Otynǵa zárýlik: Baǵa – qoljetimsiz, kólem – jetkiliksiz

Dızel otynyn tappaı qı­nalǵan júrgizýshiler súzgileri za­qymdalyp, júrmeı qalǵan avto­kólikterdi vıdeoǵa túsirip, áleý­mettik jelilerge salyp jatyr. Otyn tapshylyǵy júrgi­zý­­shiler men tasymaldaýshylar arasyndaǵy áleýmettik shıelenisti de ýshyqtyra tús­ken. О́ńirlerde dızel otyny má­selesi kúrdelenip turǵan tusta elimizde «KIOGE-2021» halyq­aralyq munaı jáne gaz kórme­si ótip, onda sóz sóılegen mınıs­trlik ókilderi Qazaqstanda dızel otynyn tutyný kólemi rekordtyq deńgeıge jetti dep málimdedi.

– Rekordtyq deńgeı týraly biz de estidik. Qarapaıym aýyldyqtar úshin otyn máselesi qıyn bolyp tur. Mysaly, jalǵa alǵan shabyndyq jerden shóp shaýyp, jınap alý úshin bizge jyl saıyn shamamen 1 tonnadaı dızel otyny kerek. Al qazir onyń baǵasy 300 teńgege deıin barady. Oblys ortalyǵyndaǵy suıyq otyn quıý beketteri talonmen ǵana ótkizip jatyr, – deıdi kóktóbelik turǵyn Serik Nurmanov.

Al Energetıka vıse-mınıstri Áset Maǵaýov tapshylyqtyń týyndaýyna tranzıttik júk kólikteriniń dızel otynyn elimizdiń aýmaǵyndaǵy beketterden alýy jáne «Pavlodar munaı-hımııa zaýyty» AQ-nyń jóndeý jumystaryna baılanysty jumysyn toqtatýy sebep bolǵanyn aıtady. Buǵan deıin «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy» AQ eldegi dızel tapshylyǵynyń týyndaýyna baılanysty «Pavlodar munaı-hımııa zaýyty» JShS-nyń jóndeý jumystaryn kúz aılaryna shegerý týraly sheshim qabyldaǵanyn málimdegen.

Atalǵan zaýyttyń bas dırek­tory­nyń orynbasary Saıataı Álipbaev­tyń málimetinshe, qazir qondyrǵylar tek­serilip, synaqtar ótkizilýde. Mu­naı­dy qaıta óńdeýdiń negizgi quryl­ǵy­laryn jóndeý jumystaryn jańbyrsyz aýa raıynda júrgizý kerek. Qazirgi ýaqytta zaýytta janar-jaǵarmaı jetkilikti. Qorda 50 myń tonnadan astam benzın, 5 myń tonnadan astam áýe otyny men 34 myń tonnadan astam dızel bar. Zaýyt kúnine 4 myń tonna dızel otynyn shyǵarady. Munaı ónimderiniń ártúrli markaly avtokólik ben­zıni, dızeldik otyn, reaktıvti otyn, tehnıkalyq kúkirt, bı­týmnyń birneshe túri, munaı koksy, tehnıkalyq kómirtek ón­dirýge arnalǵan shıkizat qory bar. «Qazan aıynda zaýyt 121 myń tonna munaı, 31 myń tonna dızel janarmaıyn ón­diredi. Zaýytta táýligine jalpy alǵan­da, 15 200 tonna munaı óńdeledi», deıdi S.Álipbaev.

Oblystyq kásipkerlik jáne ındýs­t­­rııalyq-ınnovasııalyq damý bas­qar­masy basshysynyń orynbasary Saǵy­nysh Nur­qym­baevtyń aıtýynsha, bıyl zaýyttaǵy jóndeý jumys­tary­nyń merzimi eki aıǵa shegeril­gen: shilde aıynan – qyrkúıek­ke, keıin qyrkúıekten qazan aıyna aýystyrylǵan. Jóndeý jumystaryn shegerýdiń negizgi sebebi – ishki naryqtaǵy janar-jaǵar­maı turaqtylyǵyn qam­tamasyz etý jáne egin orý naý­qany kezindegi suranysty óteý. О́ńirde aýyl sharýashylyǵy ónim­derin jınaý maqsatynda dıqandarǵa 21 myń tonna dızel otyny jeńildikpen berilgen. Fermerler úshin onyń baǵasy lıtrine 164 teńgeni qurasa, mal azyǵyn jınaýǵa arzandaý baǵamen 4 myń tonna dızel otyny bólinipti.

Vıse-mınıstrdiń málim­deýin­she, elimizdegi dızel oty­ny­nyń baǵasy Reseıdegi beketter belgilegen baǵadan – 100 teńgege, О́zbekstannan – 70-80 teńgege, Qyrǵyzstannan 61 teńgege arzan eken. Sondyqtan kórshiles elder­ge baǵyt alǵan kólikterdiń barlyǵy bizdiń eldiń aýmaǵynan janarmaı quıyp alady. Sol sebepti de otynǵa degen suranys 480 myń ton­naǵa artty. Ekinshiden, Atyraý munaı óńdeý kásip­or­ny­nyń aǵymdaǵy jóndeýge baı­­­la­nysty jumysyn toqtatýy da baǵaǵa áser etken. «Endi na­ryq­taǵy tap­shy­lyqty azaıtý úshin Reseıden 100 myń tonna dızel otynyn ákelý máse­lesi sheshilýde», deıdi vıse-mınıstr málimdemesinde.

Biraq bul aqtalýdyń aýyl­dyqtar úshin de, qarapaıym júrgizýshiler úshin de esh paıdasy joq, mınıstrlik dızel otyny jetispeýshiligin aldyn ala oılastyryp, usynys joba­laryn jasaýy kerek edi. Elimiz arqyly ótetin sheteldik kólikterge tosqaýyl qoıý­dyń basqa joldaryn izdegende má­se­le osylaı ýshyqpas edi. Eli­mizdegi mu­naı óńdeıtin eki zaýyt­tyń óndiristik jaǵ­daıy onsyz da belgili. Árıne, dızel otyny jáne basqa da janar-jaǵar­maı túrleriniń baǵasy bir-aq kúnde ret­telmeıtini belgili. Baǵany suranysqa saı naryq retteıdi. Mınıstrlik te baǵa­ny belgileı almaıdy.

– Bulaı deýge de bolmaıdy. О́ıt­keni qalyptasqan qazir­gi naryqtyq teń­gerim­sizdikti ret­tep, janar-jaǵarmaı jetkizýdegi naqty bir is qajet. Munyń zııanyn aýyldyqtar da, kásipkerler de kórýde. Memleket tarapynan qoldaý taba almaǵan tasymaldaýshylar arasynda áleýmettik shıelenis kóbeıip barady. Bir-eki kúnniń ishinde munaı barreli 78 dollardan 82 dollarǵa deıin ósti. Munaı baǵasynyń ózgerýi suıyq otynnyń baǵasyna da áser etedi, – deıdi ekonomıst-ǵalym Beken Toqtasyn.

Sonymen birge dızeldi otyn­­nyń jetispeýshiliginen jolaý­shy­lar ta­symalymen aına­­lysatyn kásip­oryn­darǵa avto­býs sanyn azaıtýǵa tý­ra kel­gen. Ekibastuz ben Pavlodar qa­la­­larynyń arasynda kúnine 12 ret júretin avtobýstyń bir rettik jolyna 90 lıtr janarmaı kerek. Qazir shaǵyn avtobýs­tar ǵana jolǵa shyǵyp, basqa baǵyttardyń sany qysqar­ǵan. Ekibastuz qalasynda qoǵam­dyq kólik­ter toqtap qalýy da múmkin.

Árıne, elimizde suıyq otyn qory mol, baǵasynyń turaq­ty bolýy óte mańyzdy. Úki­met munaı ónimderiniń keı­bir túrin eksportqa shyǵarýǵa shek­­teý jasamaq. Bul – ishki naryqt­y ben­zın, dızel otyny­men, qa­jetti su­ıyq otynmen qam­ta­masyz etip, onyń tap­shylyǵyn boldyrmaý maqsatynda qolǵa alynǵan qajetti shara ekeni sózsiz. Endi elimiz aýmaǵynan avto­kólik­pen benzın, dızeldik otyn túr­lerin eksportqa shy­ǵarýǵa alty aıǵa shekteý qoıy­lyp, tek kólemi 20 lıtrden as­paıtyn jeke ydystarǵa qu­ıyp alýǵa ruqsat etilmek. Bul ish­ki naryqtaǵy baǵany ret­teýdiń bir qadamy jáne mu­naı­ǵa táýeldi kásip­oryn­dar shy­ǵa­ratyn ónimderdiń qunyn turaq­ty ustaýǵa yqpal etedi.

– Eń aldymen bul bastama óz tuty­ný­shylarymyz úshin qajet. Ishki na­ryq­taǵy suranys tolyq qamtylsa, ar­tyl­ǵan munaı ónim­derin syrtqy naryq­qa shy­ǵa­rýǵa shekteý de bolmaı­dy. Qazir­gi basty másele – benzın jáne dızel óndiretin otandyq munaı óńdirýshilermen qosa, jekemenshik kásip­kerlerge de qoldaý kórsetý. Dızel oty­nynyń jetispeýshiligi, qym­bat­taýy, basqa da faktorlar na­ryq­tyń kóleńkeli yqpaly, zańsyz mo­no­polııalardyń da áseri bolýy múmkin, – deıdi B.Toqtasyn.

Al pavlodarlyq munaı-óńdeý zaýy­tyndaǵy ýaqytsha jóndeý ju­mys­tary – qajetti josparly shara. Bul zaýyttyń tehnologııalyq quraldarynyń 2021-2022 jyldary kidirissiz jumys isteýine múmkindik beredi. Zaýyttyń jyldyq qýaty – 5,1 mln tonna. Onyń ónimderi ishki naryqqa jetkiziledi, sonymen qatar Reseıge, О́zbek­stanǵa, Qytaıǵa, AQSh-qa, Nı­der­landqa, Italııaǵa jáne Ýk­raınaǵa eksporttalady. Zaýyt mamandarynyń málimetinshe, óndiris jumysy toqtatylǵan kezde ǵana gaz qaýipti pisirý jumystaryn júrgizip, joǵary temperatýra men qysym­daǵy agressıvtik ortada tehno­logııa­lyq jabdyqtardy aýystyrýǵa bolady. Biraq janar-jaǵarmaı men dızel otyny qoryn tıep-jóneltý zaýyt jumysynyń toqtaǵanyna qaramaı jalǵasa beredi. Zaýyt jumysy toqtap tur­ǵan kezde Atyraý jáne Shym­kent munaı óńdeý zaýyttarynyń ju­mys­tary kúsheıtiledi.

Jalpy, munaı óniminiń maýsymdyq tapshylyǵy jyl saıyn qaıtalanatyny belgili. Kóktemgi egin egý, astyq jınaý naýqandary kezinde munaı óńdeý zaýyttary jóndeý júrgizýge toqtaıtyny taǵy bar.

Atyraý, Shymkent, Pavlodar munaı óńdeý zaýyttarynyń óndiristik qýaty jetkiliksiz, son­dyqtan tórtinshi zaýyt salý kerek degen joba da alys­­tap ketkendeı. Kerisinshe, qoldanys­taǵy zaýyttarǵa jańǵyrtý jumys­taryn júrgizý ǵana josparlanýda.

Jýyrda Májilis depýtattary Úkimetten otyn naryǵyndaǵy teń­gerim­sizdikterdi joıýǵa, baǵanyń ósýi­ne jol bermeýge qatysty sharalar qabyldaýdy surap, sonyń aıasynda «Munaı ónimderiniń jekelegen túr­lerin óndirýdi jáne olardyń aınalymyn memlekettik retteý» týraly zańǵa ózgerister engizýdi usyndy.

Al otandyq arzan otynnyń qyzy­ǵyn kórshi elder kórip jatyr. Endi Úkimet Reseıden qymbat otyn satyp almaq. «Arzanǵa satyp, qymbatqa al» degen – osy. Elimizdiń tabıǵı resýrstary munaı ónimderin qoljetimdi baǵada jetkizýge, otandyq bıznesti qoldaýǵa, shy­ǵyndardy azaıtýǵa múm­kindik beretinine eshkim daý týdyrmas. Bul ishki naryqqa tómen­detilgen baǵamen munaı jetkizetin otandyq óndirý­shilerge de qatysty ekeni sózsiz.