynasy – adam jáne onyń ómiri» dep bastalady. Endeshe, sol qymbat qazynany kózimizdiń qarashyǵyndaı etip qorǵaý árbir azamattyń aldynda jáne qoǵamnyń aldynda turǵan ózekti másele.
Olar oılamaǵan jerde shalys basyp, qylmys áleminiń esigin ashyp jatady. Osyndaı sátte olardy tárbıe ǵana túzep, oń jolǵa salýy múmkin. Tárbıege qatysty ádebıet synshysy, pýblısıst V.Belınskıı: «Tárbıe – adam taǵdyryn sheshetin uly is» dep úlken baǵa bergen. Sondyqtan da balany ınabattylyqqa tárbıeleý – bárimizdiń adal boryshymyz. Otbasyndaǵy ata-ananyń tárbıesi balany salamatty ómir súrýge úıretedi. Endeshe, balanyń qalyptasýyna eń birinshi otbasy tárbıesi tikeleı áser etedi.
Sondyqtan da áke men ana tárbıesi – balalar úshin óte mańyzdy. Sebebi, onyń minez-qulqy, ózgelermen qarym-qatynasy, óner-bilimi balanyń kóz aldyndaǵy úlgi-ónege alatyn, solarǵa qarap ósetin nysanasy. Bizdiń babalarymyz «Áke kórgen oq jonar, sheshe kórgen ton pisher», dep úlken baǵa bergen. Sábı shyr etip dúnıege kelgen sátten bastap, tal besikke salyp, ımandylyqqa tárbıelegen.
Al búgingi urpaq tárbıesi qandaı! Ata-analarymyz bala tárbıesine tolyqqandy ýaqyt bólip, olardyń nemen shuǵyldanatynyna nazar aýdara ma? Árıne, birden jaýap berý óte kúrdeli másele. Jasóspirimderdiń boıynan psıhologııalyq ashýshańdyǵyn, úlkenderge elikteýin jáne qaqtyǵys jaǵdaılarǵa beıimdiligi syndy birqatar erekshelikterdi kórýge bolady. Ári jasóspirimderdiń kóp bóliginiń jumys istemeıtindigi, ýaqytyn bos ótkizetindigi jáne oqý jaǵdaıynyń joqtyǵy olardyń qylmys jasaýyna jıi túrtki bolady.
Kóp jaǵdaıda qylmystyń týyndaý sebepterine jasóspirimder tárbıelenip otyrǵan tómengi áleýmettik deńgeı jáne otbasylardyń quqyqtyq mádenıet kemdigi tikeleı yqpal jasaıdy.
Ár adamnyń taǵdyry tárbıege tyǵyz baılanysty. Jaqsy tárbıe alǵan adam balasy jaqsy ómir súre alady.Teris tárbıe alǵandar kúldikómesh ómir keshedi. Aqyl-parasaty az, ishimdikke salynyp, es-aqylynan aıyrylǵan ata-anadan ne qaıyr. Áke-sheshe quldyrasa qulyqsanalyq jaǵynan balaǵa kesapaty tıip, onyń tikeleı psıhıkasyna áser etetini sózsiz. Qylmys, qaıshylyqtyń aldyn alý, quqyqty nasıhattaý jumystary qarqyndy júrgizilmeıdi.
Búginde, kópshilik qaýym kámelet jasqa tolmaǵandardyń quqyqtary men mindetteri jaıynda az qulaǵdar. Máselen, kámelet jasqa tolmaǵan quqyq buzýshylardyń psıhıkasy men jasynyń erekshelikterin eskerip, BUU Bas Assambleıasy 1985 jyly «Pekın erejesi» degen atpen belgili «Kámelet jasqa tolmaǵandarǵa qatysty sot tóreligin júzege asyrýǵa baılanysty Birikken Ulttar Uıymynyń erejelerin» bekitti. Bul atalǵan Ereje árbir eldiń zańdarynda eskerilýi tıis jáne osy sanattaǵy isterdi tergeý jáne sot talqylaýy barysynda qoldanylady. Onda kámelet jasqa tolmaǵandardyń quqyqtary men zańdy múddelerine qosymsha kepildikter mazmundalǵan, sondyqtan is júrgizý áreketterin retteıtin jalpy normalar aýystyrylmaıdy, tek tolyqtyrylady. Bul normalar qylmys jasaǵan sátte 18 jasqa tolmaǵan adamdardyń isterine qoldanylady. Atap aıtqanda, tulǵanyń erki, ıntellektýaldyq jáne psıhıkalyq damý deńgeıi; kámelet jasqa tolmaǵannyń jeke basyn zertteý barysynda jasty anyqtaýmen qatar, onyń jalpy damý deńgeıin, ıaǵnı naqty jaǵdaıǵa beıimdelýin, óz tártibine aqylmen baǵa berýi men óz áreketterin anyqtaýdyń mańyzy zor.
Elbasynyń Jarlyǵymen bekitilgen «Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jyldan 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynda» qylmystyq quqyqty damytýdyń negizgi baǵyttary aıtylǵan, ıaǵnı eń aldymen asa qoǵamdyq pikir týdyrmaıtyn adamdarǵa (abaısyzda qylmys jasaǵan, kámelettik jasqa tolmaǵan adamdar, ózge de adamdarǵa – jazany jeńildetetin mán-jaılar bar bolǵanda) qatysty qylmystyq jazalaýdan bosatýdyń sharttaryn keńeıtý arqyly qylmystyq qýǵyn-súrgindi qoldaný aıasyn kezeń-kezeńmen qysqartý múmkindigin aıqyndaý bolyp tabylady delingen. Tujyrymdamada kórsetilgen baǵyttardy oryndaý maqsatynda 2010 jyldyń 23 qarashasynda «Balalar quqyǵyn qorǵaýdy qamtamasyz etý máseleleri boıynsha Qazaqsan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý» týraly zań qabyldandy. Bul zańmen bas bostandyqtan aıyrý jazalarynyń joǵarǵy jáne tómengi merzimderi azaıtyldy, keıbir aýyr emes qylmys jasaǵandarǵa bas bostandyǵynan aıyrý jónindegi jazalar alyndy, qoldaný úshin bas bostandyqtan aıyrmaıtyn (balamaly) jaza túrleri engizildi.
Sondyqtan da qylmystyń aldyn alý jáne olardyń jolyn kesý úshin mańyzdy sharalardy júzege asyrý qajet. Jalpy, olarǵa qolaıly orta týǵyzý úshin, ıaǵnı jetkilikti materıaldyq jaǵdaı jasaý, olarmen jeke qarym-qatynas júrgizý, rýhanı jáne quqyqtyq turǵydan tárbıeleý basty mindet bolyp sanalady. Budan shyǵatyn qorytyndy olardyń kúsh-qýatyn oń arnaǵa burý. Máselen, qoǵamdyq is-sharalarǵa, ıaǵnı ártúrli baǵyttaǵy úıirmelerge jáne tehnıkalyq sabaqtarǵa, sondaı-aq, sport túrlerine baýlý. Sondyqtan da ata-ana bala tárbıesin mektepke ǵana júktemeı, ózderi de aıryqsha kóńil bólip otyrýy tıis. Qashanda «Ne ekseń, sony orarsyń», degen halqymyzdyń oıy ozyq emes pe? Endeshe, tárbıe bar jerde qylmys ta sırek bolmaq.
Qazirgi ýaqytta tehnologııa ǵylymy qarqyndy túrde damydy. Basym jaǵdaıda kóp otbasynda ǵalamtor jelisi jáne ózge de aqparat kózderi iske qosylǵan. Al ondaǵy keıbir mádenıettik talǵamy óte tómen, aqylǵa syıymsyz, ádepsiz sýretter men aqparattar bala sanasynan tysqary qalýy múmkin emes.
Bul qoǵamdyq ómirdiń keleńsiz jaqtary, halyqtyń áleýmettik ahýalynyń tómen ekenin nemese otbasy tárbıesiniń durys emestigin ańǵartady. Máselen, Qazaqstanda 2013 jyldyń 6 aıynda kámelet jasqa tolmaǵan 2736 tulǵaǵa (2012 jyly 3395 tulǵa) qatysty qylmystyq is tirkelgen, ıaǵnı 5,6% (2012 jyly 6,6%) quraıdy. О́tken jylmen salystyrǵanda 19,4% kemigen. Sózimiz dáleldi bolý úshin Qazaqstannyń jekelegen aımaqtarynyń kórsetkishin tarazylasaq, Astana, Atyraý, Jambyl, Ońtústik Qazaqstanda atalǵan qylmys túrleriniń kórsetkishi tómendegen, kerisinshe Almaty oblysynda bul kórsetkish artqan. Osy tómendegen kórsetkishtiń úlesi 12-17 jas shamasyndaǵy balalarǵa tıesili eken, ıaǵnı 1996-2001 jyly týylǵan balalar. Sonymen qatar, aǵymdaǵy jyly Shyǵys Qazaqstan oblysynda bul atalǵan isterdiń sany artqan. Qala turǵyndarynyń 10 myń halqyna shaqqanda onyń 12-17 jas aralyǵyndaǵy qylmys jasaǵandardyń sany 35-ke jetip otyr. Al Qostanaı men Aqmolada 30 is tirkelgen.
Statıstıkalyq málimetterge zer salsaq, qylmystyń adam óltirý jáne densaýlyqqa zııan keltirý túrleri eleýli artqan. Sonyń ishinde jeke adamǵa qarsy jasalǵan qylmystardyń sany 152 (139 ótken jyly osy kezeńde), ıaǵnı 9,4 % quraıdy. Sonyń ishinde qylmys sanattaryna qaraı asa aýyr qylmystar sany 2 ese artqan.
Jastarymyzdyń ómirine balta shabatyn taǵy bir kesel – nashaqorlyq. Bul tek jahandyq másele ǵana emes, sonymen qatar, bizdiń elimizde kún tártibinde turǵan ózekti máselelerdiń biri. Nashaqorlyqtyń negizgi sebepteriniń arasynda balalar men kámelet jasqa tolmaǵandardyń devıantty túri retinde, birinshi orynda áleýmettik faktorlar, ıaǵnı bos ýaqytqa arnalǵan baǵdarlamalardyń bolmaýy, ýaqytyn bos ótkizý, áleýmettik dárejeniń birden ózgerýi – qoǵamdaǵy bólinýler, adamı, ómirlik qundylyqtardyń toqyraýy, psıhologııalyq belsendirgish zattardyń kóptigi jáne olardyń jeńil qoljetimdiligi bolyp tabylady.
Sonymen qatar, qoǵamymyzdyń eń aýyr dertine aınalyp otyrǵan máseleniń biri – jas býyn jetkinshekterdiń óz erkimen ómirin qııýy. «Shyndyǵynda, bir ǵana fılosofııalyq mańyzdy másele bar, ol – adamnyń ózine-ózi qol jumsaý máselesi», – dep fılosof Alber Kamıýdyń aıtqany búgingi kún tártibindegi basty máselege aınalyp otyr. Sonyń ishinde kámelet jasqa tolmaǵandardyń bul teris joldy tańdaýy kóńilge qaıaý túsiredi. Ásirese, olar qalyptasý kezeńinde kóp qıyndyqtarǵa tózbeı durys joldan adasady. Olardyń ózderine qol jumsaýdyń basty sebepteri ár-túrli jaǵdaılarmen ushtasady.
Endeshe, dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy men Halyqaralyq sýısıdpen kúres qaýymdastyǵynyń jarııalaǵan málimetterine kóz salsaq, dúnıejúzinde árbir 40 sekýnd saıyn bir adam sýısıdaldi áreketke barsa, bizdiń elimizde ár saǵat saıyn bir turǵyn óz erkimen ómirimen qosh aıtysýǵa bel býady eken. Atalǵan uıymnyń málimdemesine súıensek, bul áreketke 15-44 jas aralyǵyndaǵy azamattar jıi baratyn kórinedi.
Elimizdiń quqyq qorǵaý organdarynyń málimdeýinshe jasóspirimderdiń qylmys álemine barýyna kóp jaǵdaıda otbasyndaǵy jaǵdaıdyń turaqsyzdyǵy tikeleı áser etetinin alǵa tartyp otyr. Otbasynda janjaldan japa shekken balalar, tuıyqqa tirelip, onyń kúrmeýin tappaı, basym jaǵdaıda óz ómirlerine qol salady eken.
О́rkenıetti elderde sýısıdke qarsy sharalar júrgiziledi. Máselen, Anglııa memleketinde osy indetke qarsy arnaıy zań qabyldanǵan. Al, Japonııada psıhıkasy álsiz balalarmen jumys isteıtin sýısıodolog degen mamandar bar. Tipti, Eýropada óz-ózin ólimge qımaq bolǵandardy qylmysker retinde tirkep, qamaýǵa alyp, jazaǵa tartady eken. Sondyqtan da sýısıdtiń adam úshin ǵana emes, jalpy memleketke de zııany mol. Ol halyq sanynyń azaıýyna ǵana ákep qoımaı, memleketti áleýmettik-ekonomıkalyq shyǵynǵa da batyrady. Osyndaı psıhologııasy turaqsyz jastarymyzǵa jáne olardyń ata-analaryna der kezinde kómek kórsetý úshin árbir aýdandarda daǵdarys ortalyqtary qurylyp, onda arnaıy mamandar kómek kórsetse.
Ekinshiden, mektepterde psıhologtar ár balamen jumys jasap, olardyń ata-analarymen tyǵyz qarym-qatynasta bolyp, bul derttiń aldyn alý úshin tárbıelik máni bar sharalardy jıi uıymdastyrsa.
Sondyqtan da jaqyn jandarymyzǵa, osyndaı kúızeliske ushyraǵan kezderin sezsek, meıirim-shapaǵatymyzdy aıamaı, sóılesip, kóńilin jubatyp, oqys oqıǵadan saqtaý qajet. Búginde jastarymyzdy «Sýısıd – tyǵyryqtan shyǵar jol emes», «Meniń tańdaýym – ómir», «О́mir – sen keremetsiń!» degen urandy boılaryna sińire otyryp tárbıeleý qajet.
Bizdiń Ata Zańymyz «Memleketimizdiń eń qymbat qazynasy – adam jáne onyń ómiri» dep bastalady. Endeshe, sol qymbat qazynany kózimizdiń qarashyǵyndaı etip qorǵaý árbir azamattyń aldynda jáne qoǵamnyń aldynda turǵan ózekti másele.
Alma TÚSIPBEKOVA,
Joǵarǵy Sot sarapshysy.
