Ol – álemde alǵash ret sorbsııalanatyn ıondarǵa qatysty olardyń ótkizgishtigi men selektıvtiligin retteýdiń jáne basqarýdyń erekshe ádisterin jasaǵan qazaq ǵalymy. Edil Erǵojın alǵash ret úlgi retinde tómen molekýlalyq qosylystarmen syzyqty jáne tigilgen polımerlerdiń polımer tárizdi túrlenýiniń mehanızmderiniń jáne metall ıondarymen, organıkalyq qosylystarmen keshen túzýiniń salystyrmaly birqatar ereksheligin anyqtap berdi. Metall-keshentúzýshi ıonnyń qatysýy men ıondaný dárejesi men molekýlaaralyq ózara árekettesý dárejesiniń ózgerýin eskere otyryp, Berým túzilý fýnksııasy men ıonıt keshenderiniń turaqtylyq mánderin esepteýdiń ózindik algorıtmin jasady. Edil Erǵojauly jetildirilgen fızıka-hımııalyq jáne elektrhımııalyq sıpattamalary bar jańa geterogendi, gomogendi, ınterpolımerli jáne bıpolıarly ıonalmastyrǵysh membranalar alýdyń perspektıvti ádisterin jasady jáne olardyń negizinde ónerkásiptik elektrdıalız qondyrǵylary men sýdy tuzsyzdandyrý qondyrǵylary ázirlendi. Ázirlengen tehnologııa Almaty elektrmehanıka zaýytyna tájirıbe júzinde engizilip, shynaıy ómirde júzege asty. Edil Erǵojın 1982 jyly jańa membrana tehnologııasy salasyndaǵy prıorıtetti ǵylymı baǵytty damytqany jáne ǵylymı jetekshi retinde «EDU serııaly elektrdıalız qondyrǵylaryn jasaý jáne halyq sharýashylyǵyna engizý» eńbegi úshin ǵylym jáne tehnıka salasy boıynsha Qazaq KSR Memlekettik syılyǵyna ıe boldy. Akademık E.E.Erǵojın Leıpsıg (Germanııa), Charlz (Chehııa) ýnıversıtetterinde, 1 Renn (Fransııa) ýnıversıtetinde, Arızona jáne Tehas (AQSh) ýnıversıtetterinde, Ankara, Ystanbul, Eskıshehır (Túrkııa) ýnıversıtetterinde dáris oqydy. «XXI ǵasyrdaǵy ǵylym. Jańa mindettemeler» atty Býdapesht qalasynda ótken
I Dúnıejúzilik ǵylymı konferensııasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵalymdar delegasııasyn basqaryp baryp, Parıjdegi IýNESKO-nyń shtab-páterinde ótken halyqaralyq dóńgelek ústelge (2000 j.) Túrkistan qalasynyń 1500 jyldyǵyna arnalǵan baıandamamen qatysty. Akademık joǵary molekýlalyq qosylystar hımııasy, ıon almasý jáne membranalyq tehnologııalar salasynda jemisti jumys isteıtin hımıkterdiń álemge áıgili ǵylymı mektebin qurdy. Áıgili ǵalym óziniń ǵylymı ómirinde 13 doktor, 95 hımııa ǵylymdarynyń kandıdatyn jáne 4 fılosofııa doktoryn (PhD) daıarlaǵan eken. Uzyn-sany 32 irgeli monografııanyń, 7 oqýlyqtyń, 72 sholý maqalanyń, 1 410 ǵylymı maqalanyń avtory, onyń 550-den astamy halyqaralyq, sonymen birge 348 KSRO avtorlyq kýálikteri, Qazaqstan men shetelderdiń aldyn ala patentteri, ınnovasııalyq patentteri alyndy. Ǵalymnyń redaksııasymen 20-dan astam monografııalar, bıo-bıblıografııalar, Qazaqstannyń jetekshi ǵalym-hımıkteriniń tańdaýly eńbekteri, respýblıkalyq jáne halyqaralyq ǵylymı konferensııalar materıaldary jaryq kórdi. О́z ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly 3 kitap, túrli ensıklopedııa, jýrnaldar men gazetterde 200-den astam maqala jaryq kórdi. 1989-2002 jyldar aralyǵynda «QazKSR ǴA-nyń habarlary, hımııa serııasy» jýrnalynyń bas redaktory qyzmetin atqaryp, 2003 jyly «Qazaqstannyń hımııa jýrnaly» ǵylymı jýrnalynyń negizin qalady.
E.E.Erǵojın QazKSR Joǵarǵy Keńesiniń ǵylym jáne tehnıka jónindegi turaqty komıssııasynyń depýtaty jáne tóraǵasy (1986-1990), jalpy jáne qoldanbaly hımııa boıynsha XI Mendeleev seziniń uıymdastyrý komıtetiniń jaýapty ǵalym hatshysy (Almaty, 1975), kóptegen halyqaralyq sımpozıým men konferensııany uıymdastyrý komıtetiniń tóraǵasy jáne múshesi bolyp saılandy, «Ǵylym týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń jobalaryn, ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq saıasat tujyrymdamasy men «Ǵylym» memlekettik baǵdarlamasynyń (2000) jobalaryn ázirleý, «QazMunaıGaz» AQ «Munaı óńdeý» bıznes-baǵyty boıynsha ǵylymı-tehnıkalyq keńestiń múshesi.
Akademıktiń aty Qazaqstannyń Altyn Qurmet kitabyna engizilgen, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen, S.I.Vavılov atyndaǵy medalmen, Ál-Horezmı altyn medalimen jáne dıplomymen (Iran) marapattalǵan. Ol táýelsiz halyqaralyq «Platınalyq Tarlan» mesenattar klýby, «Altyn Adam – Jyl Adamy» syılyqtarynyń laýreaty. Ǵylym men bilimniń damýyna, jas ǵalymdar men mamandardy daıarlaýǵa, Qazaqstannyń hımııa ǵylymynyń naryqtyq jaǵdaıǵa beıimdelýine jáne álemdik arenaǵa shyǵýyna qosqan orasan zor úlesi úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev alǵys jarııalap, «Altyn barys» belgisi berilip, «Ǵylym men ǵylymı seriktestikke qosqan úlesi» úshin Altyn medalimen jáne RF Prezıdenti janyndaǵy Reseı memlekettik basqarý akademııasynyń «Parasat» ordenimen marapattaldy. Oǵan «Fransııa ǵylymynyń marshaly» qurmetti ataǵy berilip, О́nerkásipke kómek qaýymdastyǵy (Fransııa) Napoleon medalimen marapattady, «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynan zymyran ushyrýdyń qorshaǵan ortaǵa áserin baǵalaý» atty Reseı-Qazaqstan baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa belsendi qatysqany úshin Qazaqstannyń medaldary berilip, Reseı Federasııasynyń Kosmonavtıka federasııasy S.P.Korolev atyndaǵy medalmen marapattady. Sultanmahmut Toraıǵyrov atyndaǵy Altyn medalimen marapattaldy. Oksford álemdik ǵalymdar sammıtiniń Sokrat komıteti sheshimimen ǵylymı-zertteýler salasyndaǵy Halyqaralyq syılyqqa ıe bolyp, «The Name in Science – Ǵylymdaǵy esim» qurmetti ataǵy berildi. Aty álemniń kórnekti ǵalymdarynyń dúnıejúzilik tizilimine engizilip, «Dúnıejúzilik ǵylymǵa qosqan úlesi úshin» Dańq medalimen marapattaldy. AQSh-tyń Nıý-Iork akademııasynyń akademıgi, I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıteti, S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıtetiniń Qurmetti professory, Vena qalasynyń Halyqaralyq ýnıversıtetiniń Qurmetti professory, Amerıkalyq hımııa qoǵamynyń múshesi, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti, E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń Qurmetti professory, Eskeldi aýdanynyń jáne Almaty oblysynyń qurmetti azamaty atandy.
Talantyna eńbekqorlyǵyn serik etken akademık Qazaqstandaǵy ulttyq hımııa ǵylymynda totyǵyp-totyqsyzdanatyn ıonalmastyrǵysh sháıirler jáne elektrmembrandyq dıalız tehnologııasy dep atalatyn salalardyń negizin qalady. Alyp báıterekteı san butaqty hımııa ǵylymynyń osynaý salasynda qazaqstandyq ǵylymı áleýet álemniń eń damyǵan memleketterimen ıyq teńestire alatyndyǵy dúnıe júzi boıynsha dáleldendi. Bul aqıqatty alpaýyt AQSh ǵalymdary túgil, memlekettik laýazymdy qyzmetkerler de elimizde KSRO murasyndaı bolyp qalǵan ballıstıkalyq zymyrandar men ıadrolyq oqtumsyqtardy joıý kezinde halyqaralyq konkýrsta jeńip alǵan Á.Bekturov atyndaǵy hımııa ǵylymdary ınstıtýtynyń tyndyrǵan jumys nátıjesi arqyly moıyndady. Moıyndaǵany sol, akademık Edil Erǵojın bastaǵan ǵalymdar tobynyń tamasha nátıjeli jumysy úshin ınstıtýtqa qozǵalmaly ekologııalyq zertteý zerthanasyn syıǵa tartty. Bul kúnderi akademık basshylyq jasaıtyn Á.Bekturov atyndaǵy hımııa ǵylymdary ınstıtýty tórtkúl dúnıeniń ǵylym álemine túgel tanymal. Al ony táýelsizdik jyldarynda tutastaı derlik basqaryp kele jatqan Edil Erǵojauly óziniń ómirlik ustanymyn bylaısha túsindirip edi:
– Meniń ómirimde eki tamasha aıaýly ustazym boldy. Olar Batyrbek Ahmetuly Birimjanov pen Saǵıd Raýfuly Rafıkov bolatyn. Solardyń udaıy sanama sińirgeni «ustaz shákirtimen kórikti» degen qaǵıda edi. Ǵylym ǵumyrymda osy qaǵıdamen júrdim. Qazir ózim ǵana emes, sonymen birge búkil ınstıtýttyń ǵylymı qyzmetkerleriniń, shákirtterimniń halyqaralyq deńgeıde tanylýyna múmkindik jasaýmen kelemin. Olardyń ǵylymı izdenisterindegi nátıjelerin, qorytyndylaǵan maqalalarynyń halyqaralyq basylymdarda jarııalanýyn jolǵa qoıdyq. Ol ol ma, buryn halyqaralyq sımpozıým, konferensııalarda baıandama jasaýǵa baratyn sanaýly ǵalym bolsaq, qazir mundaı mártebege bizdiń ınstıtýttyń kóptegen ǵalymy qol jetkizgen. Munyń ózi ǵylym álemi qazaq hımıkteriniń áleýeti men bolashaǵyn tolyq moıyndady degen sóz emes pe?!
«Bulaq kórseń, kózin ash» degen danalyqtyń bolmystaǵy qareketke aınalýy osy bolsa kerek. Osylaısha tutastaı ujymdy álemge moıyndata alǵan akademık óziniń bir keremet qýanyshyn jasyra almaı:
– Men osy ınstıtýtta laborant bolyp alǵashqy ǵylymı izdenisterimdi júrgizip jatqan kezderi munda qazaq akademııalyq ǵylymynyń negizin qalaýshy Qanysh Sátbaev kele qaldy. Aty-jónimdi, qaıda oqıtynymdy jáne nemen aınalysyp jatqanymdy surastyryp bilip alǵan Qanekeń sóz sońynda bylaı dep edi: «Arpa ishinde bir bıdaı ekensiń, qazaqtyń namysyn qorǵaýǵa tyrys», dep otyratyn.
Ulttyq ǵylym akademııasynda vıse-prezıdent, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginde vıse-mınıstr qyzmetterin atqara júrip, otandyq bilim-ǵylymnyń jalpyadamzattyq órkenıet kóshi deńgeıinde bolýyna aıtarlyqtaı úles qosqan, adamzatqa dúnıe júzi boıynsha tuńǵysh ret Qazaqstannyń Almatysy men astanasynan «Úshinshi myńjyldyqtyń ǵyly-my qandaı bolady?» degen ómirsheń suraq qoıǵan alqaly halyqaralyq konferensııany uıymdastyrýshy Edil Erǵojıniń sol kúnderi bylaı dep tolǵanǵany da esimizde qalypty:
– Ǵylym damyǵan saıyn onyń kóptegen jańalyqtary qorshaǵan ortaǵa zııandy bola túsýde. Jerdi kómkergen ozon qabaty juqaryp, kúnniń ýltrakúlgin sáýlesi paıdadan góri zııandy bolyp barady. Jer qoınaýynyń qory azaıa túsýde. Adamzat sany artyp, jer betiniń ony asyraý múmkindigi yqshamdalýda. Máńgilik muzdaqtar erip jatyr. Kóp uzamaı, aýyz sý tapshylyǵy úlken máselege aınalýy múmkin. Mine, osyndaı problemalardy adamzat birlesip sheshpese, budan bylaı «bet-betine túıe aıdaǵan» jaǵdaıda ómir súrý múmkin emes. Sondyqtan biz álemdik ǵylymnyń ashyq qoǵam jaǵdaıynda ıntegrasııalanýyn halyqaralyq deńgeıge shyǵara aldyq.
Ǵylymı-zertteý jáne ınnovasııalyq qyzmettegi iri jetistikteri úshin E.E.Erǵojın «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq Ǵylym akademııasy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń jáne Tájikstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasynyń Qurmet gramotalarymen marapattalǵan (2011). Reseı komıtetimen akademık M.V. Lomonosov. Eńbegi úshin. Týǵanyna 300 jyl» (2012), Oksford ǵalymdar sammıtiniń Sokrattyq komıtetiniń (Ulybrıtanııa) sheshimimen 2011 jyly ǵylymı zertteýler salasyndaǵy halyqaralyq premııamen marapattaldy jáne oǵan «The name in Science» qurmetti ataǵy berildi, onyń esimi álemniń kórnekti ǵalymdarynyń dúnıejúzilik tizilimine engizildi jáne «Álemdik ǵylymǵa qosqan úlesi úshin» dańq medalimen marapattaldy.
2012 jyly Internet jáne SMS arqyly jalpyhalyqtyq daýys berý nátıjesinde Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan «Ǵylym» nomınasııasy boıynsha 2012 jylǵy «El tulǵasy» – «Imıa Rodıny» birinshi respýblıkalyq baıqaýynyń jeńimpazy atandy.
«Shapaǵat» ónertapqyshtyq salasyndaǵy jetistikter H Respýblıkalyq konkýrsynyń komıssııasy UǴA akademıgi Eýrazııalyq patenttik vedomstvodan V.I. Blınnıkov atyndaǵy «О́nertapqyshtyq jáne patenttik iske qosqan úlesi úshin» Altyn medal berý jóninde sheshim qabyldady.
Memlekettik qurylys, ekonomıkany damytý jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń halyqaralyq bedelin nyǵaıtý salasyndaǵy Otan aldyndaǵy zor eńbegi úshin Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Ulttyq bıznes-reıtıng uıymdastyrý komıtetiniń sheshimimen «Qazaqstan Dańqy» tósbelgisimen marapattaldy (2013).
Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginiń zııatkerlik menshik quqyǵy komıteti ónertabystardy, paıdaly modelderdi qorǵaý salasynda ótkizgen respýblıkalyq konkýrstyń nátıjeleri boıynsha Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstriniń buıryǵymen «A.B.Bekturov atyndaǵy hımııa ǵylymdary ınstıtýty» AQ Eńbek Qyzyl Tý ordeniniń Bas dırektory, UǴA akademıgi «Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek sińirgen ónertapqyshy» qurmetti ataǵy berildi (2014).
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2016 jylǵy 26 qarashadaǵy Jarlyǵymen UǴA akademıgi «Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigine 25 jyl» mereıtoılyq medalimen marapattaldy.
Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi 2018 jyly UǴA akademıgi «Ǵylymdy damytýǵa sińirgen eńbegi úshin» tósbelgisimen marapattaldy.
2019 jyly nomınasııa komıtetiniń bastamasymen UǴA akademıgi «Ult ıntellektisi» halyqaralyq syılyǵymen, sondaı-aq mereıtoılyq marapat – «Qazaqstan munaıyna-120 jyl» medalimen marapattaldy.
2021 jylǵy 7 qarashada kórnekti ǵalym, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi, ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty, ǵylymǵa eńbek sińirgen qaıratker, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor EDIL ERǴOJAULYNYŃ týǵanyna 80 jyl tolady.
Edil Erǵojaulynyń kópqyrlylyǵy men birtýma tabıǵaty árdaıym tańǵaldyrdy. О́nerdiń jáne sulýlyq áleminiń názik bilgiri sııaqty qasıetterin atap ótpeýge bolmaıdy. Ol óz Otanynyń jáne týǵan ólkesiniń uly patrıoty, ata-babalarynyń esteligin joǵary qurmettedi. Ol óziniń týǵan aýyly Ekpindi, týǵan mektebin jáne óziniń barlyq aýyldastaryn árdaıym este saqtap, súıispenshiligin bildirip otyrdy, sol úshin árdaıym rızashylyǵyna bólendi.
Edil Erǵojaulynyń tula boıynda óz halqynyń dańqty ulynyń rýhanı meıirimdilik, zor eńbeksúıgishtik, joǵary adaldyq jáne parasattylyq sııaqty barlyq jarqyn belgileri nazar aýdartady.
Ǵylymı kadrlardy qalyptastyrýǵa kóp kúsh, aqyl jumsaǵan uly ǵalym, búkil ómirin oqýshylar men áriptesterine óziniń bilimi men iskerligin bergen talantty pedagog, eliniń ásem bolashaǵy úshin baǵa jetpes tájirıbesimen bólisken tamasha uıymdastyrýshy – naq osyndaı bolyp bizdiń júregimizde Edil ERǴOJAULYNYŃ jarqyn beınesi qalady!
Eńbek Qyzyl Tý ordendi «A.B.Bekturov atyndaǵy
hımııa ǵylymdary ınstıtýty»
AQ ujymy
