Ádebıet • 28 Qazan, 2021

Mahabbattyń máńgilik dastany

234 ret kórsetildi

Shyǵys shynarynyń bir dánindeı qazaq topyraǵynda ósip-ónip tamyryn tereń jibergen Abaıdyń ár sózine «ilinip», Shyǵysyn mini etkisi kelgenderge uly Muhtar: «Osy jerde sanaǵan aqyn ishinde búgingi týysqan elderimiz, keńestik Shyǵys: ázerbaıjan, tájik, ózbek aqyndarynyń klassık úlgisindegi qadirli tobynyń ǵana atyn atap otyrǵan joq pa?» degen jaýaby esterińizde bolar. Jazýshynyń ýáji hakimdi talaǵandarǵa tosqaýyl bolsa da, búgingi túrki qaýymdastyǵy úshin bul bólis Shyǵys shynarlaryn ózderiniń tek-tamyrynan alystatqany anyq.

Jalpyálemdik ádebıettiń úlgisin ja­saǵan Shyǵys juldyzdaryn samaladaı jarqyraǵan kóginen julyp alyp baýyrlas respýblıkalardyń enshisine úlestirý úrdisi Qazan tóńkerisiniń jeńisinen keıin bastalyp, elýinshi jyldarǵa deıin sozyldy. Alaıda alpysynshy jyldarǵa qaraı proletarlyq, ınternasıonaldy ult quramyz degen uran alǵa shyǵyp, baýyrlas jurttyń Shyǵysqa qaıta baılanǵan arqaýy úzilýge jaqyn qalǵan-dy.

Eger álemdik tájirıbege súıensek, muny otardaǵy elderdiń attap ótetin sa­tysy retinde durys túsiný qajet. Sol sııaqty patshalyq Reseı ezgisinen keıin óz rýhanııatyna sýsaǵan eldiń týǵan tarıhyna boılap, ǵasyrlar órkenıetinen ózin-ózin izdeýi zańdy nárse. Igilikti iske yqylaspen kirisken orystyń shyǵys­tanýshylarynyń úlesi zor boldy. Olar Shyǵys shaıyrlarynyń murasyn orys tiline aýdaryp, búkilodaqtyń oqyrman­daryna jaqyndata tústi.

Degenmen birtutas tamyrynan ajyratyp etnostyq shyqqan tegin túgendep tájik, ázerbaıjan, ózbek aqyny dep tú­sin tústegenimizdiń keri yqpaly bolmaı qoıǵan joq. Bul uly shaıyrlardy túbi bir túrki baýyrlastarymyzdan qyzǵanyp, ne bolmasa olarǵa qımaǵandyǵymyz emes. Ultqa bólip «jekeshelendirý» saldary túrki jurtymen, túrki órkenıetiniń barshaǵa ortaq arqaýyn ajyratyp jiber­genin sol qaınardan shólin qandyra almaǵan bizder jaqsy túsinemiz.

Árbir ult ózderine tıesili etken asyl­­darynyń qazynasyn qal-qaderin­she ulyqtap, murasyn nasıhattap jat­qanymen olardyń ómir súrgen kezeń­derindegi barsha túbi bir ortaq ıgiligine búgingi túrki jurtynyń qolyna túgel jetpeı, murasyn ózimsine almaı otyr­ǵanymyzdyń jaıy sodan bolar.

Úlken kedergi – til biliminiń joqty­ǵy. Elimizdegi shyǵystanýdyń osy salasy­nyń mamandary saýsaqpen sanarlyqtaı, tipti joqtyń qasy. Ras, Shákárim Fızý­lı men Hafızdi, Turmaǵanbet Iztileýov Fırdaýsıdiń «Shahnamasyn» nazıra­lady. Jumeken azdap bolsa da Saǵdı­dan qalam tartty. Ábdirash Jámishev te Shyǵys ǵazaldaryn qazaqsha sóıletti. Degenmen keıingi tolqyn ázirge Shyǵysqa moıyn burmaı tur.

Estýimizshe, kóp dúnıe kórshi ózbek­terdiń qolynda jatqan sekildi. Olardyń bir jaqsysy eski shaǵataı jazýymen jazǵan Naýaı jyrlaryn oqı alsa da búgingi qazaq ol jazýdan qol úzip qalǵan. Ol kezeńniń murasyn zertteýge parsy tiliniń de mamany kerek. Sol sebepti til-kedergini sheship qana shaıyrlardy orta­myzǵa tarta alamyz.

Al olardyń shyǵý tegine kelsek, ázer­­baıjandardyń myqtysy Nızamıdiń Gánjá qalasynda týǵany ǵana, murasyn ırandyqtar ǵana oqı alady. Orta ǵasyr­lardaǵy úrdis boıynsha Nızamı da shyǵarmalaryn parsy tilinde jazǵan. Týǵan jeri men eńbekterin jazǵan tiline qarap, ataqty Ábý Álı ıbn Sınany (980-1037) parsy oıshyly deýge bola ma? Me­nińshe, joq. Ol qazirgi О́zbekstannyń Buhara qalasy mańyndaǵy tájik aýylynda dúnıege kelgen, búginge jetken murasy arab tilinde jazylǵan. Orta ǵasyrdyń shejireshisi hám tarıhshysy ırandyq dep aıtylyp júrgen Ábý Raıhan Muhammad ıbn Ahmad Bırý­nı (973-1048) Horezmde týǵan (búgingi О́zbek­stan oblysy), arab tilinde jazǵan. Par­sytildi poezııanyń basynda turǵan Rýdakı qazirgi tájik jerinde týǵan, ǵu­myryn Ortalyq Azııada, Buharada ót­kizgen aqyn Irannyń topyraǵyna tirisinde tabany tımegen deıdi. Ataqty sopy aqyn Ábý-l-Madjd Madjdýd ıbn Adam Sanaıı Gaznaýı (535/1140) Aýǵan­stannyń Gaznı qalasynda týyp, sonda ólgen. Aýǵandyqtar bizdiń aqyn dese, parsylar parsy tilinde jazǵany úshin ózimizdiki deıdi. Tek bular emes, sol kezeń­niń belgili aqyndary haqynda parsy, arab ne túrikterdiń, biri kúrdterdiń aqyny degen pikirtalastar legi áli de tyıyla qoıǵan joq. О́kinishtisi, bul izdenis ári jańa kózqaras orta ǵasyrlyq aqyndardyń murasyn nasıhattaýda nazarymyzdy basqaǵa aýdartyp, kózdegenimizdi bóten arnadan izdep jatqandaı áser qaldyrady.

 Bulardyń belgili bir túp-tamyry bolsa, ol – túrkiniki, ilimi men ǵylymy arqyly arab-ıran renesansyna jan bitirip jańa beleske shyǵaryp, túrkilik reń bergen mura dep qarastyrýymyz qajet. Iаǵnı aýǵannyń Ǵırat qalasyn­da týyp, sonda ólgen, tirisinde qazirgi ózbek jerinde bolyp kórmegen Álisher Naýaı murasy tek ózbektiń oljasy ǵana emes, barsha túrkiniń juraǵatyna or­taq ádebıet jaýhary. Týǵan jeri deıtin bolsaq, qazirgi pýshtýndarǵa da qatysy az. Mundaı bólis ulyqtarǵa jaqyndaý­ǵa, olardyń murasyna jańasha kózben qarap, jańasha toqýǵa septigin tıgizbeıdi. Eń bastysy, olar ómir súrgen ǵasyrdan, sol kezeńderdegi tarıhı ózgeristerden alystaımyz.

Arab órkenıetimen birge sharyqtap Shyǵystyń úni ádebıet álemin jańǵyrt­qanda onyń izin sol kezdegi keńistikten izdeý kerek ekenin aıtyp júrmiz. Ony belgili shyǵystanýshy E.Bertels sol kezeńniń geografııalyq syzbasyn jasap, kóz aldymyzǵa bylaısha elestetip, jón siltedi: «Bir nárseni eskerý qajet, óıtkeni Ortalyq Azııanyń, Iran men Aýǵan­stannyń qazirgi shekarasy ke­ıin­gi qubylys jáne Ortalyq Azııa halyq­ta­rynyń búkil tarıhynda ártúrli qury­lymy bar bul aýmaqta ártúrli memle­kettik qurylymdar paıda boldy. Ol úshin tarıhtyń eń mańyzdy kezeńderin eske túsirý jetkilikti».

VIII ǵasyrlarda Ortalyq Azııa ataýy qazirgi uǵymmen emes, sol dáýirdiń ól­shemimen alǵanda Aýǵanstan men Iran­nyń edáýir bóligine qanatyn jaı­ǵan. Sa­manıdter ıeligi ydyraǵannan keıin, qa­ra­hanıdter mura etken Buhara men Samarqan Iran aımaqtarynan bó­lindi, biraq Gazna, Horezm, Horasan, Taba­rıstan, Gorgan, Sıstan (Sahastan) jáne Úndistannyń batys bóligi Mahmýd­­tyń (1030) bıliginde boldy. Odan keıin HII ǵa­syrdyń ortasyna deıin osy óńir­de sel­júkter bılik etti. Osydan keıin Ho­rezm astanalyq ortalyqqa aınal­dy, onyń bıleýshileri Horasan, Kerman ­jáne ejelgi Úndistan quramyna kiretin aımaq­tardy jaýlap aldy. Ol da ydyrap, ­My­syrǵa deıin kósilip jatqan keń aýmaqty, túbine Aqsaq Temir jetken moń­­­ǵoldar shapqynshylyǵy órtke orady. Qa­­zirgi Ortalyq Azııa aýmaǵynan qandy jory­ǵyn bastap jeńilis kórmegen Aqsaq Temir 1381 jyly Ámýdarııadan ótip, taǵy bir úlken memleket quraıdy.

Mine, sondyqtan da onynshy ǵasyr­dan on besinshi ǵasyrǵa deıin Ortalyq Azııa men Iran ádebıeti úsh tilmen qatar túsinisip, bir keńistikte tyǵyz baılanysyp jatty.

Qazirgi parsy ǵalymdary óz mura­lyǵyna alǵan tól ádebıetiniń sol kezeń­niń ádebı mánerin (stılin) horasan (IX ǵa­­syrdyń ekinshi jartysynan XI ǵa­syrǵa deıin) stıli, ony túrkistandyq dep te ataıdy. Aralyq stıl Seljúk (Seljýk) dáýiri (XII ǵ.), ırak stıli (XIII-XV ǵ.ǵ.) dep bólip, odan bólek taǵy birneshe kezeńge bólip qarastyrady. Biz aıtqaly otyrǵan shaıyrlar dáýiri osy kezeńderdiń bir úzigi bolsa da biregeıi.

Bul dáýirdiń shaıyrlaryn ıran tilinde jaz­dy dep aıtýdyń ózi negizsiz, orta ǵasyr­da túrki degen jurtty quraıtyn, bú­gingi kúni ázerbaıjan, ózbek, túrik, qazaq, tájik, t.b dep atalatyn oǵyz-túrik taıpa­larynyń ókilderine ortaq til ıslam yqpalymen engen arab-parsy tilderi boldy.

Buǵan uqsas kórinisti Eýropadan da baıqaımyz. Ol elderdegi negizgi bári­ne ortaq til latyn tili bolatyn. Ende­she, arab shapqynshylyǵy men ıslam dini­niń yqpalymen kelgen bul jańalyqqa biz­derge de tańǵalýǵa bolmas. Arab tili – ıslam tili. Parsy tiliniń de keń taralýy parsylardyń saıası yqpalynyń nátıjesinde kópke deıin memlekettik til retinde ǵylym men ádebıettiń tili bolyp qalyptasty. Sol kezeńniń jyr kúmbezin turǵyzǵan aqyndar onyń irgesin osy tildermen qatar órdi. Olar da arab, parsy tilinde jazyp qana qoımaı, oǵan qosa óz tilderiniń tórge shyǵýyna atsalysyp, sóıtip ana tilinde jazylǵan murasyn qaldyrdy. Sol kezeńnen qalyptasqan shaıyrlyq joldyń arnasy keńeıip odan keıingi paıda bolǵan elderdiń ádebıetiniń irgetasyn qalyptastyrdy.

Qazaq jerindegi Shyǵystyń sońǵy shaıyry – Abaıdyń da alǵashqy ári mańyzdy mektebi osy shyǵystyq dástúr.

Abaı úshin ásirese Fızýlı men Naýaı­diń joly bólek bolsa da, shákirt Abaı: «Fızýlı, Shamsı, Saıhalı, Naýaı, Saǵ­dı, Fırdoýsı, Qoja Hafız – bu hám­másı Medet ber ıa shaǵırı fárııat» dep uly­lardyń esimin aýzyna alyp, rýhyna sıynǵanda búkil Shyǵysty, klassıkalyq ádebıetti tutas alyp tur.

Bizder de osy qysqa áńgimemizde túrik­termen qatar ázerbaıjandar da úkilep júrgen Saǵdı, Hafızdardyń qal­dyrǵan ǵazaldaryn marjanǵa aınal­dyrǵan Fızýlı týraly aıtpaqpyz.

HIH ǵasyrdaǵy eýropalyq fızýlı­tanýshylardyń úlesin esepke almaı, ǵa­lym­dardyń zertteýin birshama shol­ǵa­nymyzda ótken ǵasyrdyń 80-jyl­daryna deıin bul salanyń ázerbaı­jan­dyq baǵytynda asa qomaqty eńbektiń bolmaǵanyn bildik. Tek aqynnyń 500 jyl­dyǵymen shaıyr shyǵarmashyly­ǵy­na jańasha rýhanı serpilis berdi. Sol kezderi shyqqan ádebıettanýshy, akademık M.Djafar «Fızýlı óziniń 500 jyl­dyǵyn kútip otyr» degen uran­men qo­ǵam­nyń nazaryn aqynǵa aýdart­qan maqala jaryq kóredi. Onysy kóp jyl­ǵy únsizdikten keıin dabyl qaqqan nysa­na­ly maqala retinde fızýlıtanýdyń jańa tynysyna dem berdi. Myna úzindini oqı otyryńyzdar:

«...Bes júz jyl buryn Ázerbaıjan poe­zııasynyń aspanynda kún kóterildi. Bes júz jyl boıy bul kún osylaı jar­qyrap turdy, sónbeıdi, adamdardyń jú­regi men sanasyn jarqyratady, úmit­sizderge úmit beredi, nadandyqtyń qarań­ǵysynda adasqandarǵa jol kórsetedi, beı­qamdarǵa danalyǵyn úıretedi, oqyrmanǵa rýhanı, izgilik nárin beredi... Bul kún – Fızýlı! Jannyń jyrshysy – Fızýlı! Jan dos, syr saqtaýshy senimdi, arly aqyn. Májnún sııaqty muńǵa bólengen, názik Láılideı saǵynyshtan sarǵaıǵan, Fızýlı! Poezııasymen álemdi tańǵaldyr­ǵan Fızýlı! Ár sózi – batyrdyń demi! Syr­shyl názik óleńniń sheberi – Fızýlı!».

Klassıkalyq poezııanyń negizin qala­ǵan Fızýlıdiń tolyq aty – Muhammed Súleımenuly qazirgi Iraktyń Kerbala qalasynda Aq-Qańyly dınastııasy dúrildep turǵan shaǵynda dúnıe esi­gin ashyp­ty. Dál jyly anyq bolmasa da, res­mı túrde 1498 jyly týdy dep esep­telinedi. Fızýlı ótken dúnıe orta ǵasyr­lyq aýmaly-tókpeli uly ózgeristermen týra kelgen eken.

Árıne, ǵasyrlar qoınaýynda qalǵan aqyn ǵumyryn kóz aldymyzǵa eles­tetý úshin onyń ótken zamanynyń jylna­ma­synan attap óte almaımyz. Sol qaǵıda­men jazýshy-ǵalym Islam Jemeneı by­laısha taratady. «Zamanynyń tany­mal shejireshisi Ábý Nasyr Sam myr­­za­­nyń (1515-1566) parsy tilinde ja­zyl­ǵan «Sam­nyń shejireshisi» atty kita­bynda sol kezeńde jáne odan erterek ómir súr­gen 722 aqynnyń ómiri men shyǵar­ma­shy­lyǵy týraly málimet bergen. Sondaǵy má­limetke qaraǵanda, Fızýlı Baǵdadı ómi­­riniń basym bóligi Baǵdadta ótken».

Fızýlı – tahallýs, ıaǵnı aqynnyń laqap aty. Islam Jemeneı: «Fızýl arab tilinde «tili uzyn, bireýdiń isine orynsyz aralasýshy kisi» degen maǵyna beredi. Bul sóz parsy tiline de enip, «Fızýlı» túrinde de qoldanyla bastaǵan. Mundaǵy maǵynasy da sol – «suqtanyp bireýdiń isine aralasý» degendi bildiredi».

Al aqynnyń ózi parsy dıvanynda ­mynadaı jazba qaldyrypty. «Birinshi­den, men ózimdi zamandastarymnyń ishin­de biregeıi bolyp kóringim keldi. Ekinshi­den, men barlyq ǵylym men bilimdi boıyna sińirip jáne osyny bildiretin búr­kenshik at tapqan adam bolýǵa tyrys­tym. О́ıtkeni «fızýlı» sózdikte ǵylym men bilimniń jıyntyǵyn, al halyqta «fıýzýlı» sózi qalyptasqan minez-qulyq ádebine, qabyldanǵan ereje-dástúrlerge qarsylyq, oppozısııany bildiredi» dep túsindiredi.

Bul degenimiz, qarapaıym tilmen aıtqanda laqap atyn báıittiń kim jaz­ǵanyn bildirý úshin keıde ózine qarata bir jol qosyp báıittiń sońyna qosyp otyr­ǵan. HII ǵasyrǵa deıin bul ádisti tek sopy­lyq poezııasynda al odan keıingi dáýir­lerde basqa da ǵazalshylar qalaýyna qaraı qosatyn bolǵan.

Al aqynnyń Baǵdadta týýy týraly ázerbaıjan aqyny Anar «Aqyn muńy» atty eńbeginde túsindirip, tımýrıd­ter men mońǵol shapqynshylyǵy kezinde kóp­tegen ázerbaıjannyń Baǵdadqa údere kóshkenin jazady. Anar sol eńbeginde Fızýlıdiń ákesi Súleımen de bálkim tımýrıdter dáýirinde Baǵdadqa kóship kelgen bolar dep boljam aıtady. Sevefıdter tusynda Baǵdad pen Ázerbaıjan ara­synda baılanys nyǵaıyp, sońǵylar­dyń sany artyp, turǵan aýmaǵy keńeıe túsken. Baǵdadta ázerbaıjandardyń sany arabtardyń sanymen arta túsýi ázer­baıjan tilindegi ádebıettiń damýyna sep­tigin tıgizdi deıdi.

Islam Jemeneı atalǵan kitabynda Fızýlıdiń otbasy týraly myna málimetti keltiredi: «Fızýlı jaıynda derek bergen oqymystylardyń biri Sadyq bek Afshar (1533-1610). Ǵalym óziniń parsy tilinde jazǵan «Májma ál-haýas» kitabynyń 103-betinde: «Fızýlı Hılle qalasynda dúnıege keldi. Atalǵan qalada ákesi sot bolǵan. Sonda oqyǵan, keıin Baǵdadqa kóshkende oqýyn jalǵastyrǵan. Onyń tanymal ustazdarynyń biri – shaıyrlardyń patshasy atanǵan Ábıbi degen kisi bolǵan. Fızýlıdiń arǵy tegi oǵyzdyń jıyrma eki taıpasynyń biri – Baıattan shyqqan. Baǵdadta jetpis úsh jasynda qaıtys boldy» dep jazady.

Sonymen tarıhı derekter boıyn­sha 1508 jyly Sevefıd (Sáfávı) mem­leketiniń quramyna engen Baǵdadty bılegen Shah Ismaıl Hataı Nedjef qalasyna jáne aqynnyń týǵan jeri Kerbalaǵa kóp kóńil bóledi. Alaıda shyǵarmalarymen aty shyǵa bastaǵan Fızýlı patsha sa­ra­ıy­nan ózin aýlaq ustaǵan. Tili ótkir aqyn­dy sevefıd saraıy da nazaryna alyp, mańyna jolata qoımaǵan. О́ziniń zamandasy ári saraı aqynyna jibergen bir óleńinde Fızýlı óziniń saraıdan alys ekenin aıtqan eken. Taǵy bir óleńin­de, sevefıd saraıyn tilge tıek ete otyryp, ol shahtarǵa degen razyshylyqtyń aýyrt­palyǵyn kótere almaıtynyn jet­kizedi. «Eger bıleýshi maǵan nazar aýdarmasa, men oǵan rızamyn. Iаkı ol óziniń jaqsylyqtarynyń aýyrtpalyǵy meniń kedeıligimniń júginen áldeqaıda aýyr bolatynyn bilgen bolar» dep jazypty.

1534 jyly Baǵdadty Osman ımpe­rııasy basyp alady. Sevefıdterge ıime­se de óz zamanynda aqyn Súleımen Ka­­ný­­nı sultanǵa, Ibragım pasha, Aıaz pa­­shaǵa, Mehmet pashaǵa basqa da aqyn­nyń eline keıinirek kelgen bılik basyn­daǵy ámirshilerine qasıdalaryn arnaıdy. Sonymen birge onyń Osman ımpe­rııa­synyń saraı aqyndary Haıaly men Tash­lydjaly Iаhıa bektermen úzeń­giles bol­ǵanyn bilemiz.

Fızýlı shyǵarmashylyǵynyń eýro­palyq zertteýshileriniń biri Stanısla­va Plıas­kovıska-Rymkevıch aqyn teginiń túrki ekendigin Mehmet Fýat Kóprili dále­line súıenip, túriktiń «keı derekterde oǵyzdyń baıat taıpasynan edi» deıdi. Ol «Fızýlıdiń túrik shyǵý tegi týraly kelesi fakt kýálandyrady: aqyn­nyń túrik dıvany tili, mazmunynyń ózindik ereksheligi, formasy jáne erekshe poetıkalyq beınesi turǵysynan parsy dıvanynan asyp túsedi» dep qısyndaı­dy. Aıtpaǵymyz, sol kezeńdegi túbi bir túrkilikti bólip-jarýdyń qajeti azdyǵy bolsa, ekinshi jaǵynan arab-parsy poe­zııasyna qan júgirtip, jandandyra tús­ken aqyn júregindegi túrki bolmysy­nyń yqpaly ekeniniń bir dáleli bolmaq.

Fızýlıdiń arab-ıran-túrki tildi áde­bı qaýymnyń basynda bolǵanyn my­na sózimen de jetkizýge bolady. Fızýlı ózi­niń bir jınaǵynyń alǵy sózinde: «Túr­­kiler arasynda kóptegen laıyqty adam­­y bar bolsa da, biraq siz sııaqty barlyq tildi jetik biletin birde-bir adam joq kezeńde arab pen parsylardyń ara­syndaǵy Sóz Patshalyǵynda ústemdik birtindep sizge ótti. Jaratqan ıemiz, názik rýhty poezııanyń gúlzar baǵynan shyqqan dıvannyń búrshigin túrki halqynyń ózinen aıyra kórmesin!» degen dosynyń sózin qımaı sonyń degenimen osy jınaqty qurastyrǵanyn aıtypty.

Qudiretti tildiń arqasynda Fızýlı parsytildi aqyndardyń aldynda jar­qyrasa, túrki tildes elderdiń klassıkalyq ádebıetiniń negizin de qalap ketti. Sol eńbegine qaraı, HIH ǵasyrdan bastap shyǵarmashylyǵy jan-jaqty zertteldi.

Jalpy artynda qalǵan qoljaz­ba­laryn salystyra oqyp-taldap, bar mu­rasy túgendelgen aqynnyń armany joq shyǵar. Reseı shyǵystanýshysy Ev­genıı Bertelstiń aıtýynsha, Eýropada aqynnyń qyryqtan astam qoljazbasy saqtalǵan eken. Aqynnyń ázerbaıjan, parsy jáne arab tilderinde jazylǵan 16 shyǵarmasy osy kúnge jetken. E.Ber­telstiń aıtýynsha, onyń barynsha jı­naqtalǵan shyǵarmalarynyń kóshirilgen ýaqyty 1522 jyl. Bakýde saqtalǵan eń kóne dıvanynyń (jınaq) qoljazbasy 1572 jyldy kórsetedi.

Shyǵys shaıyrlarynyń birden-bir zert­teýshisi E.Bertels: «Túrki aqyndary­nyń eshqaısysy da dál Fızýlıdeı eýro­palyq orıentalısterdiń de, óz otan­das­tarynyń da joǵary baǵasyna ıe bol­ǵa­ny joq» degen qorytyndyǵa keledi. Ol I.Hamer-Pýrgshtaldan bastap (aýstrııa­lyq tarıhshy-shyǵystanýshy Iozef baron fon Gammer-Pýrgshtal (1774-1856) jáne M.Hartman (nemis shyǵystanýshy­sy Martın Hartmann (1851-1918) jáne E.G.Gıbbo (shotlandtyq shyǵystanýshy, alty tomdyq «Osmanly poezııasy­nyń tarıhy» atty irgeli eńbektiń avtory) men Elıas Djon Vılkınson Gıbbpen (1857-1901) tuıyqtalatyn ǵalymdar sho­ǵyry osy uly aqynnyń ózindik erek­she­ligi men shynaıylyǵyn dáriptedi jáne onyń shyǵarmashylyǵyna degen súıispenshiligin múmkindiginshe beıne­leýge tyrysty» deıdi.

Aqyn shyǵarmashylyǵyn zertteýdi eýropalyqtar bastap, túrkııalyq ǵalym­dar indete qazyp, ótken ǵasyrdyń ortan bóliginen asqanda ázerbaıjandyq ǵalymdar da bul iske belsene kirisedi. Bálkim aldaǵy ýaqytta osy keńistiktegi túrkitanýshylar birlese atsalysyp orta ǵasyrlyq shaıyrlar dástúriniń baılanysyn jan-jaqty zerttep, qazirgi ulttyq poezııamyzdyń qadir tutar shyńyna qaıta shyǵarar degen úmit de joq emes.

Osy kúnge deıin jaryq kórgen dúnıe­lerdi paraqtaı otyryp, aty belgili fızý­lıtanýshylardyń pikirlerin salystyra qaraǵanda, aqynnyń túp-tuqııanyna qatysty tusynda ǵana emes, onyń dinı tanymyna turǵysynda pikirtalastar aınalyp kelip bir arnada toǵysqandaı.

Ras, bizderdiń Abaıdy «sopy» qyl­ǵymyz kelgenindeı, keıbir ǵalymdardyń Fızýlıdi sopylardyń qatarynda kó­rip, endi biri múldem jaqyndatpaýǵa ty­rys­qanyn baıqaımyz. Abaıdyń shy­ǵys­tyq dúnıetanymyn zerttegen eńbe­gin­de ǵalym Islam Jemeneı Fızýlı shy­ǵarmashylyǵynyń bul sıpatyna by­laısha baǵa beredi: «Lırık aqyn bola tura, onyń Táńirge yntyq ekeni óleń jol­darynan aıqyn ańǵarylady. Muhammed Fızýlıdiń Táńirge arnaǵan sopylyq poezııasynyń qundylyǵyn ba­ǵamdaǵan ǵalymdar ony «Anadoly, bú­gingi Túrkııanyń áıgili sopy aqyny Júnis Emreden (1238-1320) keıin sopy­lyq sarynda jyrlaǵan eń kórnekti aqyn» dep bilgen.

 Amangeldi KEŃShILIKULY

 

Sońǵy jańalyqtar

Belarýssııa referendým ótkizedi

Álem • Búgin, 13:05

30 soqqy – 1 gol

Fýtbol • Búgin, 12:51

Mýngııanyń armany – Golovkın

Kásipqoı boks • Búgin, 10:35

QazUÝ-da Táýelsizdiktiń onkúndigi bastaldy

Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy • Búgin, 09:55

«Qyzyl» aımaqta qalǵan jalǵyz-aq oblys

Koronavırýs • Búgin, 09:50

Qazaqstanda qansha adam vaksına saldyrdy

Koronavırýs • Búgin, 09:45

1137 adam koronavırýs indetinen saýyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:30

Omıkron álemniń 20 memleketinen tabyldy

Koronavırýs • Búgin, 00:00

Altaı úzdikteri anyqtaldy

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar