Kez kelgen memlekette týyndaıtyn saıası jáne azamattyq daý-janjaldardyń sol eldiń ekonomıkasyna úlken qaýip tóndiretini adamzatqa ejelden belgili jaıt. Ony biz sońǵy jyldary álemniń birqatar elderinde oryn alǵan qaqtyǵystardyń saldarynan da kórip-bilip júrmiz. Sondyqtan jaǵdaıdyń qandaı da bir ýshyǵýyna jol bermes buryn muny bılik te, kóshelerge ereýilge shyǵyp, jurtshylyqtyń shyrqyn buzatyn oppozısııalyq kúshter de jete túsinýleri kerek. Árıne, bul tek aıtýǵa ǵana ońaı. Is júzine kelgende, syrtqy kúshter «qoltyǵyńa sý búrkip», keıde tipti qaltańa aqsha da salyp, «kóshege shyq» dep aıdap salyp jatsa, el múddesi týraly oılaýǵa murshanyń jetpeı qalatyn shaqtary da jıi-jıi bolyp jatady. Bul da ózimiz kúndelikti derlik kórip júrgen ómir shyndyǵy.
Ádette, tóńkeristerdiń saldary ekonomıkanyń kúıreýi men eldiń jappaı kedeıshilikke urynýyna ákelip soqtyrady, al sol tóńkeristerge dem berýshi olıgarhtar bolsa baıyǵan ústine baıı túsedi, deıdi Ýkraına saraptama ortalyǵynyń prezıdenti Aleksandr Ohrımenko osy eldiń Impress. ua. portalyna bergen suhbatynda. Onyń aıtýynsha, tóńkerister men jaǵalaı jaılaǵan búlinshilikter arqyly halyqtyń turmys deńgeıin jaqsartýǵa bolady degen sózge tek ashyq aýyz ańqaýlar ǵana senedi. Is júzinde bári de múlde kerisinshe bolmaq.
Bul sózderdiń shyndyǵyna kóz jetkizý úshin sońǵy jyldary álem elderinde oryn alǵan tóńkerister men qaqtyǵystar tarıhyna az-kem kóz júgirtken oryndy. Bul oraıda, «arab kóktemi» atymen belgili bolǵan oqıǵalar naqty mysal bola alady.
Barshamyzǵa belgili, Týnıstegi tolqýlar 2010 jyldyń jeltoqsan aıynda bastaldy. Áýelde turmys deńgeıiniń tómendigi men jumyssyzdyqqa qarsy narazylyq bildirgen týnıstik jastar sońynan saıası urandardy alǵa tarta bastady. Aqyry 2011 jyldyń 14 qańtarynda elde «jasmın» tóńkerisi júzege asty. Bılikti kúshtep aýystyrý saldarynan prezıdent Zın ál-Abıdın ben Alı otbasymen Saýd Arabııasyna qashty. Osydan soń kóp uzamastan ol qyzmetinen qýylyp, bılik premer-mınıstrge, odan soń parlament spıkerine kóshti. Bılikke jańadan kelgender elde tyıym salynǵan barlyq saıası partııalardyń jumys isteýlerine ruqsat berip, saıası tutqyndardy túrmelerden bosatty. BUU málimetteri boıynsha, tártipsizdikter kezinde Týnıste 219 adam qaza taýyp, 510 adam jaraqattar alǵan. Al memleketke kelgen materıaldyq shyǵyn 1,6 mıllıard eýrony qurady.
Aljırde áleýmettik negizde týyndaǵan halyq tolqýlary Týnıstegi tártipsizdiktermen tuspa-tus keldi. Jastardyń qatysýymen ótken ereýilder eldiń kóptegen aýdandaryn qamtydy. Ishki ister mınıstrliginiń málimetine qaraǵanda, úsh adam qaza taýyp, 800-deı adam túrli dene jaraqattaryn alǵan. Kelgen materıaldyq shyǵyn mıllıondaǵan dollardy qurap otyr. Jalpy, «arab kóktemi» bul elge 1989 jyly kelgen bolatyn dep esepteledi. О́ıtkeni, osy jyly Aljır kóp partııaly júıege kóshken bolatyn. 1991 jyly ótken parlamenttik saılaýda ıslamıster jeńiske jetti, degenmen, aljırlik áskerıler saılaý qorytyndylaryn joqqa shyǵaryp, onyń sońy ekstremıstermen arada týyndaǵan qarýly qaqtyǵysqa ulasty. Osy qaqtyǵystardyń jáne oryn alǵan terrorlyq aktilerdiń saldarynan 200 myńdaı adam qaza tapty. Tek azyq-túlik baǵalaryn arzandatý, muqtajdar úshin turǵyn úıler salý sııaqty sharalar ǵana elde saıası turaqtylyqty qamtamasyz etýge múmkindik týǵyzdy.
Al endi 2011 jyldyń qańtarynda Egıpette bastalǵan tártipsizdikter tek osy eldiń ǵana emes, sonymen birge, sol óńirdegi ózge de birqatar elderdiń ekonomıkalaryna eleýli nuqsan keltirdi. О́kinishtisi sol, álemdik qarjy daǵdarysy da bul elge aıtarlyqtaı zardaptar ákele qoıǵan joq bolatyn. Egıpettegi naryqtyq reformalar, soǵan ilese shetel ınvestısııalarynyń aǵylýy jyljymaıtyn múlik sektoryna edáýir jan bitirip, týrızmdi damytyp, tutynýshylyq suranysty arttyrǵan edi. Oryn alǵan tártipsizdikter boıyn endi-endi jazýǵa talpynys jasap jatqan ekonomıkaǵa barynsha keri áser etti. 2011 jyldyń qarashasyna qaraı ekonomıkalyq ósý qarqyny 7-8 paıyzdan 1 paıyzǵa jetpeıtindeı deńgeıge deıin quldyrady, eldiń valıýta rezervi 40 paıyzǵa qysqardy. 2011 jyldyń shilde-qyrkúıek aılaryndaǵy narazylyqtar Egıpet ekonomıkasyna kún saıyn kem degende 310 mıllıon dollar shyǵyn ákelip otyrǵan. Al 2011 jyldyń qorytyndysynda el týrızm salasynan 1 mıllıard dollar qarjy joǵaltqan.
Osy jyldyń qańtar aıynda Iordanııada da úkimettiń ekonomıkalyq saıasaty men baǵanyń ósip ketýine qarsy jappaı ereýilder oryn aldy. El astanasy Ammannyń ortalyǵyna jınalǵan úsh myńdaı ereýilshi saıası reformalar júrgizýdi, úkimettiń otstavkaǵa ketýin talap etti. Bul dúrbeleń de el ekonomıkasy úshin jeńilge túse qoıǵan joq.
2011 jyldyń aqpanynan qazan aıyna deıin jalǵasqan Lıvııadaǵy qarýly qaqtyǵystar da elge asa zor qasiret ákeldi. Osy merzim aralyǵynda myńdaǵan adam qaza taýyp, el ekonomıkasyna óte úlken shyǵyn kelgen. Sırııada qalyptasqan ahýal týraly da osyny aıtýǵa bolady. BUU-nyń málimetterine júginer bolsaq, qaqtyǵystar saldarynan elde 93 myńdaı adam qurban bolǵan kórinedi. Damask daý-janjaldar saldarynan kelgen shyǵyndardyń jalpy kólemin 21,6 mıllıard AQSh dollaryna teń dep baǵalap otyr.
2013 jyly Túrkııada oryn alǵan tártipsizdikter de iz-túzsiz kete qoıǵan joq. Máseleniń aqıqatyna kelsek, ereýilder bastalǵanǵa deıin Túrkııa álemdegi neǵurlym yrǵaqty damyp kele jatqan elderdiń qatarynda bolatyn. 2001-2012 jyldar ishinde el ekonomıkalyq aýtsaıderler qatarynan shyǵyp, IJО́ kólemi jaǵynan álemde 15-inshi orynǵa kóterilip, ekonomıkanyń ósý qarqyny boıynsha dúnıejúzindegi kósh bastaýshylar qataryna qosylǵan-dy. Ekonomıkanyń ósý qarqyny 2010 jyly – 9,2, 2011 jyly – 8,8, 2012 jyly 2,2 paıyzdy qurady. Osyndaı jaqsy qarqynmen alǵa basyp kele jatqan ekonomıkaǵa elde oryn alǵan tártipsizdikter eleýli nuqsan keltirdi. Búginde jappaı narazylyqtar saldarynan Túrkııa ekonomıkasyna kelgen shyǵyn kólemi 9 mıllıard dollardy quraıdy dep eseptelýde.
Osy oraıda, birneshe dúrkin bolǵan tóńkerister saldarynan kórshimiz – Qyrǵyz eli ekonomıkasynyń qandaı kúıge ushyraǵanyn da esten shyǵarmaǵanymyz abzal.
Sonymen joǵaryda aıtylǵandardan shyǵatyn qorytyndy qandaı?
Saıası daý-janjaldardy ýshyqtyra túsý ekonomıkany apatty zardaptarǵa soqtyrady, dep esepteıdi Grıgorıı Skovoroda atyndaǵy Saraptama tobynyń jetekshisi Valerıı Kýcherýk. Onyń aıtýynsha, ekonomıkalyq turǵydan alǵanda Ýkraınadaǵy narazylyqtar óte bir sátsiz ýaqytta bastalǵan. О́ıtkeni, ol kezde ulttyq bank grıvna baǵamynyń tómendeýine jol bermeı, sonyń arqasynda elde ınflıasııa múlde joq bolatyn, deıdi ol.
Olaı bolsa, búginde atalǵan elde barynsha ýshyǵyp turǵan narazylyqtar sońynyń daǵdarystan endi ǵana shyǵa bastaǵan el ekonomıkasyn burynǵydan beter turalatyp tastaýy ábden múmkin.
Álemde bolyp jatqan túrli daý-janjaldar men qaqtyǵystarǵa qatysty sarapshylar men ekonomısterdiń pikirleri mine, osyndaı.
Ádette, tóńkeristerdiń saldary ekonomıkanyń kúıreýi men eldiń jappaı kedeıshilikke urynýyna ákelip soqtyrady, al sol tóńkeristerge dem berýshi olıgarhtar bolsa baıyǵan ústine baıı túsedi, deıdi Ýkraına saraptama ortalyǵynyń prezıdenti Aleksandr Ohrımenko osy eldiń Impress. ua. portalyna bergen suhbatynda. Onyń aıtýynsha, tóńkerister men jaǵalaı jaılaǵan búlinshilikter arqyly halyqtyń turmys deńgeıin jaqsartýǵa bolady degen sózge tek ashyq aýyz ańqaýlar ǵana senedi. Is júzinde bári de múlde kerisinshe bolmaq.
Bul sózderdiń shyndyǵyna kóz jetkizý úshin sońǵy jyldary álem elderinde oryn alǵan tóńkerister men qaqtyǵystar tarıhyna az-kem kóz júgirtken oryndy. Bul oraıda, «arab kóktemi» atymen belgili bolǵan oqıǵalar naqty mysal bola alady.
Barshamyzǵa belgili, Týnıstegi tolqýlar 2010 jyldyń jeltoqsan aıynda bastaldy. Áýelde turmys deńgeıiniń tómendigi men jumyssyzdyqqa qarsy narazylyq bildirgen týnıstik jastar sońynan saıası urandardy alǵa tarta bastady. Aqyry 2011 jyldyń 14 qańtarynda elde «jasmın» tóńkerisi júzege asty. Bılikti kúshtep aýystyrý saldarynan prezıdent Zın ál-Abıdın ben Alı otbasymen Saýd Arabııasyna qashty. Osydan soń kóp uzamastan ol qyzmetinen qýylyp, bılik premer-mınıstrge, odan soń parlament spıkerine kóshti. Bılikke jańadan kelgender elde tyıym salynǵan barlyq saıası partııalardyń jumys isteýlerine ruqsat berip, saıası tutqyndardy túrmelerden bosatty. BUU málimetteri boıynsha, tártipsizdikter kezinde Týnıste 219 adam qaza taýyp, 510 adam jaraqattar alǵan. Al memleketke kelgen materıaldyq shyǵyn 1,6 mıllıard eýrony qurady.
Aljırde áleýmettik negizde týyndaǵan halyq tolqýlary Týnıstegi tártipsizdiktermen tuspa-tus keldi. Jastardyń qatysýymen ótken ereýilder eldiń kóptegen aýdandaryn qamtydy. Ishki ister mınıstrliginiń málimetine qaraǵanda, úsh adam qaza taýyp, 800-deı adam túrli dene jaraqattaryn alǵan. Kelgen materıaldyq shyǵyn mıllıondaǵan dollardy qurap otyr. Jalpy, «arab kóktemi» bul elge 1989 jyly kelgen bolatyn dep esepteledi. О́ıtkeni, osy jyly Aljır kóp partııaly júıege kóshken bolatyn. 1991 jyly ótken parlamenttik saılaýda ıslamıster jeńiske jetti, degenmen, aljırlik áskerıler saılaý qorytyndylaryn joqqa shyǵaryp, onyń sońy ekstremıstermen arada týyndaǵan qarýly qaqtyǵysqa ulasty. Osy qaqtyǵystardyń jáne oryn alǵan terrorlyq aktilerdiń saldarynan 200 myńdaı adam qaza tapty. Tek azyq-túlik baǵalaryn arzandatý, muqtajdar úshin turǵyn úıler salý sııaqty sharalar ǵana elde saıası turaqtylyqty qamtamasyz etýge múmkindik týǵyzdy.
Al endi 2011 jyldyń qańtarynda Egıpette bastalǵan tártipsizdikter tek osy eldiń ǵana emes, sonymen birge, sol óńirdegi ózge de birqatar elderdiń ekonomıkalaryna eleýli nuqsan keltirdi. О́kinishtisi sol, álemdik qarjy daǵdarysy da bul elge aıtarlyqtaı zardaptar ákele qoıǵan joq bolatyn. Egıpettegi naryqtyq reformalar, soǵan ilese shetel ınvestısııalarynyń aǵylýy jyljymaıtyn múlik sektoryna edáýir jan bitirip, týrızmdi damytyp, tutynýshylyq suranysty arttyrǵan edi. Oryn alǵan tártipsizdikter boıyn endi-endi jazýǵa talpynys jasap jatqan ekonomıkaǵa barynsha keri áser etti. 2011 jyldyń qarashasyna qaraı ekonomıkalyq ósý qarqyny 7-8 paıyzdan 1 paıyzǵa jetpeıtindeı deńgeıge deıin quldyrady, eldiń valıýta rezervi 40 paıyzǵa qysqardy. 2011 jyldyń shilde-qyrkúıek aılaryndaǵy narazylyqtar Egıpet ekonomıkasyna kún saıyn kem degende 310 mıllıon dollar shyǵyn ákelip otyrǵan. Al 2011 jyldyń qorytyndysynda el týrızm salasynan 1 mıllıard dollar qarjy joǵaltqan.
Osy jyldyń qańtar aıynda Iordanııada da úkimettiń ekonomıkalyq saıasaty men baǵanyń ósip ketýine qarsy jappaı ereýilder oryn aldy. El astanasy Ammannyń ortalyǵyna jınalǵan úsh myńdaı ereýilshi saıası reformalar júrgizýdi, úkimettiń otstavkaǵa ketýin talap etti. Bul dúrbeleń de el ekonomıkasy úshin jeńilge túse qoıǵan joq.
2011 jyldyń aqpanynan qazan aıyna deıin jalǵasqan Lıvııadaǵy qarýly qaqtyǵystar da elge asa zor qasiret ákeldi. Osy merzim aralyǵynda myńdaǵan adam qaza taýyp, el ekonomıkasyna óte úlken shyǵyn kelgen. Sırııada qalyptasqan ahýal týraly da osyny aıtýǵa bolady. BUU-nyń málimetterine júginer bolsaq, qaqtyǵystar saldarynan elde 93 myńdaı adam qurban bolǵan kórinedi. Damask daý-janjaldar saldarynan kelgen shyǵyndardyń jalpy kólemin 21,6 mıllıard AQSh dollaryna teń dep baǵalap otyr.
2013 jyly Túrkııada oryn alǵan tártipsizdikter de iz-túzsiz kete qoıǵan joq. Máseleniń aqıqatyna kelsek, ereýilder bastalǵanǵa deıin Túrkııa álemdegi neǵurlym yrǵaqty damyp kele jatqan elderdiń qatarynda bolatyn. 2001-2012 jyldar ishinde el ekonomıkalyq aýtsaıderler qatarynan shyǵyp, IJО́ kólemi jaǵynan álemde 15-inshi orynǵa kóterilip, ekonomıkanyń ósý qarqyny boıynsha dúnıejúzindegi kósh bastaýshylar qataryna qosylǵan-dy. Ekonomıkanyń ósý qarqyny 2010 jyly – 9,2, 2011 jyly – 8,8, 2012 jyly 2,2 paıyzdy qurady. Osyndaı jaqsy qarqynmen alǵa basyp kele jatqan ekonomıkaǵa elde oryn alǵan tártipsizdikter eleýli nuqsan keltirdi. Búginde jappaı narazylyqtar saldarynan Túrkııa ekonomıkasyna kelgen shyǵyn kólemi 9 mıllıard dollardy quraıdy dep eseptelýde.
Osy oraıda, birneshe dúrkin bolǵan tóńkerister saldarynan kórshimiz – Qyrǵyz eli ekonomıkasynyń qandaı kúıge ushyraǵanyn da esten shyǵarmaǵanymyz abzal.
Sonymen joǵaryda aıtylǵandardan shyǵatyn qorytyndy qandaı?
Saıası daý-janjaldardy ýshyqtyra túsý ekonomıkany apatty zardaptarǵa soqtyrady, dep esepteıdi Grıgorıı Skovoroda atyndaǵy Saraptama tobynyń jetekshisi Valerıı Kýcherýk. Onyń aıtýynsha, ekonomıkalyq turǵydan alǵanda Ýkraınadaǵy narazylyqtar óte bir sátsiz ýaqytta bastalǵan. О́ıtkeni, ol kezde ulttyq bank grıvna baǵamynyń tómendeýine jol bermeı, sonyń arqasynda elde ınflıasııa múlde joq bolatyn, deıdi ol.
Olaı bolsa, búginde atalǵan elde barynsha ýshyǵyp turǵan narazylyqtar sońynyń daǵdarystan endi ǵana shyǵa bastaǵan el ekonomıkasyn burynǵydan beter turalatyp tastaýy ábden múmkin.
Álemde bolyp jatqan túrli daý-janjaldar men qaqtyǵystarǵa qatysty sarapshylar men ekonomısterdiń pikirleri mine, osyndaı.
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan».
