Qazaqstan • 27 Qazan, 2021

Qazaq boksynyń bahadúri

182 ret kórsetildi

Qazaq boksynyń bahadúri atanǵan Shoqyr Bóltekuly jaıly qazaq sport jýrnalıstıkasynyń irgesin qalaǵan qalamger Seıdahmet Ber­diqulov «Qazaqstanǵa boks qolǵabyn alǵash arqalap kelgen adam» dese, qazaqtan shyqqan qa­harman tulǵa Baýyrjan Momysh­uly: «Dúnıede eki-aq na­ǵyz qazaq barmyz, biri – men, biri – Shoqyr» depti. Sol sııaqty qaırat­ker jazýshy Sherhan Mur­tazanyń «Shoqyr – noqtaǵa basy syımaǵan az qazaqtyń biri» degeni taǵy bar.

Sýrette: qaıratker qalamger Sherhan Murtaza Shoqyr aǵasyna er-turman syılap tur. Almaty qalasy, 1993 jyl, 18 jeltoqsan

Endeshe, joǵarydaǵy ult qaırat­kerleri tarapynan kemel baǵa berilgen Shoqyr Bóltekuly kim? Tanymal sport jýrnalısi Qydyrbek Rysbek: «Shoqyr Bóltekuly – sonaý dúrbeleńge toly 1916 jyly 29 qazan kúni Mańǵystaý oblysy, Mańǵystaý aýdany, Jarmysh aýylynda dúnıege keldi. Ákesi Bóltek qarapaıym balyqshy eken. Bir kúni teńizge balyqqa shyqqanda qatty jel kóterilip, qaıyǵy aýdarylady da, ózi jaǵaǵa aman shyǵyp qalady. Bóltek dúleı daýylmen ar­palysqan boıda qaıyǵyna umtylady. Qaıyqqa ja­qyndaǵanda aýda typyrlap jatqan dáý shoqyr balyǵyna kózi túsedi. Oljasyn alyp úıine bettegen Bóltektiń aldynan aýyldastary júgire shyǵyp: «Súıinshi! Áıeliń ul tapty», deıdi. Qýanyshy qoınyna syımaǵan Bóltek ulyna «Sho­qyr» dep at qoıypty» deıdi.

Sózimizdi ary qaraı tarqatar bolsaq, Shókeńniń balalyq shaǵy men es jıyp, etek basqan jalyndy jastyǵy ashtyq jyldaryna dóp kelip, sońy Uly Otan soǵysyna ulasypty. Boks atasynyń ómir tarıhyn zerttegen sport tarıhshysy Qydyrbek Ádilbekulynyń jazýy boıynsha, Shoqyr es bilgen kezinde ákesinen, arada az ýaqyt ótkende anasynan aıyrylyp, toǵyz jasynda Fort-Shevchenko qalasyndaǵy balalar úıinen pana tabady. Qaladaǵy jeti jyldyq mektepte oqyp júrgen kezinde onyń sýret salýǵa beıimin baıqaǵan ustazdary Bakýdegi kórkemsýret ýchılıshesinde oqýǵa keńes beredi. Bakýde úsh jyl oqyǵan Shoqyr Bóltekuly 1934 jyly Kıevtegi kórkemsýret akademııasyna túsedi. Shókeń bylǵary qolǵapty alǵash ret Kıevte, Ivan Ivanov atty bapkerdiń qol astynda jattyǵý ústinde kıse kerek. Osylaı bokstyń álippesin úırengen Shoqyr Bóltekuly Ýkraınadaǵy boks jarystarynda kózge túse bastaıdy. Stýdentterdiń «Býrevestnık» erikti sport qoǵamynyń aıqastarynda alash óreni únemi úzdik shyǵyp otyrady.

Oqýyn aıaqtaǵan soń Almatyǵa at basyn burady. Osylaı qazaq topyraǵyna tuńǵysh ret boks qolǵabyn arqalyp kelgen Sh.Bóltekulynyń basshylyǵymen 1937 jyly bokstan Almaty qalasynyń resmı birinshiligi ótedi. Oǵan 50 sportshy qatysady. Alaıda keshikpeı Uly Otan soǵysy bastalysymen óz erkimen suranyp maıdanǵa attanǵan Shoqyr Bóltekuly 1941 jyldyń shildesinde Batys maıdanynda áýeli zeńbirek kóz­­deýshisi, keıin onyń komandıri bola­dy. 1942 jyldyń 8 tamyzynda efreıtor Bóltekuly Snovıdovo je­rinde dushpannyń úsh «DZOT»-yn joıǵany úshin «Jaýyngerlik er­ligi úshin» me­dalimen marapattalǵan eken. 1943 jyly maıdanda alǵan jara­qaty saldarynan Almatyǵa qaıta oral­ǵan maıdanger úzilip qalǵan boksyn qaıta qolyna ala­dy. Arasynda ózi de jattyǵýyn úzbeı, birte-birte sport­tyq jarystarǵa qa­tysa bastaıdy. Ol 1944-1947 jyldar arasynda birde «Dınamo», birde «Spar­tak» erik­ti sport qoǵamdarynyń Odaq­tyq ja­rys­­tarynda kúmis júldeger ata­nyp, qa­tarynan úsh ret Qazaqstan birin­shi­liginiń jeńimpazy bolady. 1947 jyly osyndaı sporttyq tabystary úshin qazaq jastary arasynan tuńǵysh ret «KSRO sport sheberi» ataǵyn alǵan.

«1947 jyly Máskeýde ótken Keńes Odaǵynyń birinshiligine Qazaq eliniń qurama komandasyn Shoqyr atamyz bas­tap bardy. Onyń mektebinen Maqsut Omarov, Ábdisalan Nurmahanov, Serik Ábdenálıev, Vıktor jáne Vladımır Karımovtar, Asqar Qulybaev sekildi talantty shákirtter tárbıelenip shyqty. Ol respýblıkada jattyqtyrýshylar qata­rynyń kóbeıýine de úlken úles qosty. Qýǵyn-súrginge ushyrap, Qarlag-ta júrgen jattyqtyrýshylar Gýstav Kırshteın (nemis) men Dáýletkereı Mý­laevty (balqar) túrmeden bosatyp, olardy Almatyǵa ákelip jattyqtyrýshy qyzmetine ornalasýyna kóp eńbek sińir­di», dep jazypty shoqyrtanýshy Qasym Syrbaıuly.

Qysqasy, Shoqyr aǵamyzdyń basshy­lyǵymen osy jyldary ulttyq qurama qalanyń, respýblıkanyń, Orta Azııanyń resmı chempıonattaryna turaqty qa­tysady. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, 1947 jyly Máskeýde ótken KSRO bi­rin­shiligine Shókeńniń shákirti Mah­mut Omarov qola júldeger atanyp, osy jyly «Dınamo» birinshiliginiń fı­nalısi, úsh dúrkin Qazaq KSR-niń chem­pıony bolyp úlgerse, aǵaıyndy Oma­rovtar jáne Reherttermen qatar, E.Hasanov, A.Úsenov, N.Tıtov, A.Kade­tov, S.Ábdenálıev, A.Qulybaev, H.Nur­seıitov, t.b. talanttar rıng tórinde atoı salǵanyn boks janashyrlary áli kúnge umytqan joq. Osylardy eskere kele Shoqyr Bóltekulyna 1964 jyly «Qazaq KSR-niń eń­bek sińir­gen jat­tyqtyrýshysy» degen qur­metti ataq berilgen. Biraq qandaı da ataq­qa da, dańqqa da pendeshilik jasap qy­zyqpaıtyn Shoqyr, sol birqalypty úı­rengen daǵdysymen ómir súre bergen. Esh­kimge bas ımeıtin qaısar tulǵanyń adamı qa­rapaıym qasıetteri týraly ony jaqyn biletinder tańdanyspen aıtady.

Shoqyr shákirtteriniń sporttyq nátıjelerine toqtalsaq: Ábdisalan Nurmahanov GANEFO oıyndarynyń jeńimpazy, KSRO chempıonatynyń kúmis júldegeri, Maqsut Omarov – KSRO halyqtary spartakıadasynyń kúmis júldegeri, Gennadıı Rojkov — KSRO chempıonatynyń kúmis júldegeri, Anatolıı Kadetov – KSRO halyqtary sparta­kıadasynyń jáne Keńes Odaǵy­nyń chempıony, Vıktor, Vladımır Karımovtar – KSRO chempıondary… Ol kezde álem chempıonaty ótpeıtin. Al osy sań­laqtardyń qaı-qaısysy da sol tusta Olımpııa oıyndarynda olja salǵan keńes boksshylarynan kem soqpaıtyn. Biraq Máskeý Shoqyr shákirtterin Eýro­pa chempıonatyna da jibergen joq.

Bóltekulynyń shákirtteri tek shar­shy alańda ǵana tabysty bolǵan joq, olardyń ishinen nebir ataqty jattyq­tyrý­shylar men tóreshiler shyqty. My­saly, Eskendir Hasanov uzaq ýaqyt Qa­zaqstan ulttyq quramasynyń aǵa jattyq­tyrýshysy bolsa, Serik Ábdenálıev ulttyq quramanyń bas bapkeri jáne memlekettik jattyqtyrýshy qyzmetin on jyldan asa atqardy. Serik aǵamyz Shoqyr ustazynyń senimin tolyq aq­tady. Ábdenálıev tórt birdeı álem chem­pıonatynda jáne Sıdneı Olımpıada­synda qazylyq etti. Sıdneı olım­pıa­dasynyń qorytyndysy boıynsha eń tań­daýly 10 tóreshiniń qataryna endi. Shókeń bas jattyqtyrýshy kezde sol quramanyń múshesi bolǵan Ábdisalan Nurmahanov Atlanta olımpıadasyna qazaq quramasyn bastap baryp, bizdiń komanda dúnıe júziniń eń kúshti komandalarynyń arasynda úshinshi orynǵa ıe boldy. Mine, Bóltekuly el boksy­nyń irgetasyn qalar kezde aqyl­dy, tabandy, isker jigitterge arqa súıe­se, sol azamattardan tálim alǵan shá­­kirtter ustazdary bastaǵan isti jerine jet­kize bildi.

Sonymen qatar Shoqyr atamyz daryndy sýretshi edi. Ol kisi «Qazaq­fılm» kınostýdııasynda sýretshilik qyzmet atqarǵanyn kópshilik bile bermeıdi. Qazaq ádebıetiniń kórnekti ókili Beıim­bet Maılınniń usynysymen tatar­dyń belgili aqyny Ǵabdolla To­qaı­dyń portretin salady. Keıbir de­rek­terge negizdelsek, Shókeń Muhtar Áýezov­tiń, Sháken Aımanovtyń, Shara Jıen­qulovanyń portretterin salǵan.

Taǵdyr Shoqyrdy Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda sýretshi bolyp júrgende, qazaq bı óneriniń jaryq juldyzy Nursulý Tapalovamen tabys­tyrady. 1954 jyly úılengen olardyń otbasynda Aqtoty, Aqsulý esimdi qyz­dar ómirge keledi. Shoqyr Bóltekuly 1994 jyly 78 jasynda dúnıeden ozdy. Jary Qazaq KSR-nyń eńbek sińirgen ártisi Nursulý Tapalova da arada 4 jyl ótkende qaıtpas saparǵa attandy. Biri qazaqtyń tuńǵysh boksshysy, biri tuń­ǵysh kásibı balet bıshisi, biri tuńǵysh sport sheberi, biri Qazaq KSR-niń eńbek sińir­gen ártisi, biri Qazaq KSR-niń eńbek sińir­gen jattyqtyrýshysy, «qos tuń­ǵysh» týǵan eliniń topyraǵynda baıyz tapty.

Sońǵy jańalyqtar

Hattonnyń uly Attılany atynan túsirdi

Kásipqoı boks • Búgin, 10:35

Jekpe-jeksiz ótken alǵashqy jyl

Kásipqoı boks • Búgin, 09:08

«Dınamodan» jeńildi

Hokkeı • Búgin, 07:34

Kreatıvti kitap dúkeni

Aımaqtar • Búgin, 07:33

Janbota jarap tur

Sport • Búgin, 07:27

Aqyn tutynǵan kese

Tarıh • Búgin, 07:24

Jekpe-jek keıinge shegerildi

Boks • Búgin, 07:22

Bes belestiń bıigin baǵyndyrǵan...

Qoǵam • Búgin, 00:44

Uly Jambyl murasy ulyqtaldy

Rýhanııat • Búgin, 00:33

Uqsas jańalyqtar