– Jashaıyr Muhanǵalıuly, siz basqaryp otyrǵan kafedrada qazaqtyń ańshylyq mádenıeti týraly pán oqytylady eken. Osy týraly gazet oqyrmandaryna maǵlumat berseńiz?
– Jalpy aıtsam, halqymyzdyń ańshylyq mádenıeti óz zamanynda úlken ilim retinde qalyptasyp, atadan balaǵa úzbeı jalǵasqan sabaqtastyq negizinde damyp otyrdy. Osy múdde turǵysynan bizdiń ýnıversıtet ańshy ıtterdi paıdalanyp ań aýlaý mádenıetin oqytýdy qolǵa alyp otyr. Naqtyraq aıtsam, mamandyq ashylǵannan bastap kafedrada «Ańshylyqtaný jáne ań sharýashylyǵy» mamandyǵynyń bilim berý baǵdarlamasyna «Qazaqstandaǵy ańshylyq ıt sharýashylyǵy» atty arnaıy pán engizildi. Stýdentterge osy pándi oqytý barysynda, qazaq tazysyn kútip-baǵý, ańshylyqqa baýlý jáne ósirý joldary, qajetti veterınarlyq preparattar, ıaǵnı densaýlyǵyn saqtaý sııaqty tájirıbelik talaptardy ıgerý qajettiligin týyndatýmen qatar, ony ǵylymı teorııalyq bilimmen ushtastyrý isin ońtaıly atqaryp jatyrmyz.
Osy maqsatta, 2018 jyldan oqý prosesine bir jup tazy kafedraǵa alyndy. Nátıjesinde, bul ıtter kúshiktep, kádimgideı shaǵyn úıir paıda boldy. Olardy baptap-kútý isine stýdentter tartylyp, oqý isiniń tájirıbelik talaptary jolǵa qoıyla bastady.
– Sizderdiń qoldaryńyzda atalmysh pándi úıretetin oqýlyq nemese nusqaýlyq bar ma?
– Ázirge tolyq kemeldengen daıyn nusqaýlyq joq deýge bolady. Dese de, oqytýshylar men stýdentter ózderi talaptanyp, izdenýdiń arqasynda tazy ıtti baǵyp-qaǵýdyń, ásirese tazy kúshigin aman-esen jetildirýdiń tájirıbelik ádis-aılasyn is júzinde úırený ústinde. Ásirese, tazyny ańshylyqqa beıimdeýdiń tabıǵı ereksheligi, eń bastysy qolda bar tuqym arqyly qazaq tazysynyń basqa ıtterden standarttyq aıyrmashylyǵy qandaı? degen suraqtardy ıgerýde.
Bul oraıda, aıta keterlik dúnıe, buǵan deıin otandyq joǵary oqý oryndarynda «tazytaný» ilimi júıeli baǵdarlamalyq sıpatta oqytylǵan joq. Sol sebepti biz bul ilimniń ǵylymı-tájirıbelik mańyzyn ornyqtyrý úshin bir stýdentke dıplom jumysyn jazdyrdyq. Munda tazy kúshiginiń týǵan sátinen bastap alty aıǵa deıingi ósip-jetilýi, qorektenýi, azyqtyń quramy, dárilik vıtamınder jáne ony paıdalaný, ýaqytynda vaksınalaý, aýyrǵan jaǵdaıda emdeý-saýyqtyrý úderisi tolyq baıandaldy.
Bizdiń ýnıversıtet 2019 jyly «Qansonar» ańshylyq sharýashylyǵy qaýymdastyǵymen birlesip halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizdi. Osy basqosýda qazaq tazysyn álemdik standartqa saı ósirýdiń qajettiligi sóz bolyp, ol úshin Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıteti janynan tazy ósiretin pıtomnık qurý máselesi sóz boldy. Sebebi ýnıversıtette maman ǵalymdar bar, ári bolashaqta laboratorııa jasaqtap júıeli jumys atqarýǵa múmkindik jetkilikti. Bul bastama bolashaqta qoldaýdy qajet etedi.
Endigi maqsatymyz – qoldaǵy tazylardy ǵylymı-genetıkalyq suryptaý arqyly bes-alty urpaqtan keıin naǵyz qazaqy standartqa saı sapaly tazy tuqymyn kóbeıtý. Ol úshin qazirgi tazylardyń syrtqy morfologııalyq sıpatyna basa nazar aýdaryp otyrmyz. Biraq tájirıbelik jumystarymyz qoldaǵy tazylar eki-úsh kúshiktegen soń toqtap qaldy. Buǵan sebep, biz oqý isine paıdalanyp júrgen tazylardy odan ári zertteý men kútip-baǵýǵa qarjy máselesiniń tapshylyǵy qol baılaýda.
– Qarjylyq múmkindikti sheshýdiń basqadaı joly bolmady ma? Tazy ósirýmen aınalysatyn elimizde basqa uıym-mekemeler bar ma?
– Qarjylyq múmkindikke qol jetkizý úshin birneshe ret ǵylymı jobalar daıyndap, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi jarııalaǵan qarjylandyrý grantyna usyndyq, dese de qoldaý bolmaǵandyqtan joba qarjylandyrylmaı qaldy. 2019 jyly ýnıverstetimizge tájirıbe almasýǵa kelgen fransýz ǵalymy bizge qazaq tazysynyń genetıkalyq turǵydan eýrostandartqa saı ǵylymı negizderin jasaýǵa kómektesetinin aıtty, qarjy tapshylyǵy kedergi boldy. Aınalyp kelgende, tazylarymyzdy zertteý jumystaryn ýaqytsha toqtatýǵa týra keldi.
Al tazy asyraýmen aınalysatyn elimizde jeke tulǵalar bar. Biraq bulardyń sharýashylyǵy kommersııalyq maqsatqa saı qurylǵan. Mysaly, Almatyda Konstantın Plahov deıtin Zoologııa ınstıtýtynyń dırektory bolǵan, terıolog ǵalym Arkadıı Slýdskıı daıyndaǵan standart boıynsha tazy ósirip otyrǵan kórinedi. Bul kisiniń arnaıy pıtomnıgi de bar. Onyń syrtynda kókshetaýlyq Oralbek Qaısanov ta qazaqy tazy-tóbet ósirýmen aınalysýda.
– Osy oraıda, maman retinde ózińizden suraıtyn dúnıe: Májiliste «Janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý týraly» zań jobasy qaralyp jatyr. Osy qujatta buǵan deıin el arasynda keń etek alǵan «ıt talastyrý» máselesi shekteletin boldy. Buǵan qandaı pikir aıtasyz?
– О́zińiz atap ótkendeı «ıt talastyrý» máselesi halyq arasynda asa bir unamsyz, ulttyq mentalıtetimizge jat dúnıe. Qazaq tóbetiniń jaratylys beıimdiligi tóbeleske arnalmaǵan. Ol ıesine kómektesýshi qaıyrymdy haıýan. Onyń syrtynda dana halqymyz berekesiz isti «ıtshe yryldasty», «ıtshe talasty», «ıttiń tirligin jasady» dep jıirkenishti sıpatta beınelep aıtqan. Endeshe, osyndaı ulttyq tárbıelik turǵydan jat sanalatyn isti tyıǵan durys.
It talastyrýshylardyń pikirine qarasaq, haıýandy tóbelestirý arqyly «jaqsy tuqym suryptap, synaqtan ótkizemiz» deıdi. Bul qate túsinik. Genetıkalyq ta, tabıǵı suryptaý da mundaı jolmen jasalmaıdy. Onyń syrtynda bul qumar oıynǵa jatatyndyqtan, musylman sharıǵaty da qoldamaıdy. Islamda mundaı tabys haram sanalatynyn bilesizder. Sondaı-aq ıt talastyrý isine elimizdegi barlyq janýarlardy qorǵaý uıymdary qarsylyq tanytýda. Tipti Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev óziniń 2020 jylǵy Joldaýynda janýarlarǵa qarym-qatynasty qoǵam órkenıetiniń ólshemi dep aıtqany tegin emes.
