PARIJ. Taıaýda júrgizilgen saýaldama búkil Fransııany dúr silkintip ótti. Ásire ońshyl esseıst, telejúrgizýshi Erık Zemmýr alda kele jatqan prezıdenttik saılaýǵa qatyssa, 17 paıyz daýys jınaýy múmkin eken. Osylaısha, ol ekinshi orynǵa shyqpaq. Oǵan qosa, ásireońshyl «Ulttyq birlestik» partııasy atynan synǵa túsetin Marın Le Pendi basyp ozbaq.
Zemmýrdyń tanymaldylyǵy 2000-jyldardan bastap artty. Ol teledıdardan jıi kórinip, konservatıvti Le Figaro gazetine turaqty túrde maqala jazyp turdy. Sóıtip ol saıası oıyndaǵy mańyzdy oıynshyǵa aınaldy. Onyń kózqarasy qazirgi saıası júıeni shaıqaltýǵa baǵyttalǵan. Biraq aldaǵy prezıdenttik saılaýǵa qatysty naqty bir ustanymy joq.
Zemmýrdyń saıası tiregi – Cnews arnasy. Yqpaly mol bul arnany Vivendi group kompanııasynyń basty qojaıyny, mıllıarder Vınsent Bollor qarjylandyrady. Ádette eń qyzyqty baǵdarlamasyn kóretinderdiń sany ári ketse 800 myńnan áreń asatynyna qaramastan, Cnews-diń aýdıtorııasy keıingi tórt jylda eki ese ósti. Osylaısha, Cnews Fransııada táýlik boıy jumys isteıtin arnalardyń ishinde ekinshi orynǵa nyq bekidi.
Kompanııanyń bıznes úlgisi ózekti jańalyqtardy túsindirý jáne kúrdeli máselelerdi jeńil jetkizetin pikirtalastarǵa negizdelgen. Biraq kóbine ekstremaldy ustanymdardy kórsetedi. CNews ben Zemmour-dyń jetistiginiń kilti – olar Donald Tramptan úlgi alady. Iаǵnı ekstremaldy pikir ustanady ári arandatýǵa jıi barady. Mysaly, Zemmýr taıaýda qoǵamdy dúr silkintti. Ol aty-jóni Muhammed sekildi «sheteldikterge» elge kirýge tyıym salýǵa shaqyrdy.
Fransýz ásire ońshyldary keıingi 30 jyl ishinde ıslamǵa, ımmıgrasııaǵa, bilim berýdegi sátsizdikterge syn aıtyp, sondaı-aq fransýz órkenıeti quldyrap barady dep daý-janjal kóterip júr. Zemmýrdyń ekstremıstik pikiri mundaı kózqarasty kúsheıte tústi. «Ekstremıst» degen bergi jaǵy. Zemmýr keıingi birneshe jyl ishinde óshpendilik pen násildik zorlyq-zombylyqqa shaqyrǵany úshin eki ret jaýapqa tartyldy.
Zemmýr óziniń La France n’a pas dit son dernier mot (Fransııa óziniń sońǵy sózin aıtqan joq) atty jańa kitabynda osyndaı zorlyq-zombylyqqa shaqyratyn taqyryptardyń bárin qamtyǵan. Ol búkil dindi jekkórinishti etip kórsetip, sóıtip ımmıgrasııaǵa qarsylyq týǵyzýdan úmittenedi.
Onyń paıymdaýynsha, musylman ımmıgranttar Eýropanyń jergilikti turǵyndaryn «batpaqqa batyryp», jerin basyp alady. Osylaısha, jańa «kolonızatorlardyń» qala kóshelerin ıslamdandyrýy fransýz ultynyń keleshegine qaýip tóndiredi.
«Fransııanyń birde-bir shaǵyn qalasy, birde-bir aýyly urlyq, zorlaý, tonaý, azaptaý jáne óltirýmen aınalysatyn sheshen, kosovalyq, magrıb nemese afrıkalyq bandalardyń jabaıy toptarynan qorǵalmaǵan», dep jazady ol.
Zemmýrdyń tarıhty ashyq túrde burmalaǵanyna tańǵalýdyń qajeti joq. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde nasıstik Vıshı rejimi «fransýz evreılerin qorǵady» deıdi ol. Ol agressıvti túrde júrgizetin osyndaı qyńyr saıasatyn bárine mindetti dep esepteıdi.
Zemmýr keler jylǵy kóktemde ótetin prezıdenttik saılaýda osy taqyryptardyń qyzý talqylanǵanyn qalaıdy. Fransııanyń telearna qyzmetin retteıtin le Conseil Supérieur de l’Audiovisuel (CSA) uıymy ony basqa kandıdattardan artyq kórsetpeýdi tapsyrdy. Sóıtip onyń teledıdardaǵy efır ýaqytyn qadaǵalap, ózge úmitkerlerden artyq múmkindikke ıe bolmaýyn baqylamaq.
Zemmýr fenomeni túrli kózqarasty ustanatyn fransýz saıası partııalarynyń bárin alańdatady. Biraq olardyń alańdaý sebepteri de ártúrli. Ásirese onyń áreketi Le Penge qatty áser etedi. О́ıtkeni ol ásire ońshyldardyń basty ókili bolýdan úmittenedi. Dástúr boıynsha Fransııadaǵy narazy top daýysyn ne popýlısterge, ne qoldaýshysy az úmitkerge beredi. Máselen, 2017 jylǵy saılaýǵa deıin bul toptaǵylar negizinen Le Penniń partııasyn qoldady.
Le Pen 2017 jyly ózin prezıdenttikke zańdy kandıdat retinde kórsetý úshin partııanyń kóshbasshysy retinde ustanymyn ákesinen (partııanyń negizin qalaýshy jáne burynǵy kóshbasshy) jáne onyń reaksııalyq, násilshil jáne antısemıttik kózqarasynan ózgeshe ekenin kórsetýge tyrysty.
Bir jyldan keıin ol tipti partııanyń atyn ózgertti. Biraq mundaı ózgeris oǵan tıimdi bola qoıǵan joq. Sonyń saldarynan Le Pendi qoldaıtyndardyń biraz bóligi Zemmýrdy jaqtap shyǵa keldi. 28 qyrkúıekte jarııalanǵan saýaldama Le Pendi qoldaıtyndar sany 2017 jylǵy prezıdenttik saılaýdyń birinshi týrynda qol jetkizgen 28 paıyzdan 16 paıyzǵa tómendegenin kórsetti.
Zemmýr sonymen qatar dástúrli ońshyl ortalyq Les Républicains partııasyn da alańdatady. Kóptegen fransýz konservatory buryn antısemıttik kózqaras ustanǵan «Ulttyq birlestikke» daýys berýge nıetti emes. Biraq olar sefard evreıi Zemmýrdyń ımmıgrasııaǵa qatysty qazirgi ońshyl kózqarasyn paıdalanyp kete alady.
Eń soraqysy, Zemmýr ataqty Sharl de Golldiń úsh súıikti taqyrybyn – ulttyq táýelsizdik, áleýmettik saıasat jáne hrıstıandyq Fransııa ıdeıasyn ıkemdep, ózin Gollızm ıdeıasynyń basty qoldaýshysy retinde kórsetedi. Ásire ońshyldar men ońshyldar arasyndaǵy názik taqyrypty qozǵaı otyryp, respýblıkashylardyń Le Penge eshqashan bermegen daýysyn tartyp almaq.
Biraq Zemmýr kandıdatýrasy ońshyldarǵa zııan tıgizýimen qatar, oǵan qyzmet etýi múmkin. Eger Zemmýr Le Pendi jeńse, saýaldamadaǵy qazirgi favorıti Ksave Bertran sekildi taǵy bir ońshyl úmitker saılaýdyń ekinshi týryna ótip, qazirgi prezıdent Emmanýel Makronnyń basty qarsylasy atanýy múmkin. Makron halyqtyń qoldaýyn ıelenip ketýi múmkin Bertrannan qaýiptenýi kerek. О́ıtkeni solshyl jáne sentrıstik saılaýshylar Makronnyń ekinshi merzimge saılanýyna kez kelgen jaǵdaıda kedergi jasaǵysy keledi.
Sondaı-aq tym ońshyl taqyryptardyń qyzý talqylanýy Makronǵa zııan tıgizýi múmkin. Ol ekonomıkalyq jáne áleýmettik jetistikterin, bilim berý salasynda atqarǵan sharalaryn jáne onyń eýropalyq kózqarasyna ekpin bergisi keledi. Biraq «ıslam» men «ımmıgrasııany» basty problema etip kórsetetin popýlıstik qarsylasyna qarsy úgit júrgizgende bul ońaıǵa soqpaıdy.
Zemmýr saılaýǵa qatysa ma, álde joq pa, belgisiz. Keı sarapshylar onyń kem degende 500 ákimnen qajetti maquldaýdy jınaı alatynyna kúmándanady. Biraq onyń kandıdatýrasyn qoldaıtyn fransýz saılaýshylaryn elemeı tura almaımyz. Qoǵamnyń edáýir bóligi saıası elıtanyń qazirgi saıasatynan kóńili qalǵany anyq.
Zemmýr qandaı sheshim qabyldasa da, ol CNews jáne basqa da ońshyl BAQ-pen birge saıası pikirtalastardy ózgertip, búkil úmitkerdi ımmıgrasııa men qylmysqa nazar aýdarýǵa májbúr etti. Makron da Marokko, Aljır jáne Týnıs azamattaryna vıza berýdi qatańdatýǵa sheshim qabyldady. Osylaısha, úmitker bolmasa da Zemmýr qazirdiń ózinde kelesi jylǵy saılaýdaǵy basty qarsylas atanyp otyr.
Benedıkt BERNER,
saıasattanýshy,
Garvard ýnıversıtetinde jáne Sciences Po ýnıversıtetinde medıa jáne demokratııa boıynsha dáris oqıdy
Copyright: Project Syndicate, 2021.
