Ulttyq anımasııanyń halyqaralyq qadamy

Festıvaldyń ashylýynda Aq­parat jáne qoǵamdyq damý vıse-mınıstri Bolat Tilepov anımasııa óneri arqyly óskeleń urpaqty tárbıeleý – ulttyq «Rýhanı jań­­­ǵyrý» jobasynyń mańyzdy mindetteriniń biri ekenin atap ótti. «О́zderińizge málim, alǵashqy qazaq mýlttýyndysynyń jaryq kórgenine bıyl 54 jyl toldy. Osy ýaqyt ishinde ulttyq anı­masııanyń jetken jetistigi de, kóterilgen bıigi de az emes. Eń bas­­tysy, talaı talanttar ósip, ulttyq mektep qalyptasty. Dese de, zaman kóshi ilgeri ketýde. Oǵan ilesý úshin bizdiń elimizde bar­lyq múmkindik bar. Bilimi men biligi mol shyǵarmashyl jas­tar, mamandyq násibin paıdaly kásipke aınaldyrǵan jekemenshik stýdııalar, jańa ıdeıalar men tyń bastamalar jáne eń bastysy, osy eńbekti tutynýǵa daıyn ulan-ǵaıyr el, jasampaz aýdı­torııa bar», dedi vıse-mınıstr. Sondaı-aq Bolat Tilepov óz sózinde memlekettik tapsyrysty tııanaqty retteıtin, maqsatty jumsaıtyn júıe joq ekenin alǵa tartty. Sol sebepti anımasııamen aınalysatyn shyǵarmashylyq toptardy qoldaýdyń jańa júıesi paıda bolatynyn habarlady. «Kelesi jyldan bastap, jańadan qabyldanǵan ulttyq joba aıasynda «Qazaqfılm» kınostýdııa­sy janynan «Qazaq anımasııa» shyǵarmashylyq birlestigi óz ju­mysyn bastaıtyn bolady. Onyń negizgi mindeti – ulttyq anımasııa naryǵynda júrgen shyǵarmashyl toptarǵa bir ortalyqtan qoldaý bolyp, otandyq ónimniń órisin keńeıtý úshin jaǵdaı jasaý. Ekin­shiden, anımasııa ónerin tek balalar kontenti retinde emes, kıno men jarnamanyń, kompıýterlik oıyndar men veb-kommýnıkasııa tiline aınaldyrý arqyly tolyq­qandy ulttyq aqparattyq resýrs qalyp­tastyrý. Úshinshiden, árıne álemdik mýltındýstrııa ókil­­deri men onyń ishinde búgingi festı­valǵa qaty­syp otyrǵan shet­eldik árip­tes­termen de tyǵyz baı­lanys ornatyp, qazaq anımasııasyn halyq­aralyq dárejege kóterý», dedi Bolat Tilepov.

Sondaı-aq festıval bary­synda Túrkitildes elderdiń anı­masııa óneriniń búgingi ahýaly men keleshek baǵdary tal­qy­­­­­­landy. Festıvaldyń ekin­shi kúni uıymdastyrylǵan dóń­gelek ústelge qazaq mýltı­plı­ka­sııa­synyń ókilderi men baýyr­las túrki elderdiń belgili re­jısser-anımatorlary qatysty. Olardyń qatarynda Ulttyq kınony qoldaý ortalyǵynyń bas prodıýseri Adaı Ábilda, halyqaralyq ÁMEN anı­masııalyq fılmder fes­tı­valiniń prezıdenti Maqpal Ju­mabaı, anımasııa prodıýseri jáne rejısser Mýsab Gúndúz (Túr­kııa), rejısser-ssenarıst, Qa­zaqstannyń Máde­nıet qaıratkeri Ba­tyrhan Dáý­renbekov, Balapan tele­ar­na­synyń bas prodıýseri San­dý­ǵash Baımahanqyzy, komıks jáne qozǵalys sýretshisi Mus­tafa Ahmet Qara (Túrkııa), re­­jıs­ser-mýltıplıkator Tur­dy­bek Maıdan, rejısser-anı­ma­tor Azızbek Mýhamedov (О́z­­­bekstan) jáne otandyq kıno­stý­dııalardyń jetekshileri bar. Qa­tysýshylar basqosýda kele­shekte túrki dú­nıesiniń anı­ma­tor­laryn biriktirý kerek degen máselege biraýyzdan toqtady. Tú­r­­­kitildes elderdiń ara­syndaǵy anımasııalyq fılm­der óndirisine qatysty mamandar men kompanııalardy biriktiretin ortalyq uıymdastyrý máselesi birneshe jyldan beri kóterilip kele jat­qanyn aıtqan Ulttyq kınony qoldaý ortalyǵynyń bas pro­dıýseri Adaı Ábilda bul usynysty oryndy dep esepteıdi. «Túrki elderiniń anımasııa mamandaryn biriktirip, sol jumysty jú­ıelesek, aýqymdy aýdıtorııany qam­týǵa múmkindik týady. Osy baǵytta jumys isteýi­miz kerek. Qyzyǵýshylyq bar, alaı­da áreket joq. Túrkitildes mem­leket­terdiń arasynda kópir bolatyn uıym qurýymyz kerek», dedi A.Ábilda.

Al Mýsab Gúndúz túrki halyq­tary óz arasynda nıettes, pikirles, janashyr bolýy mańyzdy ekenin basa aıtyp, ortaq uıym qurýdy qoldaıtynyn jetkizdi. «Túrkııada 85 mıllıonǵa jýyq halyq bar desek, onyń 20 mıllıony – bizdiń negizgi aýdıtorııa, ıaǵnı balalar. Biz keshe festıvalda qazaq kórer­me­nine usynǵan Istanbul Muhafizlary fılmin Túrkııada 10 mln bala tamashalap, joǵary reıtıngke qol jetkizdi. Bul – biz úshin úlken jetistik, ol sondaı-aq bizdi alǵa jetelep, yntalandyryp otyrady. Al túrkitildes elderdiń aýdıtorııa­sy budan da úlken, shamamen 200 mıllıonnan astam adam. Anımasııa qymbat janr, kóp qar­jyny qajet etedi. Al osy túr­ki elder aýdıtorııa­sy biz úshin úl­ken naryq bolmaq. Túrki elde­rine ortaq birlestik qu­rýdy biz de qol­­­daımyz», dedi tú­rik anımasııa pro­dıýseri.

Halyqaralyq ÁMEN anı­masııalyq fılm festıvaliniń prezıdenti Maqpal Jumabaı anı­masııada túrki elderiniń yn­ty­maqtastyǵyn nyǵaıtý asa mańyzdy ekenin atap ótti.
«Ult­­tyq anımasııany damytýda oq­­shaýlanyp, esik-terezemizdiń bar­lyǵyn jaýyp otyrýǵa bolar edi, biraq biz basqa joldy tań­dadyq. Biz birlik, dostyq, túrki jolyn tań­dadyq. Biz tize qosyp biriksek, alyn­baıtyn qamal joq ekenin sezdik. Qoǵamdyq ómirdiń ártúrli sala­synda túrki birligi bar. Al anı­masııada bul birlik álsizdeý edi. Osy kınofestıval sol dúnıeniń ne­gizi bolǵan iri plat­formaǵa aı­na­lyp jatyr», dedi Maqpal Ju­mabaı.

Sondaı-aq sarapshylar anı­masııaǵa qatysty qarjy tartý, qu­qyqtyq retteý, aýdıtorııanyń tal­ǵamy men talabyna saı bolý, jas daryndardy oqytý, teh­nı­kalyq jabdyqtaý sekildi kezek kút­­tir­meıtin ózekti máselelerdi atap ótti. Dóńgelek ústel qatysý­shylary túrkitildes elder­diń anı­­­masııadaǵy ynty­maq­tas­tyǵyn odan ári nyǵaıtyp, or­taq min­det­ter­di júzege asyrýǵa qadam ja­saýǵa ýaǵdalasty.

Bıylǵy is-sharanyń ózgesheligi – festıval aıasynda trenıng-mas­ter klastar ótkizildi. Dısneı kompanııasynda jumys istegen, álemge tanymal úzdik týyndylardyń jasalýyna qatysqan Aleksandr Dorogov dáris oqydy. Sonymen qatar «Masha jáne aıý» mýlt­fılm­­iniń jasaýshylary, re­jıs­seri otandyq mamandarǵa sa­baq ótti. Festıval aıasynda túr­ki-s­tan­­dyq baldyrǵandarǵa túrki elderiniń úzdik mýltfılmderi tegin kór­setildi. Sondaı-aq qazaq anı­masııasynyń ósý deńgeıi jó­ninde mamandardyń pikirin de bilýge múmkindik týdy. Iá, qazaq mýltfılmi degende esimizge áýeli «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?» degen týyndy túseri anyq. Halyq ertegisiniń jelisi boıynsha túsirilgen bul mýlt­fılm 1967 jyly kópshilik nazaryna usynyldy. Týyndy avtory qazaq mýltıplıkasııa óne­riniń negizin qalaýshy – Ámen Qaı­darov. Aıta ketelik, onyń qo­lynan shyqqan «Qarlyǵash» 1968 jyly Lenıngrad (qazirgi Sankt-Peterbýrg) qalasynda ót­ken III Búkilodaqtyq kınofestıvalda III júldeni ıelense, 1975 jyly halyqaralyq Nıý-Iork mýlt­fılmder festıvalinde «Kola Praksınoskop» júldesin jeńip aldy. Sol alǵashqy týyndydan bergi jarty ǵasyrda qazaq anımasııasy bilikti mamandarmen tolyqty. Degenmen qazaq mýlt­fılmi erekshe týyndylardy usy­nyp, balalar bolashaǵyna úlesin tıgizý úshin qarjy másle­sesi tolyqtaı sheshilýi tıis. Ma­mandar anımasııalyq fılmder túsirilip, kópshilikke jol tartýynan bólek, aqshalaı da paıda ákelýi kerektigin aıtady. Mýlt­fılmdi ómirge ákelý, ony balalardyń sanasy qabyl­daıtyndaı túsirý ońaı sharýa emes. Bul oraıda rejısser-ssenarıst Batyrhan Dáýrenbekov zamanaýı sıýjetterge júginý ar­qy­ly mýltfılm­ge suranysty art­tyrýǵa bolatynyn aıtady. Qazirgi balalardy qyzyqtyrýdyń ózi qıyn sharýa, onsha-munshaǵa eleń ete bermeıdi. Keńes dáýi­rindegi baldyrǵandarmen salys­tyrǵanda olardyń psıhologııasy ózgergeni málim. Sol sebepti anımatorlar za­manaýı elementterdi qosý arqy­ly, balalardyń ulttyq mýlt­fılmderdi kórip ósýine jol ashylatynyn aıtady.

Festıvalǵa kelip túsken ju­­­­mys­tardy ádilqazylar al­qa­sy sse­narıı, rejıssýra, anı­ma­­sııa, keıipker, kórkemdik she­shim bo­ıynsha baǵalady. Aıta kete­lik, anımasııalyq festıvalda áıgili shetel anımator mýltıplıkator­lary men otandyq bilikti maman­dar qazylyq etti. Sonymen halyq­aralyq ÁMEN festıvalinde ózbek rejısser-anımatory Azızbek Mý­hamedovtiń «Dom na kolesah» mýltfılmi «Úz­dik anımasııalyq fılm» atandy. О́zbek rejısseri baıqaýǵa eki birdeı jumysyn usynǵan. Olar­dyń biri «Volshebnyı tanbýr» qys­qametrli anımasııalyq fılmi «Úzdik qoıýshy sýret­shi» atalymynda top jarsa, «Dom na kolesah» týyndysy fes­tıvaldyń «Úzdik anıma­sııa­lyq fılmi» dep tanyldy. «Ámen Qaıdarov atyndaǵy festıvalǵa qatysyp, qazaq anı­masııasyndaǵy dostarymmen qaýyshqanyma óte qýanyshtymyn. Týyndylarymyzdyń joǵary ba­ǵalanyp, eńbegimniń elengeni – úlken mártebe. Kórermenderimiz­ben fılmderdi jasaýǵa at­sa­lysqan shyǵarmashylyq top bul júldelerdi erekshe yqylaspen qabyl alatynyna senimdimin. «Dom na kolesah» ómirde bári bar, bir­aq aram nıetti adamdardyń sózine qulaq asamyn dep ózgeniń sózine ilesip, óz oıynan aıyrylyp qalǵan jan týraly shyǵarma», deıdi Azızbek Mýhamedov. Jeńim­pazdar odan bólek taǵy toǵyz atalym boıyn­sha anyqtaldy. Eki bir­deı qatysýshynyń jobasy úzdik serıal atandy. Tynyshqalı Tile­genovtiń «Buzyǵym» jáne Bek­dos Saıatulynyń «Sýperkólik samuryq» mýlthıkaıasy ózge ju­mystar arasynan ozyq shyqty. Sheteldik qatysýshylar arasynan Tájikstan men Bashqurtstan anımatorlarynyń jumysy jo­ǵary baǵalandy. Bashqurt anımatory Rım Sharafýtdınov «Zolotoı dvores» týyndysymen «Úzdik rejısserlik» jumysty jeńip aldy. Osy atalym boıynsha ekinshi jeńimpaz – La Gare qysqametrli anımasııalyq fılminiń rejıs­seri Aıan Marok­kanskıı. Al tá­jik­standyq qa­ty­sýshy Lo­lı­sanam Ýlýgova «Hý­vaıdo» mýlt­fılmimen «Úzdik sse­narıı avtory» atandy.

Odan bólek ádil­qazylardyń arnaıy syı­ly­ǵymen rejısser Nurgúl Da­ýytova men Sultan Qy­dyrbaev mara­pat­taldy. Al rejısser Meıir­jan Tólepbaı «Kó­rermen kóz­aıy­my» atalymyna ıe boldy. Baı­qaýǵa usynylǵan komıks­ter arasynda Mádı О́tegenovtiń «Ba­tyl saq­shylar» jumysy úzdik dep ta­nyldy. Al festıvaldyń eń jas qa­tysýshylary Túrkistan oqý­shy­lar saraıynyń anımasııa úıir­mesiniń tárbıelenýshileri kreatıvti qózqarasy úshin marapattaldy.