Bilim • 20 Qazan, 2021

QazUÝ: Alty aıda aýqymdy is atqaryldy

63 ret kórsetildi

Jahandaný úderisi kúshine minip kele jatqan kezeńde jastardyń kó­ńilin ala-qula, eljandylyqtan ada, shetelshil bolýǵa yqpal ete­tin jaǵdaıattardyń bar ekenine kózdi juma berýge bolmaıdy. Osy turǵydan kelgende baıyrǵy bilim ordasy – Ál-Farabı atyn­­daǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti strategııalyq turǵydan jań­ǵyryp jatyr.

Kópshilik qazir QazUÝ-da ınfra­­qurylymdyq moder­nı­za­sııa­­laý jumystary qarqyndy júr­­­gizilip jatqanynan, 2025 jyl­ǵa deıin kampýsty jańǵyrtý jos­pa­ry qabyldanǵanynan habar­dar. Ult­tyq ýnıversıtet kóz aldy­myz­­­da ózgerip keledi.

Al jastar saıasaty eń názik saıa­sat ekenin aıtar bolsaq, bu­ryn shetelge shyqqanda stý­den­t­­terine jasalǵan jaǵ­daı­dy, oqy­týshylary men ýnı­ver­sıtet­ter­iniń bedelin kórip, qy­zy­ǵyp, tipti ishimiz álem-jálem bolyp qaıtatyn kezderimiz bolǵan. As­ha­nalary men as mázir­leriniń ózi meıramhanadaı áser qal­dy­ratyn. Osynyń bári ózi­miz­ge keldi. Tek bilim al, myqty ma­man bolýǵa umtyl. Búginginiń stý­d­entteri qa­laı aıtsańyz da – ba­qytty.

QazUÝ qalashyǵy – qala ishin­de­gi jastardyń qalasy ekenin es­kersek, munda júrip jatqan jón­deý jumystarynyń aýqymy orasan, tek kórýge kóz kerek. Qys­qa­sy, ýnıversıtettiń oqý korpýstary men jataqhanalardaǵy júrip jatqan qurylys jumystaryn kózben kórý maqsatynda BAQ ókilderi úshin arnaıy uıym­das­ty­ryl­ǵan press-týrǵa qosyldyq.

Jýrnalıster qaýymyn ýnıversıtet rektory Janseıit Túı­me­baev ózi bastap júrip, ýnı­ver­sıtettegi oń ózgeristermen qatar, qordalanǵan máselelerdi búge-shigesine deıin baıandap, sońynan eki saǵatqa jýyq jýrnalısterdiń su­raqtaryna jaýap berip, kez kel­gen máselege ashyqtyǵyn kór­setti.

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıteti – TMD el­de­ri keńistiginen álemniń top-200 úzdik ýnıversıtetteriniń qa­ta­ry­n­a kiretin eki bilim or­da­sy­nyń biri. Birinshisi – Reseı­de­gi M.Lomonosov atyndaǵy MMÝ (78-oryn) bolsa, ekinshisi –
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ (175-oryn). Oǵan qosa ýnıversıtet Ortalyq Azııadaǵy joǵary ba­ǵa­ǵa qol jetkizgen, QS Stars Rating System halyqaralyq reı­tın­gisinde «Bes juldyz» bel­gisine ıe bolǵan jal­ǵyz jo­ǵa­ry oqý orny. Osy údeden shyǵý úshin ýnıversı­tet kadr­lyq, ıntellektýaldyq ále­ýe­tin damytýǵa múddeli bol­ǵan­­dyqtan, Ýeın Detroıt (AQSh) ýnı­versıtetinde jumys isteıtin ma­tematık Ýálibaı О́mirbaı men Kem­brıdjde jumys istegen neı­ro­­bıolog Bazylbek Dáýletovti ýnı­­ver­sıtette dáris oqýǵa shaqy­ryp otyr.

Bıylǵy qazan jáne qarasha aı­larynda Eýropa, AQSh, Reseı, Túrkııa ýnıversıtetteriniń 35 professory sheteldik ǵalymdardy tartý baǵdarlamasymen ýnıversıtette dáris beredi. Oqytý­shy­lar­dy materıaldyq yntalandy­rý máselelerine kóp kóńil bólingen. Máselen, bıyl jalaqy eki ret ósti. Endi oqytýshynyń eń tó­men­gi jalaqysy – 285 myń, aǵa oqy­tý­shyǵa – 312 myń, dosentke – 389 myń, professorǵa 500 myń teńge tólenedi.

Búgingi ýnıversıtetterdiń be­de­­lin tómendegideı baǵamdaýǵa bo­­la­dy. Ýnıversıtette 25,9 myń stý­­denttiń – 80 paıyzy grantpen, 20 paıyzy aqyly bilim alady. Onyń ishinde bakalavrıatta –
21 294, magıstratýra men doktorantýrada – 4 642. Bıyl shama­men 7,7 myń stýdent oqýǵa qa­byl­­danǵan. Bakalavrıattaǵylar ótken jylmen salystyrǵanda 2,6 ese­ge kó­beıip, magıstratýradaǵy grant ıegerleri 1,2 esege ósken. Jal­py, memlekettik grant ıele­riniń shamamen 7 paıyzy QazUÝ-dy qalady desek bolady. Eger byltyr «Altyn belgi» ıeger­leriniń sany 508 bolsa, bıyl – 1 058. Olardyń ishinde halyq­aralyq, respýblıkalyq pán olımpıadalarynyń jeńim­paz­da­ry da bar jáne Nazarbaev zııat­ker­lik mektepteriniń túlekteri úsh esege kóbeıgen. Bir ǵana oqý jy­ly­n­da daryndy jastardy tartý kór­setkishi 2,2 esege artqan.

Osy arada aıta ketý kerek, qazir QazUÝ-da álemniń 50 elinen 2,4 myńǵa jýyq sheteldik stýdent bilim alyp jatyr. 2025 jyly she­tel­dik stýdentterdiń úlesin 25 pa­ıyzǵa jetkizý mindeti qoıylyp, Túrkııa, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Armenııa jáne basqa elderde ýnıversıtet fılıaldary ashylmaq.

Degenmen basty másele bilim sapasyn kóterý bolǵandyqtan, oqý baǵdarlamalary jańaryp, keleshegi bar 100-den astam jańa oqý baǵdarlamasy iske qosylǵan. Bul – nevrologııa, kıberfızıka, bıologııalyq ınjenerııa, ro­bot­tyq júıeler, jaratylys­ta­ný men ınjenerlik baǵyttaǵy ta­­bıǵı jáne tehnologııalyq táýe­­kelder. Áleýmettik-gýma­nı­tar­lyq baǵytta – memle­kettik bas­qarý jáne qoǵamdyq qaýip­siz­dik, sıfrlyq ekonomıka, shy­ǵar­ma­shy­lyq ındýstrııalar, medıa­kom­mýnıkasııa, aqyldy qala eko­no­mıkasy.

Jahandy jaılaǵan indet vı­rýsolog mamandardy daıarlaý máselesinen attap ótpeıtini aıan. QazUÝ otandyq vaksınany jasaǵan Bıologııalyq qa­ýip­sizdik problemalarynyń ǵy­ly­mı-zertteý ınstıtýtymen bir­le­sip, «Vırýsologııa» oqý baǵ­­darlamasyn iske qosty. Bilim men tájirıbeni ushtastyrý maq­­sa­­tyn­da 3 myńnan astam uıym men kásiporyn arasynda ynty­maq­­tastyq ornaǵan.

Birinshi kezekte QazUÝ – bi­lim, ǵylym jáne ınnovasııalar­dy úılestiretin klassıkalyq kóp­salaly ýnıversıtet. Osy oraı­da elimizdiń ǵylymı-teh­nı­kalyq damýynyń mańyzdy basymdyqtary boıynsha jalpy bıýdjeti 7,7 mlrd teńgeden asatyn 500-ge jýyq ǵylymı joba iske asyrylyp jatyr. Bizdiń ǵalymdar 400-den astam patentter men avtorlyq kýálikterge ıe boldy. Bul taqyrypqa taǵy da oralamyz.

–Ýnıversıtette ınno­va­sııa­lyq jobalar iske asyrylyp, az serııaly ónimder shyǵarýda 10-nan astam ǵylymdy qajet­si­­­netin óndirister quryl­dy. Ǵa­­lymdarymyz COVID-19 in­de­­­tin aýyzdyqtaýǵa aıtar­lyq­taı múddelilik tanytyp otyr. Sondaı-aq shıpaly ósim­dik­terimizben dárilik pre­pa­rat­tar­dyń az tonnalyq óndiri­si men dezın­feksııalyq jýý quraldaryn shyǵarý bir izge túse bastady. Jalpy, mundaı 100-den astam joba bar. Atalǵan jobalar sı­pat­talǵan eki tomdyq kitap shy­ǵardyq, – deıdi Ál-Farabı atyn­daǵy Qazaq ulttyq ýnı­ver­sı­te­tiniń basqarma tóra­ǵa­sy – rektory J.Túımebaev.

Ýaqyt talabyna saı bolýǵa umtylǵan ýnıversıtettiń basty muraty stýdentterge jaǵdaı ja­s­aı otyryp, oqytýshylardyń jala­qysy men turmysyn jaq­sartý bolǵandyqtan, qar­jy­lyq turaqtylyqty arttyrý maq­sa­tynda kiris bóligin ul­ǵaı­typ, shyǵys bóligin ońtaı­lan­dyrý is-sharalary júrip jatyr. Ná­tı­je­siz shyǵyndar anyqtalyp, azaıtyldy. Bul úderis jalǵasa beredi.

Infraqurylym obektilerin paıdalanýda da beıindi emes bız­nes-prosesterdiń aýtsorsıngi jos­parlanyp otyr. Tutas al­ǵan­da, bilim berý – ǵylymı qyz­met­terdiń sapasyn arttyrýǵa jáne qyzmetkerlerdi odan ári yn­ta­lan­dy­rýǵa yqpal etedi.

– Birinshi kezekte ýnıversıtet ıntellıgensııasynyń rólin attyrý kerek. Bilim berý men ǵylymnyń ozyq ınfraqurylymyn jasaýǵa ba­ǵyt aldyq. Birtindep bar máse­le­ni sheshemiz. Kompıýterlik tehnıkany jańartý úshin 800 kompıýter satyp alynyp, fakýltetterge berildi. Ýnıversıtet kesheni 54 jyljymaıtyn múlik nysanyn qamtıdy. Onyń ishinde: 18 oqý-zerthanalyq korpýs jáne 5,4 myń oryndyq 17 stýdenttik jataqhana bar. Qaýipsizdik úshin barlyq oqý korpýstary men jataqhanalarda elektrondyq ótkizý júıeleri en­giz­ildi. Zamanaýı beınebaqylaý júıesi ornatyldy. Internet qoljetimdi. Kampýs aýmaǵynda tolyqqandy bilim berý men bos ýaqytty ótkizýge arnalǵan tutas keshen jumys isteıdi: jattyǵý zaly, sport alańdary jáne sek­sııalary bar sport kesheni, medı­sınalyq jáne áleýmettik-tur­mys­tyq qyzmetterdiń keń spektri qamtylǵan «Keremet» stýdentterge qyzmet kórsetý ortalyǵy. Son­daı-aq jeke kınoteatr bar.

Jeti oqý ǵımaratynda aǵym­da­ǵy jóndeý jumystary júr­gizildi, úsh oqý ǵımaratynda kúrdeli jón­deý jumystary aıaqtalyp ke­­ledi, 14 jataqhana jóndeldi, stý­dentterge qazirgi zamanǵa saı jaǵdaı jasalǵan, barlyq jón­deý jumystaryn syrttan mer­di­gerler tartpaı, ýnıversıtet qyz­metkerleri oryndady, – deıdi rek­tor.

Kampýs aýmaǵy da abattanyp keledi. Bıyl ýnıversıtet ujy­my 1 myńǵa jýyq qyrym qaraǵaıy men sıvers alma aǵashyn jáne basqa da jemis kóshetterin otyr­ǵyzyp, Elbasy alleıasyn, Ǵalymdar baǵyn, Aǵashtar alleıa­syn ashty.

– Alaıda jataqhanalardyń eskir­genin atap ótken jón. Kóp­shi­­liginde paıdalanýǵa beril­gen­nen beri kúrdeli jóndeý júr­gizilmegen. Kommýnıkasııa júıe­si apattyq jaǵdaıda. 15 myń­ǵa jýyq stýdent jataqhanaǵa muq­taj. Sońǵy stýdenttik jataq­hana 1991 jyly salynyp, qolda­nys­qa berilgen. Ekinshiden, oqý ǵımarattary da tozǵan. Aýdı­to­rııalar, oqý jıhazdary men teh­nıkalyq qural-jabdyqtar es­kir­gen. Injenerlik jeliler men kom­mýnıkasııanyń jaǵdaıy syn kótermeıdi. Jańa ǵımarattar men aýdıtorııalar qajet. Sondyqtan Kampýsty damytýdyń 2025 jylǵa deıingi jumys jospary jasaldy. Onda jataqhanalar men oqý korpýstaryn qaıta jańartý jáne salý jumystary qarastyrylǵan. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Qarjy ortalyǵymen birlese otyryp, jataqhanalar salý úshin ınvestor tartýǵa áreket etip jatyrmyz, – dedi J.Túımebaev.

Sońǵy jańalyqtar

Qarsylasyn 7 raýnd boıy sabady

Kásipqoı boks • Búgin, 10:32

Indonezııada jer silkindi

Álem • Búgin, 09:32

Úshinshi jeńilis

Jekpe-jek • Búgin, 09:02

Josparyn joqqa shyǵardy

Kásipqoı boks • Keshe

Kópirden sekirip ólmek boldy

Aımaqtar • Keshe

Úzdik ondyqta Golovkın joq

Kásipqoı boks • Keshe

Mektep oqýshysy mert boldy

Aımaqtar • Keshe

Jekpe-jeksiz ótken alǵashqy jyl

Kásipqoı boks • Keshe

Uqsas jańalyqtar