Meniń jas kúnnen, dálirek aıtsam, Jańaqorǵandaǵy mektep-ınternatta oqyp júrgen kezden tanıtyn dostarym az emes. Olardyń árqaısysy ózinshe erekshe, ózinshe meniń ómirimde iz qaldyrǵan. Solardyń arasynda Alshynbaı Turtanovtyń orny ózinshe. Ol jas kúninen-aq ózgege uqsamaıtyn erekshe minezimen, alǵyr qabiletimen oıymda saqtaldy.
Mektepti aıaqtaı sala bárimiz de arman atty pyraqqa minip, alys qalalarǵa oqýǵa attandyq. Qyzyq bolǵanda, kóńilimiz óte jaqyn Alshynbaı ekeýmiz de Jańaqorǵanǵa jaqyn Tashkent qalasyna bardyq. Onymen qoımaı bir oqý ornyn tańdappyz. Biz oqyǵan oqý orny – Orta Azııa polıtehnıkalyq ınstıtýty boldy. Alshynbaıdyń tańdaýy qurylys jaǵyna, al meniki arhıtektýraǵa tústi.
Alshynbaı stýdent kezinen-aq uıymdastyrýshylyq qabiletin baıqatqan eken. Qashan kórsem de qazaqstandyq stýdent jastardy izdestirip, solarmen bas qosyp, ártúrli keshterdiń ótkizilýine uıytqy bolyp júretin.
Áli esimde, 1966 jyly Tashkentte sumdyq jer silkinisi boldy. Qalanyń biraz bóligi qırap, ǵımarattar jarylyp, syzat tústi. Mine, osydan bastap qalada shuǵyl jumystar óris aldy. Kóptegen ǵımarattardy, qoǵamdyq oryndardy, t.b. qaıtadan jobalap, qaıta turǵyzý kerek boldy. Bir joly Alshynbaı meni izdep kelip, bir gazetti usyndy. Oqyp qarasam – kishigirim avtobýs aıaldamasynyń arhıtektýralyq jobasyna konkýrs jarııalanypty, aqshasy da qomaqty. «Jandar, sen osyǵan qatys, sózsiz jeńip shyǵasyń» deıdi Alshynbaı. Kóp oılanǵam joq, jobany ázirlep, konkýrsqa jiberdik. Aıtqandaı-aq, jeńiske jettik, al alǵan aqshany búkil stýdentterdi jınap, kishigirim toı jasadyq. Tek bul ǵana emes, onan keıin saýda úıi ǵımaratynyń arhıtektýralyq jobasyn ázirledim. Oǵan da bastamashy – Alshynbaı edi. Ony da jeńip aldyq. Odan soń da Alshynbaı meni jaıyma qaldyrmady. Bir kúni qazirgi Kýıbyshev atyndaǵy metronyń qurylys jobasyna konkýrs jarııa bolǵanyn aıta keldi, taǵy da qatysýǵa týra kelgen. Baǵymyzǵa qaraı, bizdikinen myqty joba tappaǵan-aý, bizge birinshi oryn buıyrdy. Osylaısha, ashqursaq stýdenttik kúnderdi de ózimizshe toıǵa ulastyryp jatýshy edik.
Oqý bitirgen soń Alshynbaı aýylǵa qaıtty, al men belgili bir sebeptermen Tashkentte qalyp qoıdym...
Arada jyldar jyljydy. Men О́zbek eline belgili dárejedegi arhıtektor retinde tanyldym, qanshama resmı, mádenı oryndardyń arhıtektýralyq jobalaryn jasaýǵa atsalystym. Ara-tura elge, Jańaqorǵan topyraǵyna jol túskende estımin, Alshynbaı Turtanov bul kezde búkil Syr eline tanymal qurylysshy bolypty. Ásirese, onyń erekshe kózge túsken kezi – Qazaq eli óz táýelsizdigin alǵan shaqta eldiń basyna túsken qıynshylyqty birlese kóterisip, aýdan ekonomıkasynyń quldyraýyna jol bermeýi. О́z aýzynan estigenim – ol osy bir qıyn tusta kórshiles Reseıge jıi-jıi saparlap, týǵan topyraqqa asa qajet qurylys materıaldaryn vagonmen jetkizip otyrypty. Osylaısha, eldegi qurylys jumystarynyń turalap qalmaýyna tikeleı yqpal etken. Sonyń arqasynda aýdan ortalyǵynda osy kúnderi ásem de kelbetti ǵımarattar boı kótergen. Úlken meshit, saltanatty toıhana, neke saraıy, bazarǵa arnalǵan oryn, qonaq úı, avtokólik jóndeý ortalyǵy, túrli sehtar, t.b. sekildi oryndardyń kezek-kezegimen boı kóterýine Alshynbaıdyń da úles qosqanyn joqqa shyǵarýǵa bolmas. Mine, osy arqyly aýdan halqyna mol jumys orny ashylǵanyn aıtpasa da túsinikti.
Bul kúnde Alshynbaı aýdan ǵana emes, oblysqa, tipti respýblıkaǵa aty tanymal. О́ziniń sharýa qojalyǵy bar. Osy arqyly ol ózi de aýdan kóleminde talaı kisige jumys taýyp berip otyr. Alshekeń qoly ashyq, jomart jan. Keıbir jany qysylyp, jaǵdaıy bolmaı júrgen jandar kelse, olarǵa da kómegin aıamaıdy. Qanshama adamdarǵa aıaǵynan tik turyp ketýine yqpal etkenin aýdan halqy jyr qylyp aıtady.
Ol – ásirese, týǵan jerdiń tarıhyna, mádenıeti men dástúrine de janashyr jan. Jańaqorǵan óńiri – tarıhı jádigerlerge baı. Aıtalyq, bir ǵana kóne Syǵanaq shaharynyń ózi nege turady? Tarıhtyń aıtýynsha, 1465 jyly qazaq handary Kereı men Jánibek osy jerden enshi alyp shyǵyp, ózderiniń handyǵyn qurǵan joq pa! Onyń ber jaǵynda áıgili Kókkesene, Alpamystyń jary – Gúlbarshynǵa qoıylǵan tarıhı eskertkish, О́zgent shahary, Aqtas meshiti, Qylyshty ata, Tólek ata, t.b. týraly Alshekeńmen oı bólisý asa qyzǵylyqty. Ol týǵan jerdiń tarıhı jádigerlerin qatty qadirleıdi. Munymen toqtamaıdy, taǵy da aıtar edi: «Jańaqorǵannyń Qarataý betkeıine qaraı órleseńiz, arǵy jaǵynda Aqsúmbe aýyly tıip tur. Sol jerde qazaqtyń qaıratker perzenti, 1924 jyly astanany Qyzylordaǵa kóshirip ákelýge yqpal etken Sultanbek Qojanov dúnıege kelgen. Ultynyń azattyǵyn armandaǵan tulǵa otyz jetinshi jyly atylǵan...»
Alshynbaı keleshekte osy óńirdegi tarıhı jádigerlerdi qalpyna keltirip, al esimderi elge máshhúr tulǵalarǵa qurmet kórsete otyryp, aımaqta týrızm men basqa da ıgilikti sharalardy myqtap jolǵa qoıýdy usynady. Onyń oıynsha, munda alys-jaqyn shetelden keletinder az bolmaıtyn sııaqty. Nesi bar, óte jaqsy bastama.
Aıtpaqshy, meniń dosym Alshynbaı Turtanov – úlgili otbasy ıesi, ul-qyzdaryn qutty ornyna qondyryp, endi nemere-shóbereleriniń aldaǵy baqytty ómiri úshin alańdap otyrady. Osy Syr óńirine ataǵy molynan jaıylǵan bı Nálibaıdyń shóberesi, ataqty baı Jumattyń nemeresi, tekti áýlettiń urpaǵy. Sol tektilik onyń ár isinen de kórinip turady. Keıde el ishinde bolyp jatatyn kishigirim daý-damaı men aralyq taıtalastarda Alshynbaı sheginip qalmaıdy, aqty aq, qarany qara deıdi. Shyn aqıqatqa kózi jetse, sony jaqtap shyǵady. Shyndyqtyń mártebesi bıik bolsa eken deıdi. Sodan da bolar, aýdan ishindegi birqatar kúrmeýli máselelerde aýdan basshylyǵy da Alshynbaıdyń tórelik sóz aıtqanyn tilep turady.
...Bul kúnde biz elordasy – Nur-Sultanda turyp jatyrmyz, qyzmet jaǵdaıy solaı. Al Alshynbaı elde. Keı kezderi telefon soǵyp, amandyq-saýlyq bilip turady. Sondaıda bastalyp ketken áńgime uzaı túser edi. Jaǵdaı surasýdan bastalyp, el men jer taǵdyryna qatysty, ásirese Jańaqorǵan aýdanynyń aldaǵy taǵdyry jaıyndaǵy ózekti máseleler qozǵalady. Oıy baıaǵysha sergek te jyldam. Usynystary kóńilińe qona ketedi.
Jaqynda maǵan habarlasyp, taǵy da aýdan óńirin tarıhı-týrıstik ortalyqqa aınaldyrý jaıyn baıan qyldy. Tipti sóz arasynda myna men qyzmet etetin L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde Jańaqorǵan topyraǵynan kelip, arnaıy arhıtektorlyq mamandyq alýdy arman etken jas Aıgerim Myrzahan jáne matematıka-mehanıka mamany magıstrant Aıman Nazarbekqyzy týraly aıtty.
– Sol shákirtterińizge, – dedi Alshynbaı. – Tikeleı taqyryp berip, tereńirek izdenýine jaǵdaı jasap, sol arqyly aýdandy bolashaqta arhıtektýralyq turǵyda kórkeıtý jaǵyn oılastyrsań qaıtedi? Jastar izdenimpaz ǵoı, baǵyt berseńiz, ári qaraı damytyp áketpeı me!
Biz árıne, qup aldyq. Talapker jastardy nege qoldamasqa. Árbir jas ózi týǵan jerdi kórkeıtýge úles qosyp jatsa, bul qýana qostarlyq sharýa ǵoı.
...Búgin de, mine, jurtshylyq sharýasy men el isi dese tynym tappaıtyn dosym týraly, onymen ótkizgen jastyq shaqty eske alyp, kópten kókeıde júrgen oılarymdy qaǵaz betine túsirgen jaıym bar.
Mártebeń asqaqtap, alǵa qoıǵan maqsatyń oryndalyp, jeńiske jete ber, Alshynbaı dos!
Jandarbek MÁLIBEKULY,
Qazaqstan Respýblıkasy Eltańbasynyń avtory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, arhıtektor
