Azattyqtyń aq tańy atyp, táýelsizdik týy qolǵa tıgen alǵashqy jyldardyń elge de, Elbasyna da asa aýyr synaq bolǵany belgili. Sóz joq, búginde óz jemisin berip, halyqtyń ıgiligine aınalǵan berekeli isterdiń negizi sol alǵashqy qadamdarda-aq qalanǵan bolatyn. Solardyń ishindegi el damýynyń kezeńderine altyn arqaý bolyp tartylǵan bir máseleni erekshe atap aıtqan jón. Ol — bodandyqtan bosap, azattyqqa umtylǵan halyqtyń jasyp qalǵan jigerin janyp, rýhyn kóterý.
Egemendigin jarııalap, Tuńǵysh Prezıdentin saılap endi ǵana serpilgen jurttyń boıyn odan ári tiktep, bolashaqqa degen senimin oıatý ońaı sharýa bolǵan joq. Mine, osy sátte halyqty jańa, bıik armandarǵa jeteleıtin, jurtty memlekettik múddege biriktiretin ıdeıalar kerek boldy. Onyń bastaýy tarıhı jadymyzdy, ulttyq mádenıetimizdi jańǵyrtýdan bastaldy.
Alash arystaryn aqtap, eńbekterin jarııalap, keńestik kezeńde attaryn ataýǵa qorqatyn handar men bılerdiń, danalar men batyrlardyń esimderin dáriptep, mereıtoılaryn ótkizgen jyldardyń barlyǵy osy halyq rýhyn asqaqtatýdan týǵan sharalardyń alǵashqy legi bolatyn. Barlyq tarıhı oqıǵalardyń tóreshisi ýaqyt kórsetip otyrǵanyndaı, búginde qazaq rýhy sol ıgi isterdiń arqasynda álemdik abyroı bıigine shyǵyp otyr.
Elbasy qabyldaǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasy ult rýhyn kótergen sondaı aıtýly joba bolǵany barshaǵa aıan. «Babalar sózi» atty qazaq folklorynyń júz tomdyǵy – sol baǵdarlamanyń mańyzdy bóligi. Ony Elbasy qyzý qoldap júzege asyrýǵa pármen berdi. Táýelsizdik tizginin qolyna keshe ǵana alǵan jas respýblıkanyń ekonomıkalyq áleýeti kemeline kele qoımaǵan shaqta osyndaı kóregendik táýekelge bel baılady.
О́ıtkeni, folklor – qaı eldiń bolmasyn, qaı halyqtyń bolmasyn ulttyq rýhynyń taýsylmaıtyn qaınary. Ony adamzattyń aqyl-oı damýynyń aýyzsha jadynyń ensıklopedııasy deýge bolady. Álemde folklorsyz halyq joq. Ol – ár halyqtyń ómir saltynyń rýhanı kórinisi. Sondyqtan da álemdik ǵylymda folklordy tek sóz óneri dep emes, ony halyqtyń búkil rýhanı bolmysynyń kórinisi dep biledi. Sondyqtan da, Eýropa ǵalymdary HIH ǵasyrda adamzattyń aqyl-oı damýynyń kezeńderin zertteýde folklordy basty qaınar dep tanydy. Sóıtip, álem halyqtarynyń etnografııasy men folkloryn barynsha jınaqtap, salystyra zertteýge den qoıdy. Tórtkúl dúnıege sapar shekken jıhankezder men saıahatshylar álem halyqtarynyń folklory jóninde ushan-teńiz materıaldar jınap, adamzat mádenıetiniń paıda bolýy men damýy jóninde tamasha jańalyqtar ashty. Bul oraıda HVIII-HIH ǵasyrlarda dúnıeniń basym bóligin óz otaryna aınaldyrǵan fransýz, aǵylshyn ǵalymdarynyń jekelegen etnostar etnografııasy men folklory jónindegi zertteýleriniń mańyzy óte joǵary boldy.
Mundaı aýqymdy zertteýlerden akademııalyq baǵytty ustanǵan Reseı ǵalymdary da qalys qalǵan joq. Reseılik túrik-tektes halyqtar murasyn álemge alǵash tanystyrǵan akademık V.Radlov osy mekteptiń túlegi bolatyn. Onyń Túriktektes halyqtar tiliniń sózdigi (9 tom) men folkloryna (9 tom) arnalǵan jınaqtary, irgeli zertteýleri sonyń dáleli. Bul úrdis keıinnen V.Potanın, Á.Dıvaev sııaqty folklorshylar eńbekterinde jalǵasyp, HH ǵasyr basynda A.Baıtursynov, H.Dosmuhamedov bastaǵan Alash arystarynyń, folklorshy-ǵalymdardyń qajyrly eńbegimen keń qanat jaıdy.
О́tken ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynyń sońyna deıin jalǵasqan bul úrdis Keńes ókimetiniń saıası baǵdarynyń kúrt
ózgerýine baılanysty qystalań kúıge tústi. Biraq, qalaı degende de halyqtyń qanyna sińip, júregine jazylǵan rýhanı murasynyń da qazaqtyń dál ózi sııaqty qandaı synaqqa da tótep beretindigin dáleldedi. Kezekti zulmattan aman shyqqan ár urpaq babalarynyń rýhyna qaıta bas qoıyp, káýsarynan qanyp iship, oǵan barynsha qamqorlyq kórsetip otyrdy. Sondyqtan qandaı kezeńde bolmasyn qazaq folklory zııaly qaýym nazarynan tys qalǵan emes. О́ıtkeni, halyqtyń jan dúnıesin zerdeleýdiń odan basqa joly joq bolatyn. Ulttyq mádenıetti damytýdyń altyn tuǵyry sanalatyn folklorsyz alǵa basý múmkin emes edi. Qazaq mádenıetinde jaryq kórgen klassıkalyq týyndylardyń barlyǵy óz bastaýyn osy asyl muradan aldy. Ony jınamaý, júıelemeý, zerttemeý múmkin emes edi. Ol – halyqpen bite qaınasqan, ajyratyp qaraýǵa bolmaıtyn jan dúnıesiniń kúre tamyry bolatyn. Sondyqtan oǵan qarapaıym halyqtan bastap, nebir talantty ǵalymdar bar kúsh-jigerlerin saldy…
Dúnıejúzi ǵalymdary qazaq folklorynyń adamzat murasynyń ishinde óziniń dástúrli tóltýma bolmys-bitimin barynsha tolyq saqtaǵan erekshe qubylys ekendigin ejelden atap kórsetip keledi. Ol órkenıetti elderde jurnaǵy ǵana qalǵan halyqtyq muranyń barlyq janrlyq túrlerin saqtap qalýymen ǵana emes, sonaý mıftik sanadan bastaý alatyn dástúrli dúnıetanymǵa baı mazmunymen de erekshelenedi. Biraq keńestik dáýirde qazaq folkloryn keńinen jınap, ǵylymı turǵydan júıelep, onyń erekshe tabıǵatyn álemge tanystyrýdyń múmkindigi bolǵan joq. Mine, sonyń keń shalqary táýelsizdiktiń arqasynda búgin ashylyp otyr. Atalǵan joba sol múmkindikti barynsha sátti paıdalanýdyń jarqyn kórinisi.
Qazaq folkloryn kóp tomdyq retinde jarııalaýdyń talpynystary buryn da bolǵan. Olardyń barlyǵy óz kezindegi qoǵamdyq suranystyń kórinisi bolǵanmen, túbegeıli nátıje bere almady. Oǵan múmkindik te joq bolatyn.
Qalaı bolǵanda da, qazaq ǵalymdary basty baǵdardan jańylǵan emes. Halyq murasy úzdiksiz jınalyp, jınalǵandary júıelenip, talaı tamasha zertteýler jaryq kórdi. Osylardyń barlyǵy búgingi júz tomdyqqa jasalǵan alǵysharttar edi. Qoǵam aldyna Elbasy jańa mindetter qoıǵan kezde M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵalym-mamandary sol bıik talap údesinen shyǵýǵa daıyn boldy.
Qalaı degende de, akademık Seıit Qasqabasov bastaǵan qazaq folklorshylary el úmitin aqtaýǵa úlken jaýapkershilikpen táýekel etip, ony abyroımen atqaryp shyqty deýge bolady. Shyndyǵynda, Elbasy táýekel etken úlken isti atqarýdyń taýqymeti de az emes bolatyn.
Eń aldymen, mundaı bir halyqtyń ǵana folkloryn 100 tom etip basyp shyǵarý álemdik tájirıbede áli joq edi. Demek, bul – buryn shyqpaǵan shyńǵa qol sozý degen sóz. Onyń nátıjesine kúmán keltirýshiler de az bolǵan joq. Tipti, júz tomǵa júk bolatyn halyq ádebıetiniń úlgileri bar ma degen de dúdámal suraqtar boldy.
Ekinshiden, bul jınaq kópshilikke arnalǵan qatardaǵy basylym emes edi. Akademık S.Qasqabasov shyǵarýshylar alqasynyń aldyna bul basylymdy akademııalyq pishimdegi ǵylymı jınaq etip shyǵarý mindetin qoıdy. Bul degenińiz, ǵalym-mamandardyń bilim-biligi men tynymsyz izdenisin, zertteý jumystaryn qajet etetin asa aýqymdy sharýa edi.
Úshinshiden, qazaq folklorynyń qoljazba qorymen jumys isteýdiń qosymsha qıyndyqtary bar edi. О́ıtkeni, bizdiń halqymyz ótken ǵasyrda úsh ret álipbı ózgertkeni belgili. Sondyqtan qurastyrýshylar qoljazba úlgileriniń arab, latyn, kırılısa jazýyndaǵy nusqalaryn oqyp, salystyrýǵa májbúr bolatyn. Tórtinshiden, qazaq qoljazbalarynyń kópshiligi Máskeý, Peterbýrg, Qazan, Tashkent sııaqty qalalarda shashyrap jatqan. Sondyqtan aragidik ekspedısııalyq jumystardy da qatar júrgizý kerek boldy.
Besinshiden, kóptomdyqqa Qytaı, Mońǵolııa qazaqtarynyń folkloryn da qosyp shyǵarý mindeti qoıyldy. Jyraqta jatqan, kóbi arab álipbıinde jarııalanǵan muranyń nusqalaryn salystyryp, ǵylymı túsinikterin jazyp, baspaǵa daıyndaý qyrýar sharýany qajet etetin. Altynshydan, bul ýaqytta Ulttyq Ǵylym akademııasynyń qurylymdyq ózgeriske túsýine baılanysty M. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaıy men ekonomıkalyq ahýaly kúrt tómendep ketken. Bilikti ǵalymdar men mamandar joǵary oqý oryndary men basqa da tabysty salalarǵa jylystaǵan. Sondyqtan óz isine berilgen, halyq murasyn qadirleıtin sanaýly mamandarǵa alapat salmaq tústi.
Jetinshiden, keńestik kezeńde folklorǵa degen kózqarastyń ásire saıasattanýyna baılanysty halyq murasynyń mátinderi de redaksııalanyp, kóp burmalanǵan bolatyn. Mine, osynyń bárin túpnusqamen salystyryp, tekstologııalyq jumystar júrgizý qajet boldy. Al tekstologııalyq zertteýler Qazaqstanda eń kenje qalǵan salanyń biri boldy.
«Biter istiń basyna, jaqsy keler qasyna», deıdi qazaq. Osyndaı aýqymy úlken, jaýapkershiligi men táýekeli qos qabat sharýanyń basyna S.Qasqabasov sııaqty álemge máshhúr ǵalym, memlekettik basqarý jumysynda ysylǵan, tájirıbeli maman, kánigi uıymdastyrýshynyń kelýi istiń sátti bastalyp, baıandy aıaqtalýyna uıytqy boldy.
Sharýanyń bastalýy da tosyn boldy. Eger qısynǵa salatyn bolsaq, shý degennen qazaq folklorynda eń kóp basylǵan jáne jete zerttelgen janrlar retinde ertegiler men batyrlar jyrynan bastalǵany ońtaıly bolatyn edi. Olardyń basym kópshiligin jeńil-jelpi óńdeýlermen baspaǵa bere berýge bolatyn. Bul ýaqyt jaǵynan mursat alýǵa, kelesi tomdardy ázirleýge tynys ashatyn edi. Biraq, shyǵarýshylar alqasy mundaı jeńil joldan bas tartyp, alǵashqy tomdy (2003 jyly) dastandardan bastady. Shyǵystyń ǵashyqtyq sıýjetterine negizdelgen nemese dinı baıandarǵa qurylǵan dastan janry osy ýaqytqa deıin kóp qaǵajý kórip, urpaq sanasynda kómeski tarta bastaǵan kóne shyǵarmalardan turatyn. Onyń ústine shyrǵalańy kóp shyǵys taqyryby men dinı dastandardy zertteýge keńes dáýirinde eshkimniń júregi daýalaı bermeıtin. Mine, júz tomdyqtyń alǵashqy tomdarynyń osyndaı tyń taqyryppen bastalýy da jurtshylyqty eleń etkizdi. Bul oraıda, osy taqyrypty jeke zerttep júrgen belgili ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory B.Ázibaevanyń eńbegi zor bolǵany sózsiz.
Qazaq tarıhynda alǵash basylyp shyqqan kitaptar arqaý bolyp, qazaq dalasyna óte keń taraǵan dastandar kóp jylǵy úzilisten keıin tuńǵysh ret bas-aıaǵy túgendelip, ǵylymı júıege túsip, tolyqqandy jurtshylyq qolyna tıdi. Máselen, bir ǵana osy dastan janrynyń 28 tomǵa júk bolǵanynyń ózi ne turady. Demek, halyq arasynda asa keń taraǵan, kólemi jaǵynan bárinen aýqymdy janrdyń dastan bolǵandyǵyn jańa urpaq jadynda qaıta jańǵyrtty.
Buryndary «Batyrlar jyry» degen atpen kópshilikke málim jyrlarmen qosa, kóne epostan bastap, «Qyrymnyń qyryq batyry», «Tarıhı jyrlarǵa» deıingi dúnıejúzi halyqtary ishinde qazaq arasynda ǵana joǵary kórkemdik deńgeıge jetip, sap taza kúıinde saqtalǵan epostyq jyrlar da alǵash ret túgendelip, ǵylymı turǵydan saralanyp, barsha túsiniktemelerimen jarııalanǵanyn atap aıtý kerek. Uzyn sany 33 tomdy quraıdy. Olardyń ishinde tek tarıhı jyrlardyń ózi 13 tomǵa júk bolǵan.
Qalyń kópshilik halyq prozasynan ertegilerdi ǵana biletin. Al onyń mıfterden bastap, ańyz, ápsana, hıkaıat sııaqty san alýan janrlyq túrlerin túgendeý de osy kóptomdyqtyń enshisine buıyryp otyr.
Halyq danalyǵy sanalatyn maqal-mátelder, jumbaqtar, jańyltpashtar, ótirik óleń sııaqty kópshilikke tanymal qundylyqtardyń ózin jınaqtap, júıelep, jekelegen tomdarǵa aınaldyrý da ońaıǵa túspegeni sózsiz. Mundaı «shaǵyn janrlardyń» qataryna buryndary arnaıy kóńil bólinbegen «bata», «alǵys», «qarǵys», «tıym sózder», «yrymdar», «tús jorý» sııaqty shyǵarmalardyń qosylýy jınaqtyń ǵylymı tolyqqandylyǵyn barynsha kúsheıte túsken.
Kóptomdyqtyń qarymyn keńeıtip, mazmunyn baıyta túsken tyń sıpattyń biri retinde, ǵuryptyq folklorǵa qatysty dúnıelerdiń mol qamtylǵanyn aıtýǵa bolady. Bul salany kezinde barynsha yjdahatpen zerttegen marqum folklorshy ǵalym B.Ábilqasymovtyń eńbekteri jete nazarǵa alynǵan. Jurtshylyqqa burynnan belgili «Naýryz», tórt túlik týraly óleńdermen qosa, «Bádik», «Arbaý jyrlary», «Kúlapsan», «Baqsy saryndary» sııaqty ǵuryptyq folklor úlgileri de alǵash ret toptalyp jarııalanyp otyr.
Ǵuryptyq folklordy saralaý mashaqatyn «Otbasy folkloryn» qurastyrýda óz basymyzdan keshkenbiz. Ásirese, bul janrlardyń jınaqtalǵan úlgisi mardymsyz. Kezinde negizinen ertegiler men ańyzdarǵa, epostyq janrlarǵa basa kóńil aýdarylyp mundaı shaǵyn janrlar nazardan tys qalyp kelgen. Al keńestik kezeńde bul shyǵarmalar eskiliktiń qaldyǵy sanalyp, múlde shettep qalǵan-dy. Máselen, qazaqqa eń tanymal degen janr «Jar-jardyń» birer nusqasy ǵana jazylyp alynǵan. Al, «Aýshadııardyń» úlgileri qatarǵa keıinnen ǵana qosyldy. «Azalaý jyrlary» jóninde de osyny aıtýǵa bolady.
Aıtýly eńbekti «Balalar folklory» jeke tom retinde tolyqtyryp otyr. Besik jyrynan bastalatyn halyq pedagogıkasynyń qaınary tuńǵysh ret jınaqtalyp, janrlyq turǵydan júıelenip jurtshylyqqa jol tartqan. Biraz jyl tirnektep jınap, alǵysóz, ǵylymı túsinikter jazyp qolǵabys etken qyzmetimizdi halyq murasyna qosqan óz úlesimiz dep bilemiz.
Al kóptomdyqtyń ondaǵan tomyna júk bolǵan, Qytaı men Mońǵolııadaǵy qazaqtar folklorynyń úlgileri de qazaq rýhanııatyndaǵy úlken olja. Shyntýaıtyn aıtqanda, atalǵan joba – muraǵattardy aqtaryp, shań basqan kóne jazýdan kóz maıyn taýysyp kırıllısaǵa qotarǵan, ony kompıýterge terip, áldeneshe qaıtalap oqyp, qatesin teksergen, árbir tosyn qoldanysqa túsinik berip, kórsetkishterin jasaǵan qurastyrýshylar men mamandardyń jankeshti eńbeginiń nátıjesi. Basty madaq ıe, solardyń ishinde kóptomdyqty basynan aıaǵyna deıin qoldarynan ótkizgen Toqtar Álibekov pen Serikbaı Qosanovtardyń esimderin aıryqsha ataýdy paryz sanadyq.
Tutastaı alǵanda, «Babalar sózi» – halqymyzdyń ǵasyrlar boıyna jınaqtaǵan rýhanı murasyn barynsha molynan qamtyp, ǵylymı turǵydan saralap, júıelep, jan-jaqty túsinikterimen urpaqqa amanat etken jańa ǵasyrdyń uly jobasy. Eń aldymen, osy arqyly biz óz halqymyzdyń folklorlyq jádigerleriniń adamzattyń rýhanı qundylyqtarynyń ishindegi eń baı, eń máıekti muralardyń qatarynda ekendigin dáıekteı aldyq. Dúnıe júzinde óziniń rýhanı murasyn 100 tom etip basyp shyǵarǵan tuńǵysh el retinde, biz álemdik mádenıet qazynasyna mol úles qosqan halyq ekendigimizdi dáleldedik.
Ekinshiden, bul jınaq halyq murasyn álemdik folklortaný ǵylymy turǵysynan jan-jaqty saralap, tereń zertteýler júrgize alatyn ǵylymı áleýeti joǵary el ekendigimizdi kórsettik. Úshinshiden, halqymyzdyń tarıhı jady men dástúrli dúnıetanymyna sýarylǵan taýsylmaıtyn tanym káýsaryn azat urpaqqa táýelsiz sana turǵysynan saralaýǵa múmkindik týǵyzdyq. Tórtinshiden, álem órkenıetiniń damý órisine kóz salsaq, qandaı modern óner dúnıege kelse de, barlyǵy túbinde mıftik sanaǵa, folklorlyq motıvter men sıýjetterden nár alyp otyrady. Demek, folklor – barlyq ulttyq mádenıettiń máıegi. «Babalar sózi» de bizdiń órkenıetke umtylǵan elimizdiń máńgilik rýhanı káýsary bolary sózsiz.
Besinshiden, elimizdegi gýmanıtarlyq ǵylymnyń qaı salasy bolmasyn óz tarıhyn saralaý men ǵylymı paıymdaýlar jasaýda folklorǵa ıek artady. Mine, osy oraıdaǵy árbir ǵylymı-zertteýge negiz bolatyn túpnusqa derekkózi de osy kóp tomdyq bolady dep senemiz. Altynshydan, bul jobany atqarý barysynda qazaq qoljazbalaryn jınaqtap, júıeleý boıynsha da qyrýar jumys atqaryldy. Qazaq elindegi ártúrli ǵylymı qorlardaǵy jazbalar M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoryna jınaqtaldy. Shetelderdegi shashyrap jatqan muralar da qaıtaryldy. Ártúrli jazýdaǵy rýhanı baılyq bir álipbıge tústi. Sondaı-aq, bul jazbalardyń elektrondy nusqasy da jasaqtaldy. Endi ony uzaq merzimge saqtaýdyń jáne olardan ártúrli formattaǵy eńbekter jazýdyń bazalyq negiz qalyptasty. Bul – ǵalymdardy kópten tolǵandyryp júrgen másele bolatyn. Jetinshiden, eń bastysy, bul joba – halyqtyń áldenshe urpaǵynyń tirnektep jınap, ardaqtap saqtap kelgen rýhanı amanatyn máńgilik eldiń máńgilik mádenıet máıegine aınaldyrǵan táýelsiz eldiń tolaǵaı tabysy boldy. Qazirgi tilmen aıtatyn bolsaq, Qazaq eliniń álemdik mádenıet básekesine shyǵarǵan ulttyq brendi deýge bolady.
Kenjehan MATYJANOV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
ALMATY.
