Rýhanııat • 11 Qazan, 2021

«Beshbarmaq» – burmalanǵan ataý

2335 ret kórsetildi

Qazirgi tańda úlken qalalarda, odan qaldy halyq jıirek qonystanǵan kentterde «Beshbarmaq» nemese «Besbarmaq» deıtin ataýǵa ıe ashana, dámhana, meıramhanalar barshylyq. Tipti dúken sórelerinde sam­sap turǵan «Besmarmachnaıa» atty kes­peler men un jaımalaryna kózimiz úı­rengeli qashan. Qyzyq bolǵanda bul ter­mındi sheteldikter, odan qaldy tarıhı sanasy bulyńǵyrlanǵan óz aǵaıyn­da­rymyz ulttyq qundylyq retinde qabyldaıdy. Birneshe jyldyń aldynda Tashkent shaharyna jolymyz tústi. Qala ortalyǵyndaǵy úlken ashanadan as ishýge bardyq. Mázirdiń dál basynda «Qazaqtyń ulttyq taǵamy» degen tıtýl taǵynyp baıaǵy «Beshbarmaq» bedireıip tur.

Baıyrǵy salt-dástúrimizden habary bar ár qazaq biledi. «Beshbarmaq» sózi shyndyǵyn aıtqanda, ótken ǵasyrlarda otarlaýshylar tarapynan jurtymyzdy kemsitý maqsatynda engizilgen jaǵymsyz ataý. Ǵylymı eńbekterde bul termın: «XIX ǵasyrdyń sońǵy shıreginde qazaqtan shyqqan tilmashtar, naqtyraq aıtqanda túzemdik elıta tarapynan bes saýsaǵymen et jeıtin qazaqtyń turmystyq mádenıetin mansuqtaý maqsatynda engizilgen uǵym» depti. Rasynda solaı. Osy oraıda, qazan tóńkerisiniń kósemi Lenınniń: «Orystanǵan buratanalar shynaıy orystyq kóńil kúı máselesinde árqashan shekten shyǵyp ketedi», degen sózi joǵarydaǵy shyndyqqa kepil bolatyn syńaıly.

Qarapaıym logıkaǵa salyp oılanyp kórseńiz, qazaq «barmaq» dep aıaqtyń saý­saq­taryn aıtady. Sonda deımiz da, qazaq etti aıaǵymen jegen be?! Qolmen et jeýdi meńzese nege «bessaýsaq» dep atamaǵan? Bul jerde sóz joq kemsitý jatyr. Álemdik otarlaý tarıhyn uzaq jyl zerttegen amerıkalyq ǵalym Eva Tomsonnyń: «Saıası júıe ózgerse de, otarshyldyq zardaby bodan halyqtyń mádenı-turmystyq gıbrıdızminen baıqalyp turady, ásirese bul sózdik ataýlarda kóp kezdesedi» degeni sııaqty.

Osy oraıda, eske túsedi, 2000 jyly aıtysker aqyn Qonysbaı Ábil Astana qalasy ákimdigi janynan qurylǵan Til sektoryna basshy bolyp keldi. Elorda jańadan boı kóterip jatqan tus. Árbir ashylyp jatqan bıznes mekemelerine (meıramhana, dúken, shashtaraz, dámhana t.b.) at qoıý úshin kásipker áýeli Til sektorymen kelisetin tártip boldy. Osy ustanym boıynsha Qonekeń meıramhana ashyp, oǵan «Beshbarmaq» dep at bergen kásipker usynysyn bekitpeı tastaıdy. Aqyry sottasýǵa deıin bardy. Osy sot ústinde marqum Aqseleý Seıdimbek: «Beshbarmaq» degen qazaqty kemsitip, qorlap aıtylǵan sóz. Bul «kalbıt» degen sózdiń ekinshi balamasy. Orys otarshylary bizdi mádenıetsiz, qalaı tamaq jeýdi bilmeıdi, kórsoqyr, nadan dep, etti qolmen jegenimiz úshin osylaı kelekelep ataǵan. Mundaı otarshylar engizgen ıtarshy sóz Astananyń tórinde turǵany quldyqtyń aıqyn belgisi» degen edi.

Osy kúni basqasyn aıtpaǵanda, jolaı kezdesken aǵaıyn-dos nemese tanystar «Úıge júrińiz, beshbarmaq asyp bereıin» dep qıylady. Bul – qate. Aıtysker aqyn Balǵynbek Imashev aıtqandaı: «Atańnyń basy beshbarmaq, Et asý deıdi qazaqta...». Halqymyz ulttyq asyn eshqashan «beshbar­maq» dep atamaǵan. Bul sózdi qazaqtyń ejelgi jyr-dastan, aýyz ádebıeti, folkloryn júz ret aqtarsańyz da tappaısyz.

Jýyqta qoǵam belsendisi Mekesh Tálip degen aǵamyz, et asýdyń qazaq turmysyndaǵy mańyzy jaıly taldapty: «Iаǵnı kelgen jolaýshy asyǵys bolsa, oǵan jeńil-jelpi et asqan. Ony «tústik» deıdi. Qonaq asyǵys bolmasa, arnaıy kádeli jilik qosyp, et asqan. Muny «sybaǵa» deıdi. Al qona-túneý úshin kelgen qonaqqa ádeıi qoı soıyp, bas tartatyn salt ta bar. Ony «qonaqasy» dep ataǵan» depti.

Alaıda osyndaı jaqsy saltymyz, etti qadirlegen dástúrimiz bola tura, qazirgi ur­paq et qadirin baǵalamaı, «beshbarmaq» dep atap júrgenine tańǵalasyń ári qynjylasyń. Qynjylmasqa lajyń joq. Qasıetti, kádeli, sybaǵaly astyń atalýy jaǵynan ajarsyz, dybystalýy jaǵynan qulaqqa jaǵymsyz túrpideı tıetin, «beshbarmaq» ataýyn qol­daný arqyly, tilimizdi, saltymyzdy, asy­myzdy ózimiz mazaq etip júrgenimiz ne sumdyq! Onymen qoımaı sol jutaǵan sózdi ásirelep, taýdaı ǵyp, mánerlep, aýyz tol­tyra aıtatynymyzǵa jol bolsyn! Hal­qy­myzdyń qadirli asy, jolaýshynyń ká­de­li qonaqasy, syıly adamnyń syndarly sybaǵasy etimizdi qaıdaǵy bir jat sóz, ja­ra­msaq ataý «beshbarmaq» degenimiz jaras­paıdy aǵaıyn!

Sońǵy jańalyqtar

Balabaqsha ma, álde mektep pe?

Bilim • Búgin, 08:35

Múgedekterge 254 mlrd tólendi

Qoǵam • Búgin, 08:34

«TekTau»-dyń baly tanymal

Aımaqtar • Búgin, 08:30

Tuńǵysh túsindirme kitap jaryq kórdi

Qazaqstan • Búgin, 08:27

Tıgraı tynyshtalmaı tur

Álem • Búgin, 08:23

Ashyq aspan astyndaǵy mýzeı ashylady

Aımaqtar • Búgin, 08:22

Jol kartasyn júzege asyrý mańyzdy

Saıasat • Búgin, 08:20

Dıplomatııa ardagerleri marapattaldy

Qazaqstan • Búgin, 08:18

О́ńir turǵyndarymen kezdesti

Saıasat • Búgin, 08:15

Aqyly joldaǵy ahýal qandaı?

Aımaqtar • Keshe

Buǵybulaý

Qazaqstan • Keshe

Júze bilý – ómir

Qoǵam • Keshe

О́lketanýshy

Qazaqstan • Keshe

Kebenek

Tarıh • Keshe

Sáýkele

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar