Málik Ǵabdýllın jaıly bir úzik syr

– Qazaqtyń aıaýly da birtýar uly Málik Ǵabdýllın aǵa ultqa ortaq tulǵa ekendigi daý týdyrmas shyndyq. Ol kisi meniń ákem Omarbek Dúısenbekovtiń maıdandas dosy ekendigin siz jaqsy bilesiz ǵoı. Onyń ústine ýnıversıtette dárisin tyńdaǵan shákirtisiz. Sol kisi jaıly qalam tartýǵa qalaı qaraısyz? – dedi.

Oryndy ýájge toqtamasqa bola ma, usy­nysty qup aldyq.

Nııaz inimniń aıtatynyndaı bar, kezinde osy joldardyń avtory elimizdiń bas basylymy «Egemen Qazaqstan» gazetine «Málik Ǵabdýllınniń hattary» degen kólemdi materıal jazǵan bolatyn. Keıinnen Málik aǵanyń syılas dosy jaıly «Omarbekteı er qaıda?..» atty jazba dúnıege keldi. Mamandyǵy tarıhshy ári ádebıet pen ónerdiń janashyry Nııaz inimizdiń arhıvinde Málik Ǵabdýllın aǵanyń kezinde Omarbekteı maıdandas dosyna jazǵan hattary baǵa jetpes qazyna retinde áli kúnge deıin saqtaýly tur.

Endigi jerde áńgimemizdiń basty keıipkeri Málik Ǵabdýllınge qaıtyp oralaıyq.

... Búginde tarıhqa aınalǵan sonaý myń da toǵyz júz alpys toǵyzynshy jyly qońyr kúzde sol kezdegi S.M.Kırov atyndaǵy Qa­zaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetiniń stýdenti atanǵan shaq edi. Albyrt jaspyz, bárin bilýge qushtarmyz. Qabyrǵaǵa ilingen sabaq kestesindegi: «Qazaq halqynyń aýyz ádebıeti» kýrsy. Dáris oqýshy Málik Ǵabdýllın» degen sózge kózimiz tústi. Biz úshin ol ańyz adam, atyna syrttaı qa­nyq bolǵanymyzben, buryn júzdespegen kisimiz. Bir kórmekke asyǵa kúttik. Qandaı adam eken?..

Belgilengen ýaqytta aýdıtorııaǵa jara­sym­dy kıingen, júzi jyly, janary oıly professor kirip keldi. Sypaıy sálemdesip, portfelin ústelge qoıyp, oryndyqqa jaı­ǵas­ty. Jýrnaldy ashyp, árqaısymyzben asyq­­paı, jeke-jeke tanysyp shyqty. Qaıdan kel­­genimizdi, otbasy múshelerin surastyrdy.

Bárinen buryn, sonshama ataqty adamnyń qarapaıymdylyǵy erekshe tańǵaldyrdy. О́zi­niń balasyndaı, tipti nemeresindeı shákirt­te­rine «Aıeke, Sáke, Báke» dep sóıleıdi. Netken kishipeıildilik deseńizshi!

Sol birinshi kýrstyń aıaǵynda, jazǵa sa­lym «Qazaq halqynyń aýyz ádebıeti» páninen ustazǵa emtıhan tapsyrdyq. Bılettegi suraq aıtys týraly eken. Mektepti jańadan biti­rip barǵan men sonyń aldynda ǵana Ońtús­tik Qazaqstan oblysy aqyndarynyń aıtysy jóninde aqyn Omarbaı Malqarovtyń alǵysózimen Shymkentten shyqqan kitapty oqyp shyqqan bolatynmyn. Solardyń ishin­de Shymkent qalasynyń aqyny Kópbaı Oma­rov pen Kentaý qalasynyń aqyny Jeleý Jaqy­povtyń aıtysy esimde qalypty. Olaı bolatyn sebebi, men orta mektepte sol Kentaý qala­syna qarasty Ashysaı kenishinde oqydym. Bul shahterlerdiń qutty mekeni, keshegi Uly Otan soǵysynda jaýǵa atylǵan on oqtyń je­teýin bergen ataqty óndiris orny. Al aıtys aqyny Jeleý Jaqypov bolsa sol Ashysaı kenishinde turady, kórip, nasıhat termelerin talaı tyńdaǵan adamym. Qarııalarǵa tańdy tańǵa uryp, qıssa, dastandar aıtyp beretin.

Kópbaı Omarov bolsa da oblystyń bas aıtys aqyny. Jeleý kókemizdi qyspaqqa alyp, qatty sastyrsa kerek. «Tegin adam taz bola ma?» demekshi, óleń qonǵan jan emes pe, jeńilip bara jatqanyn sezgen Jeleý aqyn taban astynda oblys ortalyǵy – Shymkent qalasynda aýyz sýdyń jetispeıtindigi esine túsip:

Kózimmen kórip turdym

talasqanyn,

Joly bop ketip jatty áli asqannyń.

Sharapat degen kelin qarýly eken,

Shelegin laqtyrady janasqannyń –

dep sýyryp salypty.

Meniń myna jaýabymdy estigen Mákeń rıza bolyp, kózinen jas aqqansha kúlip, sy­naq kitapshama joǵary baǵa qoıyp berdi. Qosh­tasyp, keterimde maǵan:

– Seniń aýdanyńnyń «Sozaq» degen sov­ho­zynda meniń maıdandas dosym Omarbek Dúı­senbekov turady. Múmkindigiń bolyp jatsa, sálem berip, aǵańmen tanysyp, menen duǵaı sálem aıtarsyń, – dedi.

– Jaraıdy, aǵaı.

Kórmekke, bilmekke qushtar jas kezimiz. Aýylǵa kelip, aýnap-qýnap, ata-anamyz ben tý­ǵan-týysqan, qurby-qurdastarymyzdy kó­rip, maýqymyz basylǵan soń, Uly ustazdyń maıdandas dosyn kórip, sálem berip, tanysý nıetimen jolǵa shyqtyq.

Bir kezderi aýdan ortalyǵy bolǵan Sozaq aýyly ózbek, qazaǵy aralas iri eldi meken eken. Men izdep kele jatqan Omarbek aýdan­dyq ishki ister bóliminiń aǵa kapıtan shenindegi ýchaskelik ınspektory qyzmetin­de kórinedi. Elge syıly, ár isti aqylmen sheshetin, sózi ýáli, aqkóńil, áńgimeshil jan bolyp shyqty. Málik aǵanyń sálemin ala kel­genimdi estigende ábden rıza bolyp, qatty tolqydy.

– Nesin aıtasyń, Málik degen naǵyz azamat qoı. Úlken basymen bir kezdegi maıdandas dosyn umytpaı, áli kúnge deıin habarlasyp turady. Ár mereke qarsańynda jedelhat salyp, quttyqtaýyn joldaıdy, – degen aǵa maǵan Málik Ǵabdýllınniń ózine jazǵan bir top hattaryn sol joly kórsetken bolatyn. «Eshten kesh jaqsy» degendeı, olardy kópshilikke tanys­tyrýdyń sáti keıinirek túskendigin sózi­mizdiń basynda aıtyp kettik.

Omekeń sol joly erkin kósilip, áńgime tıe­gin odan ári aǵytty.

– О́ziń tarıhtan bilesiń, Mákeń 1941-1946 jyldary keńes áskeriniń general I.Pan­fılov bastaǵan dańqty 8-gvardııa dıvızııasy sapynda bolyp, Uly Otan soǵysyna qa­tysty. Onyń Uly Otan soǵysyndaǵy er­lik dańqy búkil Odaqqa áıgili boldy. Batyr­dyń bul erligi alǵash ret belgili jazýshy B.Pole­voıdyń «Pravdada» jarııalanǵan «Epostyń týýy» atty ocherkinde baıandaldy.

M.Ǵabdýllınniń kórkem shyǵarmadaǵy tyr­naqaldy týyndylary dıvızııalyq, maı­dan­dyq gazetterde jarııalandy. «Meniń maı­dandas dostarym», «Altyn juldyz», «Maı­dan ocherkteri», «Surapyl jyldar» at­ty kitap­taryna engen áńgime, ocherkterinde jazý­shy maıdan ómirin sýrettep, jaýynger tulǵa­syn, Keńes ókimeti adamdarynyń Uly Otan soǵysy kezindegi qaharmandyq beınesin sýrettedi.

– Aıtpaqshy, sen meniń M.Ǵabdýllınniń kórkem shyǵarmasyndaǵy keıipkeri ekenimdi bilesiń be? Bilmeseń – bilip qoı, ol qazir myna seniń qarsy aldyńda otyr.

Osyny aıtyp, Omarbek kóke rahattanyp kúlip aldy...

Almatyǵa kelgen soń Málik aǵanyń negizgi qyzmet atqaratyn orny – sol kezdegi Qazaq KSR Ǵylym Akademııasynyń M.O.Áýezov atyn­daǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty folk­lor bólimine (ǵalym aǵa atalǵan bólim­niń meńgerýshisi eken) kelip, maıdandas dosy­nyń sálemin jetkizdim...

Aıtqandaıyn, Málik aǵa adam janynyń keremet psıhology edi. Oǵan myna bir jaıdy dálel retinde aıtaıyn. Kýrsymyzda Se­meı jaqtyń ásem arý qyzy birge oqydy. Sol qyz bir kúni leksııaǵa shashyn ja­ıyp kel­di. (Qazirgi kezde bul úırenshikti, qalyp­ty kórinis qoı). О́zine jarasyp-aq tur. Son­dyq­tan oǵan nazar aýdarǵan eshkim bolmady. Ádettegideı kezekti dárisin oqýǵa aýdı­to­rııaǵa kirgen ustazymyz stýdentterdi kózi­men bir sholyp aldy da, qulaqqa jaǵymdy úni­men sózin bas­tap ketti. Qamyrdan qyl sýyr­ǵandaı etip, jy­myn bildirmeı, bir oqı­ǵany baıandaı kele, ádette qazaqtyń dástú­rin­de eri dúnıeden ozǵan áıelder sol bir qaraly kúnderde shashyn ja­ıyp jiberip, joq­taıtynyn qaperge saldy. Uly ustazdyń neni meńzep otyrǵanyn bárimizdiń de ishimiz sezdi. Al budan keıin ony psıholog demeı kór!

Sáti kelip turǵanda osy joldardyń jazylýyna tikeleı sebepshi bolǵan Nııaz inim jaıly da az-kem aıtyp ketkenniń artyqtyǵy bolmas dep oılaımyn.

Tekti áýlettiń týmasy Nııaz da búgin­de alpystyń asqaryn baǵyndyrǵan jas­taǵy deıtin el aǵasy. Talaı basshylyq qyzmet­terdiń basyn qaıyrdy. Aıtpaǵymyz – osy Nııaz Málik aǵa Ǵabdýllın otbasynyń bir múshesindeı bolyp ketken jan. Olaı deı­tinimiz – ol Qazaqtyń Abaı atyndaǵy memle­kettik pedagogıkalyq ınstıtýtyna oqýǵa túsken kezde Málik Ǵabdýllınniń úıinde jatyp oqydy, ony otbasy músheleriniń bári de jaqsy kórdi. Al muny bireý bilse, ekeý bilmes dep aıtyp otyrmyz.

Jalpy, Málik Ǵabdýllın jaıly kezinde kóptegen qazaq aqyndary oǵan arnap óleń-jyrlar shyǵarǵandyǵynan habarymyz bar. Alystaǵy Aqmola oblysy, Zerendi aýdany­na qarasty Qoısalǵan aýylynda dúnıege kel­gen ol qazaq halqyn dúnıe júzine tanyt­ty. Ja­zýshy, ádebıet zertteýshisi, qoǵam qaı­rat­keri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, KSRO Pedagogıka ǵylym akademııasynyń akademıgi, Keńes Odaǵynyń Batyry, Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri.

Bir basynda osynshama ataq, abyroıy bola tura, ol ómirde qarapaıymdylyǵynan bir tan­bady, adamdyq aryna qylaýdaı daq túsirmeı ótti.

Sonaý jetpisinshi jyldardyń basynda bizge folklordan dáris berip júrgende ǵa­lym aǵa naǵyz tolysqan, kemeline kelgen sha­ǵy, bar bolǵany elýdiń tórteýindegi jas­ta ǵana eken ǵoı bul kúnderi oılap otyrsaq.

Ańyz aǵa, abyz aǵa, naǵyz aǵa ómirden ótken 1973 jyly biz ýnıversıtettiń sońǵy kýrsynda oqyp júrgen edik. Búkil kýrsymyz bolyp ustaz ólimine qatty qaıǵyrdyq. «Átteń taǵy biraz jyl ómir súrmedi-aý, eń bolmasa zeınet jasyna jete almaı ketti-aý» dep pendeaýı ókinishpen ózegimiz órtendi.

Iá, adam – ómirge kelgen qonaq. О́mir – ótkinshi. Ǵumyr – qysqa. Árkimge ólshep bergen ómir bar. Ajal bireýge erte, bireýge kesh ke­ledi. Ol – tabıǵat zańy. Alaıda «О́ldi deý­ge bola ma, oılańdarshy, ólmeıtuǵyn artyna sóz qal­dyrǵan» degendi osy Málik Ǵabdýllın se­kildi arda azamattarǵa arnap aıtsa kerek, sirá.

Osydan jarty ǵasyrdan astam ýaqyt burynǵy jaılar eske túsip, ómirge ǵasyr­da bir keletin Málik Ǵabdýllın ustazy­myz jaıly biraz tolǵandyq bilem. Any­ǵynda, ol jazbamyzdyń taqyrybyna shyǵar­ǵanymyzdaı, shyn mánindegi ańyz adam, abyz adam, naǵyz adam edi.

Oıymyzdy oıshyl aqyn Shákárim Qudaı­ber­diulynyń myna bir óleń joldarymen túıindegendi jón kórdik:

Qaıtadan qaıyrylyp qaýymǵa kelmeısiń,

Baryńdy, nárińdi tirlikte bergeısiń.

Ǵıbrat alar artyńda iz qaldyrsań,

Shyn baqyt – osyny uq, máńgilik ólmeısiń.

Sol máńgi ólmeıtinderdiń qatarynda Siz de barsyz, aıaýly Ustaz. Qaldyrǵan ǵıbra­ty­ńyz máńgi urpaqtar zerdesinde.

Káribaı ÁMZEULY,

M.Ǵabdýllınniń 70-jyldardaǵy shákirti, zeınetker

Túrkistan oblysy