Alystan kelgen aǵaıyn – eldiń quty

Osy kóshtiń basynda bolǵan Halıfa Altaı syndy ǵulamanyń ystyq alaqa­nyn qysyp, yqylasyn tyńdadyq. Kósh­tiń alǵashqy legimen kelgen Halekeń­niń Dúnıejúzi qazaqtarynyń birinshi qu­ryltaıynda: «...Árıne, týǵan jerden qol úzip, Otan-anadan aıyrylyp, uzaqta júrgen adamnyń kóńili qashanda qaıaý­ly bolady. Búgingi myna Qazaqstannyń táýelsizdik alǵandyǵy jáne osy saltanatty quryltaı sol muńymyzdy tar­qa­typ, maqtanysh sezimin týdyrdy.

Degenmen taǵdyrmen betpe-bet kelip, «myń ólip, myń tirilgen» qazaqtyń sonaý zar zamandar, «aqtaban shubyryndy, alqakól sulamanyń» taýqymetteri oıǵa oralyp, «Elim-aılap» án salyp zarla­ǵan eldiń qaıǵyly daýysy qulaqqa estil­meı, qamyqtyrmaı qoımaıdy», degen ­sózi áli kúnge deıin qulaǵymyzda kúmbir­lep turǵandaı bolady.

Sol Halıfa marqum «Quran Kárim­niń» qazaqsha balamasyn jasap, Saýd Arabııasynda bir mıllıon taralymmen bastyryp, táýelsiz eline tegin taratyp, baıǵazy etti.

Onyń izin basyp kelgen ini-qaryn­das­tarynyń da elimizge sińirgen eńbek­teri az emes. Olar óshkenimizdi jan­dyrdy, ólgenimizdi tiriltti. Hasan Oral­taı, Dálelhan Janaltaı, Mustafa О́z­túrik, Maıra Muhamedqyzy, Shuǵyla Saparǵalıqyzy sekildi talaı talant qa­zaq rýhanııatyna, ónerine, sportyna óz únin, úlesin qosty. Qarjaýbaı Sartqoja, Zardyhan Qınaıat, Nábıjan Muhamet­han, Islam Jemeneı, Tursynhan Záken, Murtaza Bulutaı, Dúken Másimhan, Baqyt Ejenhan, Jánimhan Oshan bastaǵan to­lyp jatqan ǵalymdar tarıhymyzdyń aq­tańdaqtaryna jamaý saldy. Jaqsy­­lyq Sámıtuly, Serik Qapshyqbaev, Orazan­­baı Egeýbaev, Zeınolla Sánikuly, Tursyn­­áli Ryskeldıev syndy qalamgerler qazaq ádebıetine ýyq bolyp qadaldy.

Osylaısha, kólikti kóshtiń alǵashqy shoǵyry aǵaıynnyń qýanyshymen ortamyzdy toltyryp edi.

Endi mine, táýelsizdik alǵanymyzǵa tabany kúrekteı 30 jyldyń qarsańyn­damyz. Aǵaıynnyń úrim-butaǵy ósip-ónip, osy topyraqta týǵandarynyń ózi at jalyn tartyp minip úlgerdi. Olardyń jalpy sany eki mıllıonǵa jaqyndady. Alystan oralǵan baýyrlarymyz – Alla Taǵalanyń bizge syılaǵan mol nyǵymeti, baılyǵy.

Elorda keregesin jaıyp, ýyǵyn kó­te­rip, shańyraǵyn tiktegennen keıin mun­da da alystaǵy aǵaıyndar qata­ry qalyńdady. О́kshemdi basyp kele jatqan Qarjaýbaı Sartqoja, Úzben Qur­manbaıuly, Jandarbek Málibekov, t.b. biraz zamandastarymmen aragi­dik shúıirkelesip júrdim. «Kók týdyń jel­biregeni» áni arqyly tanylǵan ánshi sazger Ermurat Zeıiphanulynyń, aqyn Almas Ahmetbekulynyń esimderine de qanyqpyn. Keıingi jyldary jazýshy Jádı Shákenuly bastaǵan jalyndy jas býynmen de jıi aralasatyn boldym. Jádı inimiz bas bolyp uıymdastyrǵan Er Jánibek batyrdyń 300 jyldyǵynda da biraz aǵa-baýyrlarymyzdy taýyp aldym.

Sońǵy ret 2017 jyldyń maýsym aıynda astanada ótken Dúnıejúzi qazaq­tarynyń V-shi quryltaıynda da ta­laı baýyrymyzdy qushaǵymyzǵa qysý­dyń sáti tústi. Araǵa birneshe jyl salyp, elimiz órkendeýi joǵary kezeńge ótken shaqta týra kelgen bul quryltaıdyń óresi bıik boldy.

«Tarıhı Atajurt» qoǵamdyq bir­lestigi qurylyp, óz quryltaıyn ótkizip, astanany bir dúrkiretti. Basy-qasynda júrgen Úzben, Ǵalym, Jádı syndy azamattarmen aralasýdyń arqasynda Oraz Baıqonysov degen azamatpen jolyqtym.

Úzben – Mońǵolııa qazaqtaryna tanymal tulǵa, ondaǵy aǵaıynǵa qazaq tele­arnasynyń kórsetilýine birden-bir eńbek sińirgen azamat. Orazben jaqyndyǵynyń tamyryn arada bolǵan áńgimeden uqtym. Orazdyń shyn júreginen shyqqan jalyndy sóz janymyzǵa jaqty, kóńilimizdi tolqytty.

«1983 jyly Mońǵol eline aýyl­sha­rýashylyq mamany retinde baryp ju­mys isteýime baılanysty ondaǵy aǵaıyn­men aradaǵy baılanysym óte tereń­dep ketip edi, – dep áńgime tıegin aǵytty Oraz. – Meniń aǵaıynǵa búırek bura bastaǵanymdy baıqaǵan aınalamdaǵylar: «oıbaı, abaıla, pálesi tımesin, ishterinde ne jatyr kim bilsin, qastandyq, aramdyǵy bolmasyn!» dep tyımaqshy boldy. Men: «qazaq halqy qonaǵýar halyq, aýzyn ashsa júregi kórinetin meıirimdi, taza, ádil, baýyrmal el. Aramdyq bizdermen ketsin!» dep kúldim.

Bir kúni Zeınolla atty atamyz bizdi otba­symyzben erýlikke shaqyrdy. Bizdi alystaǵy aǵaıyndar kıiz úıde kútip otyr eken. Ine shanshar jer joq. Tór­degi Zeınolla ata qasynan oryn berip otyr­ǵyzdy. Úı toly kisi basqa bir plane­tanyń adamyn kórgendeı qaraıdy. Son­daǵy jáýdiregen móldir kózder, jas balalardyń túrleri áli kóz aldym­da. Qandaı keremet súıispenshilik deseńizshi?! Ol jáýdiregen kózder Otanyn saǵynǵan, Qazaqstandy bir kórýdi armandaǵan sezimder ekenin aıtpaı-aq sezdirdi maǵan.

Ortaǵa úlken qazandaı tabaqpen et keldi. Qazy-qarta, jal-jaıa, súbe, jilik-jiligimen ıisi búrqyrap, árqaısymyzǵa (úlken er kisilerge) bir-bir pyshaq berip, «al Oraz baýyrym, bizde osylaı árkim qalaǵanyn kesip jeıdi», dedi Zeınolla ata jón surasyp tanysyp bolǵan soń.

Dastarqan ústinde basqa áńgime emes, tek Qazaqstan týraly suraı beredi bar­lyǵy da. Arasynda «shirkin, sol Qa­zaqstandy bir kórip ólsek armanymyz bolmas edi» dep tereń kúrsingenderi de boldy. Biz tap bir Qazaqstan atty jumaqtan kelgendeımiz.

Baıandelgerde 40 úı qazaq bar edi. Bizsiz toılaryn ótkizbeıtin keremet syı­lastyq boldy. Qanshama kelin túsirdik, shildehana toıladyq. Áıelim Ǵalııa talaı sábıge kindik sheshe boldy. Búrkitbaı men Dárigúldiń uldaryna «Jasulan» ­dep esimin bizge qoıdyrdy. Bir qýanta­tyn jaǵdaı, sol jerdegi qazaqtardyń bala­larynyń kóbi shet elderde oqıdy eken. Almaty, Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Novo­­sıbırsk, taǵy basqa qalalarda ­bi­lim alady.

Sol qazaqtardyń uıymshyldyǵy, bir-birine degen qamqorlyǵy jáne shet elde oqyp júrgen jastardyń kókirekte­rin kóterip ózgermeı, ata-analaryn syı­laǵandaryna talaı kýá boldym. Al bizde keıde bir aýylda turyp bireýdiń qýanyshyn bólisýge ýaqyt tappaıtyndar bar ǵoı.

Zeınolla ata ózi aqyn, joǵary laýazymdarda qyzmet etken, ózi seri edi. Ol kisi búrkit ustaıtyn. Bir kúni Faızolla ata úsheýmiz úsh atqa minip erte turyp, túlki aýlaýǵa shyqtyq. Ol da bir qy­zyq kúnder boldy. Qyr saharasyndaǵy saıattyń qazaqy kórinisi máńgi esten ketpeıdi.

Kishilerdiń izeti, úlkenderdiń qurme­ti, qaıda barsań da aldyńnan meıirim­di, kirsiz júzderdi, aq peıil jandar­dy kóre­siń. Naǵyz qaımaǵy buzylmaǵan qazaq­tarǵa degen yntyǵym arta tústi. Aýylymdy, balalyq baldáýrenimdi sa­ǵyndym...

Zymyrap 2 jyl da ótti. Bizdi shyǵa­ryp salý úshin aýyldyń syrtyndaǵy «Dos­tyq» eskertkishiniń janyna qazaqtar, moń­ǵoldar, Keńes Odaǵynyń mamandary jınaldy. Jurt toıdy bastamaq bol­ǵanda men Zeınolla atany izdep, dereý toqtattym. Aq batasymen atamyz keldi.

Dastarqandy Zeınolla ata óziniń biz­ge arnaǵan óleńimen ashty:

Dám qosyp munda keldiń alys jerden,

Jetkizdiń jaqsy habar týys elden.

Aqtadyń azamattyq sertińdi shyn,

Úlgińdi umytpaıdy seniń bergen.

Bizge kep az ǵana kún boldyń qonaq,

Iаpyraý eki jylyń netken sholaq.

Jaıdary ashyq jaryq minezińmen,

Ishke kirip ketip eń, syrtymdy orap.

Umytpa, hat jazyp tur anda-sanda,

Týystyq kóńil artyq qaı-qashanda.

Munda kep bir-eki jyl boldyń týys,

Burynnan úıir tanys bolmasań da...

Bir-birimizdi qımaı uzaq qoshtastyq. Sodan arada on jyl ótti. «Adam aman júrse, altyn aıaqtan sý ishedi» degen ras-aý. Alashtyń kúni týdy. Oıda, túste joq jerden jedelhat aldym. «Atamekenge keldik. Búrkitbaı». Bar-joǵy – osy. Mór tańbasyna qarasam, «Taldyqorǵan, Qarabulaq» dep tur. Tizgin ushymen Ǵalııa ekeýmiz kelsek, olar Abaı aýylynda ornalasypty. Aǵaıyn-týystardyń bi­razy shoǵyrlanyp otyr eken. Bizdi kór­gende aspannan Qaısa, jerden Mádi shyq­qandaı qýanǵandarynda shek bolsaıshy, qushaqtasyp, qýandyq. Báriniń kózinde jas. Biz ketkendegi jas balalar jigit bolǵan, ata-apalar sol qalpy, kımeshekterin tastamaǵan. Faızolla men Zeınolla ata ekeýi kempirlerin, nemerelerin ertip, taýdyń shyńynda, qyr­dyń basyna eki úı tigipti. Úıden apam (Búr­kitbaıdyń sheshesi) shyqty júgirip, «Qaraqtarym-aý, barsyńdar ma?!» dep qushaǵyn jaıa umtyldy. Qýanǵanymnan jylap jiberdim. Qushaqtasa kettik. He degen ystyq kushaq! Apam ekeýmiz uzaq turdyq qushaqtasyp...

Zeınolla ata keldi, apa keldi, artyn­sha júgirip balalar shyqty. Bárimiz qushaq­tasyp bir-birimizge qaıta-qaıta qa­raımyz, apam qalbalaqtap ózine bir oryn taba almaı júr, arly-beri júgirip júr. Faızolla ata tósek tartyp aýyryp jatyr eken, qasyna baryp amandastyq.

Saǵynyshtan kózine jas alyp, bizge keremet bata berdi. Áttegen-aı, jyr-dý­manmen saǵynyshymyzdy basa almaı júrip, sol batany jazyp almaǵanymyzǵa áli kúnge deıin ókinemin. Atanyń halin suraǵanda: «Qazaǵymnyń bir ýys topy­raǵyn, bir tal shóbin, bir tamshy sýyn ańsap júrgende endi, mine, Altaı asyp, Jetisýǵa keldim, búgin ólsem de armanym joq», dep bizdi jubatty.

Sol aǵaıyndardyń atamekenge, Qa­­zaq­stanǵa kelgenine de jıyrma jyldyń ­júzi bolypty. Qazir elge de, jerge de sińi­sip, árkim óz hal-qaderinshe tirshilikterin ja­sap, táýelsizdigimizdiń tuǵyryn bekem­deýge óz úlesterin qosyp júr. Alǵash kel­gende ártúrli jaǵdaılardy bastarynan keshti. Ońaı bolmaǵany da ras. Sol qıyn­shylyqtar artta qaldy. Árqaısysy úıli-jaıly boldy. Úlken ata-apalar kelmestiń kemesine minip, baqılyq bolyp ketti. Barlyǵyna bir ýys topyraǵymyz­dy saldyq. Ol qarııalardyń árqaısy­sy­nyń jóni bólek edi. «Qazaqstany­myz­ǵa, elimizge baramyz» desip jatqanda bireýi «osy biz qaıda baramyz, eshkimdi tanymaımyz ǵoı» depti. Sonda Zeınolla ata: «Oraz ben Ǵalııaǵa baramyz», depti. Aınalaıyn, atashym, meni Qazaqstannyń Prezıdentindeı kórdińiz-aý!..».

Oraz áńgimesin osylaı uzaq tolǵap, bizdi de tolqytyp edi.

Qazaqy salt-dástúri ózgermegen Moń­ǵolııadaǵy aǵaıynnyń tarıhy kisini tolǵandyrmaı qoımaıdy. О́tken-ketkenin aqtaryp, aǵynan jarylyp, ósken eli men jerine degen súıispenshiligin de jasyrmaıdy. Sondaı basqosýlarda Merýesh Bashaıqyzy esimdi qaryndasymyzdyń tamyljyta salǵan ánine kýá bolyp edik. Keıinnen bildim, erterekte (1993 jyldyń 21-22 qazany) Elbasy Ulanbatorǵa baryp, sondaǵy aǵaıyn ókilderimen kezdeskende jap-jas qazaq qyzy dombyrada tógilte terme oryndap, Nursultan Nazarbaevtyń tolqyǵan sátine halyq kýá bolyp edi. Sol ándi shyrqaǵan qyz – osy Merýesh eken. Qazir Qaraǵandyda óner ujymynda qyzmet atqarady. Reti kelgende sol ándi qaıta oryndatyp, taǵy bir tolqyp aldyq. Ánnen sol kezdegi aǵaıynnyń kirshiksiz júregi, el men jer­ge degen saǵynyshy, Elbasyǵa degen úmit-tilegi kórinedi. Án sózinde mynadaı joldar bar edi (sózin Mońǵolııanyń eńbek sińirgen jazýshysy, aqyn Shynaı Rahmetuly jazǵan eken):

Ýa, Darıǵa-aı, Darıǵa-aı,

Júrekti shoq qarıdy-aı!

Qandy buǵaý qaqyrap,

Qaıta oraldy kók týym.

Alystaǵy aǵaıyn,

Kelshi degen jetti úniń.

Sózińizdi úkili,

Aıaq asty etti kim.

Qapysyz bizde sezindik,

Qosylsa qazaq kóptigin.

Kerýender betke aldy,

Kókshedeı jer shoqtyǵyn.

Qaıǵy qamym dese de,

Deı almaımyn joq búgin.

Aǵytar syr, aıtar dat,

Shaǵar sizge kóp muńym.

Ýa, Darıǵa-aı, Darıǵa-aı,

Júrekti shoq qarıdy-aı!

Jeldeı ushyp keter em,

Jetkizbeı júr shaban at.

Kereı kóshi ketti alda,

Kenereni jaǵalap.

Emen jarqyn solardyń,

Tirligi de amanat.

Butaǵyndaı bir taldyń,

Birligi de amanat.

Altaı, Hobda betinen

Aýǵan da joq áli Abaq.

Artta qalǵan ańyrap,

Jurtymyz da amanat.

Alla sizge baq berip,

Estirtpesin jaman at.

Osy bir tolqyǵan, yntyqqan kóńil kúıdiń jemisi talaı syrdy ańǵartsa kerek. Merýesh qaryndasymyz Mońǵolııa qazaqtarynyń kóbirek shyrqaıtyn, taǵdyrly áni «El kóshkendeni de» na­qyshyna keltire oryndaıdy eken. Bul ánde de el men jerdiń taǵdyryna saıatyn ashy shyndyq júrekten «ah» ura shyq­qandaı bolady. Tebirenbeý múmkin emes. Merýesh jaqynda ǵana «Tarıhı Atajurt» qoǵamdyq birlestigi» ótkizgen bir is-sharada osy ándi taǵy bir márte oryndap, kópshilik qaýymdy taǵy bir tolqytyp tastady.

Jer uıyǵy, Oıǵyrdyń shıbeti

Ýsaı-aı,

Jylqym órip barady

jýsaı-jýsaı-aı.

Jany jomart mońǵoldar,

baýyr­la­rym-aı,

Týmasaq ta bolyp eń týysqandaı-aı.

Ýranhaı menen dórvetim,

 Dóńgelengen kelbetiń.

 El kóshkende jer jetim,

 Men kóshkende-oý, sen jetim.

Eshkim kesip ketpeıdi at kekilin-aı,

Atajurtym shaqyrdy,

ashty esigin-aı.

Kóshkeni de qaryzdar, qalǵany da-aı,

Sen aman bol, týǵan jer, baq

besigim-aı.

Kóshýge bel baılaǵan,

Kólikterin saılaǵan.

Aǵaıynǵa aq sapar,

Urpaq qamyn-oý, oılaǵan.

(О́leńi: Murat Pushataı­uly­niki,
Áni: Berjan Faızollaulyniki)

Jalpy, alystan oralǵan aǵaıyndar dese keıde ala jańqa pikirler týyndap jatady. О́z basym shetten kelgen baýyrlar arasynda kóp boldym. Sondyqtan ba olardy ózime tartyp, únemi keńesip turamyn. Olardyń júregi taza, nıeti túzý, barlyq nárseni búkpesiz aıtady. Keıde osyndaı týrashyldyǵymen de bireýlerge jaqpaı qalatyn da shyǵar. Olardan baǵzy babalardyń altyn úzigindeı asyldyq, bekzadalyq baıqaımyn.

Qazaqtyń taǵdyr tálkegimen ártúrli elderge bas saýǵalaýy eshkimniń jeke qalaýy boıynsha bolǵan joq. Tirliktiń asaý jeli ár qıyrǵa ushyryp, týǵan topyraq, ósken ólkesinen alystatyp, jat jerge tentiretti. Qansha teperish kórse de ult­tyq sana, salt-dástúrin, rýhyn joı­maı, ómirin kúrespen, taıtalaspen ótkerdi.

Olar eshqashan bóten bireý emes. Alys­tan kelgen aǵaıyn tarǵalań kúnde enesi­nen aıyrylǵan bota sııaqty. Olardyń ortamyzǵa oralǵanyna biz marqaıýymyz kerek. Qazaq qazaqtyń qýanyshyna shyn júregimen qýanyp, jubanysh-qaıǵysyna ortaqtasa bilgende ǵana birligimiz artyp, irgemiz bekemdele túsedi, baýyrymyz bútin bolady. Bul baǵzydan kele jatqan baba joly.

Elbasy Nursultan Nazarbaev egemendigimizdiń eleń-alańynda, sonaý 1991 jyly alysta júrgen aǵaıyndarǵa joldaǵan sáleminde: «Qymbatty otandastar! Ejelgi atamekennen jyraqtap qalǵan Sizderdi keshegi kúnge deıin ata-baba jerine qaıtyp kele alamyz ba degen suraq alańdatyp kelgenin men jaqsy bilemin. Týǵan jerdiń tútini de ystyq deıdi halqymyz. Qandas baýyrlarymyzdy baıyrǵy ata qonysyna tartý maqsatynda adam quqyǵy týraly elaralyq erejelerdi basshylyqqa ala otyryp, Qazaqstan Úkimeti «Basqa res­pýblıkalardan jáne shetelderden selo­lyq jerlerde jumys isteýge ti­lek bil­dirýshi baıyrǵy ult adamda­ryn Qazaqstanda qonystandyrý tártibi men sharttary týraly» arnaıy qaýly qabyldady. Sondyqtan atamekenge ke­lemin deýshi aǵaıyndarǵa jol ashyq. Ata-baba arýaǵy aldaryńnan jarylqa­syn», degen edi. Bul sóz alys-jaqyn qan­dastarymyzdyń delebesin qozdyryp, olardyń atamekenge bet túzeýine jol ash­ty. Alǵashqy jyldary Túrkııa men Iran jerindegi qazaqtardy elge kó­shirý máselesi qolǵa alyndy. Mysaly, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 1993 jyldyń 20 qyrkúıegindegi №6-11 óki­minde bul iske jergilikti ákimshilik qu­rylymdar tartylǵany, azamattyq avıa­sııa basqarmasyna, dıplomatııalyq ókil­dikterge, Syrtqy ister mınıstrligine qarasty vızalyq rásimdeý mekemelerine naqty tapsyrmalar berilgeni aıtylady.

Mine, sodan beri ótken 30 jylǵa taıaý ýaqyt ishinde alys-jaqyn sheteldegi qandastarymyzdy elge qonystandyrý máselesi kún tártibinen túsken emes. Soń­ǵy resmı derekke júginsek, táýelsizdik jyldary elimizge 1 079 192 qazaq kóship kelipti. Bul úrdis áli de jalǵasyn taýyp keledi. Sońǵy jyldary shetelden kó­ship kelýshi qandastarymyzdy, ásire­se, Qazaqstannyń soltústik óńirlerine qonystandyrýǵa kúsh salynýda. Mysaly, taıaýda ǵana Irannan kelgen qazaqtardy elimizdiń soltústiktegi oblystaryna ornalastyrý jumystary qolǵa alyndy. Sońǵy kezde Aýǵanstandaǵy shıelinisken jaǵdaı ol elde turatyn qandastarymyzǵa da ońaı tımeı tur. Elimizdiń bul baǵyt­ta qandastarymyzǵa qamqorlyq retin­de júrgizip otyrǵan saıasaty alystaǵy baýyrlarǵa qol ushyn sozýdyń jarqyn kórinisi bolmaq.

Qoryta aıtqanda, alystan oralǵan árbir aǵaıyn – elge qosylǵan qut. Yry­symyz tasyp, shańyraǵymyz shalqysyn desek, óz baýyrlarymyzdy eshqashan ógeısitpeýimiz kerek. Bul – eldiktiń altyn tuǵyry!

О́mirzaq OZǴANBAEV,

«Ardagerler uıymy» RQB

Ortalyq keńesi tóraǵasynyń

birinshi orynbasary,

professor