Rýhanııat • 28 Qazan, 2021

Ańshylyq – asyl óner

137 ret kórsetildi

Qazaq halqynyń jaratylys ereksheligi – qorshaǵan orta, tylsym tabıǵatpen bite qaınasyp jatyr. Iаǵnı adam balasy ózi ómir súrgen aınalasyn tanyp, bilýi onyń tirshilik etý daǵdysyn jeńildeteri anyq. Osy oraıda, Elbasy Nursultan Nazarbaev «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda: «Bizdiń ata-babalarymyz qorshaǵan ortamen etene ómir súrip, ózderin tabıǵattyń ajyramas bólshegi sanaǵan. Bul basty turmys qaǵıdaty Uly dalany mekendegen halyqtardyń dúnıetanymy men qundylyqtaryn qalyptastyrdy» deıdi. Ult kóshbasshysy aıtqandaı, halqymyzdyń dúnıetanymyna áser etip, erte dáýirde naǵyz tirshiliktiń ózegine aınalǵan óneriniń biri – qazaqtyń ańshylyq kásibi. Bul oraıda, osy ónerdiń búgingi tańda qoǵamdaǵy orny men mańyzy jaıly bilý úshin elorda tórinde orna­lasqan S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agro­teh­nıkalyq ýnıversıtetiniń Orman sharýa­shylyǵy, jabaıy tabı­ǵat jáne qorsha­ǵan orta fakýl­teti Ańshylyqtaný jáne balyq sharýa­shylyǵy kafedrasynyń meńgerýshisi, bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Jashaıyr Qaraǵoıshın myrzany sózge tarttyq.

– Jashaıyr Muhanǵalıuly, siz bas­qaryp otyrǵan kafedrada qazaq­tyń ańshylyq mádenıeti týraly pán oqytylady eken. Osy týraly gazet oqyrmandaryna maǵlumat berseńiz?

– Jalpy aıtsam, halqymyzdyń ańshy­lyq mádenıeti óz zamanynda úl­ken ilim retinde qalyptasyp, atadan balaǵa úzbeı jalǵasqan sabaqtastyq negi­zinde damyp otyrdy. Osy múdde tur­ǵysynan bizdiń ýnıversıtet ańshy ıtterdi paıdalanyp ań aýlaý mádenıetin oqytýdy qolǵa alyp otyr. Naqtyraq aıtsam, mamandyq ashylǵannan bastap kafedrada «Ańshylyqtaný jáne ań sharýashylyǵy» mamandyǵynyń bilim berý baǵdarlamasyna «Qazaqstandaǵy ańshylyq ıt sharýashylyǵy» atty arnaıy pán engizildi. Stýdentterge osy pán­di oqytý barysynda, qazaq tazysyn kútip-baǵý, ańshylyqqa baýlý jáne ósirý joldary, qajetti veterınarlyq preparattar, ıaǵnı densaýlyǵyn saqtaý sııaqty tájirıbelik talaptardy ıgerý qajettiligin týyndatýmen qatar, ony ǵylymı teorııalyq bilimmen ushtastyrý isin ońtaıly atqaryp jatyrmyz.

Osy maqsatta, 2018 jyldan oqý pro­sesine bir jup tazy kafedraǵa alyndy. Nátıjesinde, bul ıtter kúshiktep, kádimgideı shaǵyn úıir paıda boldy. Olardy baptap-kútý isine stýdentter tartylyp, oqý isiniń tájirıbelik talaptary jolǵa qoıyla bastady.

– Sizderdiń qoldaryńyzda atalmysh pándi úıretetin oqýlyq nemese nusqaýlyq bar ma?

– Ázirge tolyq kemeldengen daıyn nusqaýlyq joq deýge bolady. Dese de, oqytýshylar men stýdentter ózderi talaptanyp, izdenýdiń arqasynda tazy ıtti baǵyp-qaǵýdyń, ásirese tazy kúshigin aman-esen jetildirýdiń tájirıbelik ádis-aılasyn is júzinde úırený ústinde. Ásirese, tazyny ańshylyqqa beıimdeýdiń tabıǵı ereksheligi, eń bastysy qolda bar tuqym arqyly qazaq tazysynyń basqa ıtterden standarttyq aıyrmashylyǵy qandaı? degen suraqtardy ıgerýde.

Bul oraıda, aıta keterlik dúnıe, buǵan deıin otandyq joǵary oqý oryndarynda «tazytaný» ilimi júıeli baǵ­darlamalyq sıpatta oqytylǵan joq. Sol sebepti biz bul ilimniń ǵylymı-tájirıbelik mańy­zyn ornyqtyrý úshin bir stýdentke dıplom jumysyn jaz­dyrdyq. Munda tazy kúshiginiń týǵan sátinen bastap alty aıǵa deıingi ósip-jetilýi, qorektenýi, azyqtyń quramy, dárilik vıtamınder jáne ony paıdalaný, ýaqytynda vaksınalaý, aýyrǵan jaǵdaıda emdeý-saýyqtyrý úde­risi to­lyq baıandaldy.

Bizdiń ýnıversıtet 2019 jyly «Qan­sonar» ańshylyq sharýashylyǵy qaýym­dastyǵymen birlesip halyqaralyq ǵy­lymı-praktıkalyq konferensııa ótkizdi. Osy basqosýda qazaq tazysyn álemdik standartqa saı ósirýdiń qajettiligi sóz bolyp, ol úshin Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıteti janynan tazy ósiretin pıtomnık qurý máselesi sóz boldy. Sebebi ýnı­versıtette maman ǵalymdar bar, ári bola­shaqta laboratorııa jasaqtap júıeli jumys atqarýǵa múmkindik jetkilikti. Bul bastama bolashaqta qoldaýdy qajet etedi.

Endigi maqsatymyz – qoldaǵy tazylardy ǵylymı-genetıkalyq suryp­taý arqyly bes-alty urpaqtan keıin naǵyz qazaqy standartqa saı sapaly tazy tu­qymyn kóbeıtý. Ol úshin qazir­gi ta­zy­lardyń syrtqy morfologııalyq sıpatyna basa nazar aýda­ryp otyrmyz. Biraq tájirıbelik jumys­tary­myz qoldaǵy tazylar eki-úsh kúshik­tegen soń toqtap qaldy. Buǵan sebep, biz oqý isine paıdalanyp júrgen tazy­lardy odan ári zertteý men kútip-baǵýǵa qar­jy máselesiniń tapshylyǵy qol baılaýda.

– Qarjylyq múmkindikti sheshýdiń basqadaı joly bolmady ma? Tazy ósi­rýmen aınalysatyn elimizde basqa uıym-mekemeler bar ma?

– Qarjylyq múmkindikke qol jetki­zý úshin birneshe ret ǵylymı jobalar ­daıyndap, Bilim jáne ǵylym mınıstr­ligi, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrli­gi jarııalaǵan qarjylandyrý grantyna usyndyq, dese de qoldaý bolmaǵandyqtan joba qarjylandyrylmaı qaldy. 2019 jyly ýnıverstetimizge tájirıbe alma­sýǵa kelgen fransýz ǵalymy bizge qazaq ta­zysynyń genetıkalyq turǵydan eýro­­­standartqa saı ǵylymı negizderin ja­­saý­ǵa kómektesetinin aıtty, qarjy tap­­shylyǵy kedergi boldy. Aınalyp kel­­gende, tazylarymyzdy zertteý ju­mys­­taryn ýaqytsha toqtatýǵa týra keldi.

Al tazy asyraýmen aınalysatyn eli­mizde jeke tulǵalar bar. Biraq bular­dyń sharýashylyǵy kommersııalyq maq­sat­qa saı qurylǵan. Mysaly, Almatyda Konstantın Plahov deıtin Zoologııa ıns­tıtýtynyń dırektory bolǵan, te­rıolog ǵalym Arkadıı Slýdskıı da­ıyn­­daǵan standart boıynsha tazy ósi­rip otyrǵan kórinedi. Bul kisiniń arna­ıy pıtomnıgi de bar. Onyń syrtynda kókshetaýlyq Oralbek Qaısanov ta qa­zaqy tazy-tóbet ósirýmen aınalysýda.

 – Osy oraıda, maman retinde ózi­ńizden suraıtyn dúnıe: Májiliste «Janýarlarǵa jaýap­ker­­shilikpen qaraý týraly» zań jobasy qaralyp jatyr. Osy qujatta buǵan deıin el ara­synda keń etek alǵan «ıt talas­tyrý» máselesi shekteletin boldy. Bu­ǵan qandaı pikir aıtasyz?

– О́zińiz atap ótkendeı «ıt talas­ty­rý» máselesi halyq arasynda asa bir unam­­syz, ulttyq mentalıtetimizge jat dúnıe. Qazaq tóbetiniń jaratylys beıim­­diligi tóbeleske arnalmaǵan. Ol ıesine kómektesýshi qaıyrymdy haıýan. Onyń syrtynda dana halqymyz bere­ke­siz isti «ıtshe yryldasty», «ıtshe ta­las­ty», «ıttiń tirligin jasady» dep jıir­kenishti sıpatta beınelep aıtqan. En­deshe, osyndaı ulttyq tárbıelik turǵy­dan jat sanalatyn isti tyıǵan durys.

It talastyrýshylardyń pikirine qa­ra­saq, haıýandy tóbelestirý arqyly «jaq­sy tuqym suryptap, synaqtan ótki­zemiz» deıdi. Bul qate túsinik. Genetı­kalyq ta, tabıǵı suryptaý da mundaı jolmen jasalmaıdy. Onyń syrtynda bul qumar oıynǵa jatatyndyqtan, mu­syl­man sharıǵaty da qoldamaıdy. Islamda mundaı tabys haram sanalatynyn bile­sizder. Sondaı-aq ıt talastyrý isi­ne elimizdegi barlyq janýarlardy qor­ǵaý uıymdary qarsylyq tanytýda. Tip­­ti Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev óziniń 2020 jylǵy Joldaýynda ja­nýar­­larǵa qarym-qatynasty qoǵam órke­­nıetiniń ólshemi dep aıtqany tegin emes.

Sońǵy jańalyqtar

Belarýssııa referendým ótkizedi

Álem • Búgin, 13:05

30 soqqy – 1 gol

Fýtbol • Búgin, 12:51

Mýngııanyń armany – Golovkın

Kásipqoı boks • Búgin, 10:35

QazUÝ-da Táýelsizdiktiń onkúndigi bastaldy

Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy • Búgin, 09:55

«Qyzyl» aımaqta qalǵan jalǵyz-aq oblys

Koronavırýs • Búgin, 09:50

Qazaqstanda qansha adam vaksına saldyrdy

Koronavırýs • Búgin, 09:45

1137 adam koronavırýs indetinen saýyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:30

Omıkron álemniń 20 memleketinen tabyldy

Koronavırýs • Búgin, 00:00

Altaı úzdikteri anyqtaldy

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar