A.Qusaıynov atap ótkendeı, qazir valıýta baǵamy ákimshilik ádistermen retteledi. Munyń eki joly bar. Birinshisi – Ulttyq qordan bólinetin transfertterdi satý. Ekinshisi – kvazımemlekettik sektor kompanııalarynyń 50 paıyz kólemindegi valıýtalyq túsimin satýǵa mindetteý. Sońǵysyn 2020 jyldyń naýryz aıynda tótenshe jaǵdaı kezinde ýaqytsha shara retinde engizgen.
– Bul tıimdi tetik emes. Qazaqstan budan 2000 jyldardyń basynda-aq bas tartqan. Reseı munymen 2006 jyly «qoshtasty». Tipti kórshi el 2014-2015 jyldardaǵy kúrdeli daǵdarys kezinde de muny engizgen joq. О́zbekstan bul tetiktiń kúshin 2017 jyldyń qyrkúıeginde joıdy. Belarýs memleketi 2018 jyly, Ýkraına 2019 jyly bas tartty, – deıdi ekonomıst.
Eske sala keteıik, ótken jyldyń naýryz aıynda Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes ulttyq valıýtanyń aıyrbas baǵamyn turaqtandyrý maqsatynda el Úkimeti kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń eksporttyq valıýtalyq túsiminiń bir bóligin ishki valıýta naryǵynda satý týraly sheshim qabyldaǵan bolatyn.
«Atalǵan sheshim jarǵylyq kapıtalynda memlekettiń úlesi 50 paıyzdan asatyn eksporttaýshy kásiporyndarǵa, onyń ishinde «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qoryna qoldanylady jáne tótenshe jaǵdaı kezeńinde qoldanysta bolady», dep habarlaǵan edi Ulttyq bank.
Osylaısha, Úkimet jáne Ulttyq bank ishki valıýta naryǵyndaǵy shetel valıýtasyna suranys pen usynysqa monıtorıng júrgizý maqsatynda úılestirilgen jumysyn jalǵastyrdy. Qarjylyq retteýshi qabyldanatyn sharalar aıyrbastaý baǵamyn turaqtandyrýǵa, valıýta usynysyn qamtamasyz etýge, negizsiz qubylmalylyqty boldyrmaýǵa baǵyttalatynyn jáne irgeli úrdisti qalyptastyrýǵa kedergi keltirmeıtinin habarlady.
Alaıda A.Qusaıynov kvazımemlekettik sektor kompanııalarynyń 50 paıyz kólemindegi valıýtalyq túsimin satýǵa mindetteýi Ulttyq banktiń valıýtalyq ıntervensııalarymen birdeı ekenin jetkizdi. Iаǵnı ekeýi de birdeı dúnıe. Baǵamdy turaqtandyrý maqsatynda naryqqa satý úshin valıýta «laqtyrylady». Osylaısha, suranys pen usynys arasyndaǵy teńgerimsizdik retteledi. Muny tikeleı Ulttyq banktiń ıntervensııalarymen, sondaı-aq túsimniń bir bóligin satýǵa mindetti ulttyq kompanııalardyń aqshasymen jasaýǵa bolady.
– О́kinishke qaraı, ýaqytsha delingen shara turaqty sıpat alyp barady. Bul turǵydan alǵanda biz 20 jyl burynǵy jaǵdaıǵa qaıtyp oraldyq. Valıýtalyq retteýdiń bizdegi naryqtyq jaǵdaıy О́zbekstanǵa, Belarýske, Reseıge, Ýkraınaǵa qaraǵanda nashar. Aıtpaqshy, resmı túrde bizde erkin aınalym, naryqtyq baǵam jáne ınflıasııalyq targetteý rejimi bar. Inflıasııa nátıjeleri qazirdiń ózinde aıqyndaldy. Endi naryqtyq baǵamnyń nátıjesi qandaı bolatynyn kóreıik, – deıdi A.Qusaıynov.
Ekonomıst atalǵan tetiksiz resmı esepterdiń ári kirmeıtinin eske saldy. Áıtpese, dollar baǵamy qazir shynaıy jaǵdaıda 10-15 paıyzǵa joǵary bolýy kerek. Iаǵnı bir dollar shamamen 470 teńge. Sondaı-aq ekonomıst Ulttyq qordan bólinetin transfert jyl ótken saıyn tómendep kele jatqanyn aıtty. 2020 jyly 4,8 trln teńge qarastyrylsa, bıylǵy jyldyń úlesine 4,45 trln teńge tıgen. Al 2022 jylǵa 1,95 trln teńge josparlanyp otyr. Qazirgi kórsetkishten eki ese tómen.
– Memlekettik sektordyń valıýtany satý túrindegi «jasyryn» aralasýyn saqtaǵan kúnniń ózinde 2022 jyly valıýta usynysy aıtarlyqtaı azaıady. Sonymen qatar ol ekonomıkanyń qalpyna kelýine jáne Reseıden ımporttyń tıimdiligine baılanysty valıýtaǵa degen suranystyń ósýi aıasynda tómendeıdi. Iаǵnı valıýta usynysy báribir 10 paıyzǵa kemıdi. Al baǵam 470-480 teńge deńgeıine jetedi, – dedi ol.
Onyń aıtýynsha, transfertti ulǵaıtý tyǵyryqtan shyǵar jol emes. О́ıtkeni aqsha ımportty satyp alý úshin valıýta naryǵyna qaıta oralady. Al joǵary ınflıasııalyq kútýler kezinde transfertti arttyrý jáne ınflıasııa spıralyn jyljytý óte kúmándi bastama.
– Eger valıýtalyq túsimniń bir bóligin mindetti satýdy jáne Ulttyq qordan beriletin transfertti qysqartsa nemese alyp tastasa dollar baǵamy 500 teńgeden asyp ketedi. Bálkim, keıinirek sál jaqsarýy múmkin. Biraq báribir baǵam sol dálizde qalady. Mundaı jaǵdaı áldeqashan qalyptasyp, damyǵan. Biz sonyń túıindeler tusyna keldik. Inflıasııaǵa qatysty jaǵdaı da osy sekildi. Bul kútpegen jaǵdaı emes. Bul sońǵy úsh jyldaǵy aqsha-nesıe saıasatynyń saldary, – dedi A.Qusaıynov.
Aıtpaqshy, sońǵy aılarda munaı baǵasy kútpegen jerden ósti. Biraq budan ózgergen eshteńe joq. Ekonomıstiń pikirinshe, ózgermeıdi de.
– Teńge munaıdyń esebinen nyǵaıyp jatqan joq. Ulttyq valıýtanyń baǵamy áne-mine quldyraýy kerek edi. Munaı baǵasynyń kenetten qymbattaýy jaǵdaıdy jaqsartty. Bul jaǵdaı jyl sońyna deıin jalǵasýy múmkin, – deıdi ol.
2021 jylǵy 18 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha 1 dollardyń baǵamy 427 teńgege teń. AERC zertteý jáne konsaltıngtik kompanııasynyń aǵa sarapshysy Evgenııa Paktyń boljamynsha, dollar baǵamy jaqyn bolashaqta ózgermeıdi. Osy deńgeıde saqtalady. Ol baǵamǵa tikeleı áser etetin eki faktordy atady. Biri – bazalyq mólsherlemege qatysty Ulttyq banktiń qabyldaǵan sheshimi. Ekinshisi – munaı baǵasy.
– Kóptegen ekonomıst ınflıasııaǵa qatysty sońǵy derekke sáıkes bazalyq mólsherleme áli de ósýi múmkin ekenin alǵa tartýda. Demek, bul teńgeni nyǵaıtatyn faktorǵa aınalmaq. Ekinshi jaǵynan AQSh pen Qytaı ekonomıkasyna qatysty sońǵy derekter onyń qalpyna kelý qarqynynyń tómendegenin kórsetti. Sondyqtan munaı baǵasy barreline 70 dollardan joǵary eken dep arqany keńge salýǵa bolmaıdy. Mundaı jaǵdaıda osynyń ózi qubylmaly ekenin umytpaý kerek. Nazar aýdararlyq taǵy bir faktor bar. Ol – AQSh dollarynyń ındeksi. Iаǵnı dollardyń basqa elderdiń valıýtalaryna qatysty baǵamy qalaı qalyptasatyny mańyzdy, – degen pikirimen bólisti Evgenııa Pak.
Sarapshynyń aıtýynsha, Ulttyq bank bazalyq mólsherlemeni taǵy da kóteretin bolsa, teńgemen saqtalǵan aktıvter ınvestorlar úshin áldeqaıda tartymdy bolmaq. Tıisinshe, teńge baǵamy da nyǵaıa túsedi degen boljam bar. Eger ssenarıı keri baǵytta órbise, onda teńge sóz joq, álsireıdi. Bul rette ınflıasııamen kúrestegi mańyzdy qural bazalyq mólsherleme ekenin esten shyǵarmaý kerek. О́ıtkeni ınflıasııanyń ósýi qarjylyq retteýshini tyǵyryqqa tireıdi. Al bas banktiń bazalyq mólsherlemege qatysty sheshimi teńgeni nyǵaıtýy múmkin.
– Keıde kerisinshe jaǵdaılar da oryn alady. Máselen, eldegi ınflıasııa deńgeıi ósti delik. Ekonomıkalyq teorııaǵa sáıkes otandyq taýarlar ımportpen salystyrǵanda qymbattaıdy jáne oǵan suranys artady. Bul tıisinshe eksporttyń tómendeýine, ımporttyń ósýine jol ashady. Teorııalyq turǵydan alǵanda bul ssenarıı valıýtany álsiretedi. Alaıda ınflıasııa ósse de, jaǵdaı ózgermeýi de múmkin. Bul ınflıasııanyń Qazaqstanda ǵana emes, shetelde de ózgerýine tikeleı baılanysty. Mundaı jaǵdaıda otandyq ta, ımporttyq ta taýarlar qymbattaıdy, – deıdi sarapshy.
E.Pak jyldyń sońyna deıin teńge baǵamynda aıtarlyqtaı ózgeris bolmaıdy degen pikirdi alǵa tartyp otyr. О́zgeris oryn alǵan kúnniń ózinde buǵan syrtqy faktorlar áser etpek.
