Qazaq shańyraǵynda ejelden áýeli áke, sosyn ana otbasynyń tárbıeshisi, alǵashqy ustazy bolǵan. Ata-anasy otbasynda ımandylyqqa tárbıelese, ol bala til alǵysh, adal, izetti, úlken-kishige qamqor bolyp ósedi. Adamgershilik qasıet otbasy músheleriniń birin-biri syılaýynan, qadirleýinen, ásirese, balanyń qartaıǵan áke-sheshelerine qamqor bolýynan kórinedi. Úlken balalary otaý tigip, bólek shyqqanda eń kenje ul ádette ata-anasymen birge qalady. «Qara shańyraq» dep ataıtyn ákeniń úıine bolashaqta sol ul ıe bolyp, qarttardy baǵyp-qaǵatyn kóne salt búgingi qazaq otbasylarynda da saqtalǵan. Al úlkenderi úılenip, úı bolysymen enshilerin alyp, bólek shyqqan. Jasy kishi bolsa da kenje ıelengen «úlken úı» basqa jasy úlken týystary úshin de qadirli, qasıetti úı sanalǵan. Ákesi bar kezinde de nemese ol qaıtys bolǵannan keıin de osy úı «qara shańyraq» ataýyn joǵaltpaıdy. Áke-shesheni asyraý kenje uldyń mindeti bolyp sanalady. Biraq bul basqa ul-qyzdaryn ata-anasynyń aldyndaǵy jaýapkershilikten esh bosatpaıdy.
Ertede, el arasynda saqtalǵan dástúr boıynsha «qara shańyraq» batyr, bı, áýlıe, bilimdi, molda, syıly kisilerdiń úıi bolsa, onda sol aýyldyń adamdary alys saparǵa shyqsa nemese alystan adam kelse, mindetti túrde sol úıden yrymdap dám tatqan, táý etip, batasyn alǵan. «Úlken úı» – bir atanyń, bir rýdyń syıly, qurmet tutatyn úlken shańyraǵy bolǵanyn tarıhtan bilemiz.
Qara shańyraqty ustap qalǵan ul men kelin basqalardyń iltıpatyna ıe bolǵan. Qazaqtyń «Bı bolmasa da, bı túsetin úı bolsyn» degen ataly sózi osy «úlken úıge» baǵyshtalǵan bolýy kerek. Aıtýly mereke kúnderi aǵaıyn-týystar altyn dińgek «úlken úıge» sálem bere baryp, dastarqandas bolyp, dám tatýdy paryz sanaǵan. О́kinishke qaraı, babalarymyzdan jetken sol qasterli ulttyq dástúr, shańyraqty syılaý, qadirleý ýaqyt kele bulyńǵyrlanyp, keı jerde múldem umyt qalyp bara jatqany kóńilge qaıaý túsiredi. Baz bireýler ony eskiliktiń qaldyǵy, eskiniń sarqyty, basqa shańyraqty orynsyz qurmetteýi, jónsiz joǵary qoıýy dep uǵady.
Táýelsizdiktiń arqasynda búginde «Shańyraǵymyz bıik, keregemiz keń, eńseli elmiz» dep aýyz toltyra álemge jar salyp, mereıimiz ósip jatqany bar. Biraq qoǵamda «áttegen-aı» degizip turǵan jaıttar áli de az emes. Bar óńirde ulttyq maqtanyshymyzǵa aınalǵan ata dástúrlerimiz, ulttyq qundylyqtarymyz qaıta jańǵyryp, ómirimizge áli de batyl ene qoıǵan joq. Áli de jaltaqtyq, enjarlyq, masyldyq, bodandyq minez sońǵy kezge deıin kóbimizdiń mysymyzdy basyp turǵanyn jasyra almaımyz.
Qara shańyraq. Osy bir janyńa jylý beretin ataly sózge, kıeli uǵymǵa qazaqy bolmysymyzdy, ulttyq qundylyǵymyzdy, parasat-paıymymyzdy túgel syıǵyzyp turǵan asyl dástúrimizdi qazirgi jastar qalaı uǵyp júr? Úıdiń eń sońǵy ulyn «kenje», «sút kenje» deıdi qazaq. Ákeden qalatyn qara shańyraq bar mal-múlkimen kenjeniń ıeligine ótedi. Basqa uldar enshisin alyp, bólek ketedi. Bul – Uly dalany dúbirletken babalarymyzdyń jazylmaǵan zańy. Búginderi, átteń, ýaqyt óte umyt qalyp barady sol dástúr. Aýyldy tastap, oryndy-orynsyz, nápaqa tabý maqsatymen, ıaǵnı kún kórý jolyn izdep, jappaı dúrlige qalaǵa aǵyldyq, sóıttik te ýrbandaný aǵymyna ilesip, birer jylda «qalalyq» bolyp shyǵa keldik. Aýylda ata-ájemizdiń alaqanynyń jyly taby qalǵan, bir kezde berekeli, merekeli ata-babamyzdyń shańyraǵy, qadirli úıi qańyrap ıesiz, japanda jalǵyz qaldy. Tipti ýaqyt yrqyna kónip, kele-kele olar da «qartaıyp», tozyp, kúırep, buzylyp, shańyraqtary ortasyna túskenderi de bar. Týǵan aýylyńa álde bir sebeptermen jol túsip bara qalsań, at baılar, túser úı tappaı qınalatyn kezderiń de bolady. Árıne, bul – kóńilge qaıaý túsiretin, júrekti syzdatar ókinishke toly aýyr jaıt.
Qazir ózderin «jańa qazaqpyz» dep, keýdelerin soǵyp júrgen, boıynda ulttyq rýhy, namysy joq jandar úshin qaı elde, qaı qalada turý sóz emes sııaqty. Olar: «Adamǵa ómir bir-aq ret beriledi. Sondyqtan ony qınalmaı, molshylyqqa batyp júrip ótkizý kerek. Ol qaı jerde, qaı memlekette oryndalsa – sol seniń Otanyń», dep kókıdi, shirkinder. Sol paqyrlar týǵan jerdiń topyraǵynan tamyry úzilip qalǵanyn, bolashaǵy nemen aıaqtalatynyn bilmeıdi, tipti bilgisi de kelmeıdi. Bir kúni qyzyqty ótse, qaltasy qalyń, tamaǵy toq bolsa sonysyna máz. Zaman kóshine ilese almaı peıilderi tarylyp, halyq qarjysyn jymqyryp, bylyqqa batyp, aqyry bas saýǵalap, «qyr» asyp ketken qansha «jańa qazaqty» bilemiz?! Tek óz bas paıdasyn kúıttep, týǵan elden bezip júrgen alaıaqtar jetip jatyr bul kúnde. Eldiń qarǵysyn arqalaǵan olar ózderin baqytty sezine me eken. Qaıdam...
Aqyn dosym, marqum Narsha Qashaǵanov týǵan jerine arnaǵan jyr joldarynda:
«Sende jatyr babalarym aqyldy,
Sál uzasam, solar meni shaqyrdy.
Ushqan uıam óziń ediń alǵashqy,
Qonar jerim sen
bolarsyń aqyrǵy»,
dep jyrlaıdy.
Iá, kez kelgen adamnyń boıyndaǵy erekshe qasıet ananyń aq sútimen birge týǵan jerdiń kıeli topyraǵynan, shıpaly aýasy men taza sýymen sińedi. Adamnyń tabıǵaty týǵan topyraǵyna tartyp turatyny sondyqtan bolý kerek, sirá. Bul – kindik qanymyz tamǵan topyraqtyń, týǵan jerdiń tylsym syrǵa toly qudireti ekenin moıyndaýymyz kerek.
Týǵan jeriniń ásem tabıǵatyn, kıeli topyraǵyn, tynysyńdy asha túsetin saf aýasyn, sýsynyńdy qandyratyn móldir sýyn, taı-qulyndaı tebisip birge ósken zamandastaryn saǵynbaıtyn qazaq joq shyǵar, tegi. Meniń oıymsha, alystaǵy aǵaıynmen úzdiksiz habarlasyp, qaıǵysyna da, qýanyshyna da ortaqtasyp júretin, týysqanǵa adal, bereke-birliktiń dánekeri – baýyrmaldyq seziminen aıyrylmaǵan halyq – qazaq halqy desek qatelespeımiz. Ol – qazaqtyń qanyna sińgen eren qasıet.
Qara shańyraq uǵymynyń tereńinde tutastaı ult taǵdyry jatqan tárizdi. Sondyqtan bolar, keıbir óńirlerde, qalalarda (mysaly, Nur-Sultanda) «Qara shańyraq» jobasy jasalyp, kópshilikke qyzmet etýde.
«Qara shańyraq» jobasynyń maqsaty – ulttyq sana-sezimi qalyptasqan, ulttyq múddeniń órkendeýine úles qosa alatyn, ulttyq qundylyqtar men jalpyadamzattyq qundylyqtardy ózara ushtastyra alatyn kemel, ultjandy tulǵany tárbıeleý, ulttyq tálim-tárbıe negizderin, memlekettik ıdeıanyń negizi bolyp otyrǵan patrıotızmdi nasıhattaý, ulttyq qundylyqtar men mádenı muralardy qaıta jańǵyrtyp, jas urpaq sanasyna sińirý.
Mindeti – mádenı-áleýmettik ózgermeli jaǵdaıdaǵy ulttyq tárbıeniń dińgegi – ana tili bolyp qalatynyn negizdeý; qazaq tili men tarıhyn, mádenıeti men dilin, salt-dástúri men dinin qurmetteý rýhynda jastardyń ulttyq zııatkerlik minez-qulqyn qalyptastyrý; búgingi qazaq eliniń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq júıesiniń damýyn qamtamasyz etetin joǵary parasatty ulttyq sıpattaǵy belsendi is-áreketke tárbıeleý; bilim jáne mádenı-rýhanı turǵyda basqa órkenıettermen básekege qabiletti bolýyn qamtamasyz etý; qoǵam men adam, adam men tabıǵat qarym-qatynasynyń órkenıettilik sana-sezimin ulttyq rýhta qalyptastyrý. Sondyqtan «Qara shańyraq» jobasy ár óńirde qanat jaıyp, halyqqa paıdaly qyzmet atqarsa jón bolar edi.
Jyr maıtalmany Maǵjan Jumabaev: «Kóp túrik enshi alyp, tarasqanda, Qazaqta qara shańyraq qalǵan joq pa?», dep tolǵanǵan eken. Túrki álemi bul kúnderi Qazaqstandy ózderiniń qara shańyraǵy dep moıyndap otyr. Ásirese álemniń 40-taı memleketin mekendep otyrǵan qandastarymyz qazaq elin qut mekenimiz, arqa súıer qara shańyraǵymyz dep biledi, onyń jetistikterine masattanady, taza nıetpen shúkirshilik etedi. Ultty saqtaıtyn – qunarly ana tilimiz, ulttyq salt-dástúr, ulttyq óner men ónegemiz. Shynynda da otbasymyz mereıli, qasıetti qara shańyraǵymyz myqty bolsa, Otanymyz myzǵymaıdy, el tozbaıdy. Qara shańyraq – ár sanaly jannyń súıenishi, tirenishi, qazynasy, kıesi. Laıym, qara shańyraǵymyzdyń, egemendi elimizdiń irgesi sógilmesin!
Saǵyndyq ORDABEKOV,
medısına ǵylymdarynyń doktory, professor,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, Jambyl oblysynyń Qurmetti azamaty
TARAZ
