Biz búgin qalamgerdiń 1987 jyly jazylǵan «Norvegııa ormany» romany jáne 2005 jyly jaryq kórgen «Tokıo ańyzdary» áńgimeler jınaǵy jaıly sóz qozǵamaqshymyz.
Sulýlyq, ómir jáne ólim onyń kredosy ispettes. Shyǵarmalaryndaǵy áreketter kóbinese birinshi jaqta jasalady, sol arqyly keıipkerlerdiń sana-seziminiń aǵymy da jıi-jıi ózgeristerge ushyrap otyrady. Osylaısha ol prozasyn shynaıy japonııalyq ego-roman janryna jaqyndata túsedi. Harýkı «Tokıo ańyzdary» kitabynda keıde dástúrli japon mıfologııasyna, qarapaıym adamdardyń ómirine júginedi. «Norvegııa ormany» – Mýrakamıdiń eń tanymal romandarynyń biri. Avtordyń ózi romannyń ómirbaıandyq sıpatta ekenin aıtqan. Oqıǵa 1960 jyldary Tokıoda ótedi, basty keıipker jáne syrttaı baıandaýshy – stýdent Toorý Vatanabe. Avtor áńgime ishindegi áńgime tehnıkasyn sheber qoldanady.
Kólemdi romandaǵy keıipkerlerdiń qarasy aıtarlyqtaı kóp emes. Basty keıipker, eki qyz, Naoko men Mıdorı, bas keıipkerdiń jaqyn dostary Nagasava men Isıdo Reıko, mańyzdy ekinshi dárejeli keıipker, Naoko emdeletin klınıkanyń pasıenti. Keıipkerlerdiń mundaı shekteýli sheńberi olardyń árqaısysyn tolyǵyraq ashýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar Vatanabeniń oqshaýlanýy men jalǵyzdyǵyna nazar aýdarady.
Negizi romannyń ataýy «Bıtlz» tobynyń «Norvegııa aǵashy» ánimen baılanysty bolýynda bir sımvolıkalyq mán bar sekildi kórinedi de turady. Sondyqtan da mýzykany romannyń taǵy bir basty keıipkeri dep sanaýǵa bolatyn shyǵar. Keıipkerler onymen únemi kezdese beredi: olar gıtaramen án aıtady, djaz plastınkalaryn tyńdaıdy. Biraz ýaqyt bederinde Vatanabe mýzyka dúkeninde de jumys isteıdi. Mýzyka keıipkerlerdiń júregin, janyn jylyta túsedi.
Keıipkerler arasyndaǵy qarym-qatynas shyǵarmanyń negizgi sıýjettik qurylymyn quraıdy. Vatanabe únemi jaqyn adamynan aıyrylady: aldymen eń jaqyn dosy qaıtys bolady, sodan keıin súıiktisi... Eger Mıdorı men jalǵyz balyqshy bolmasa, ol osy álemde jalǵyz qalatyn edi. Japon ádebıetindegi ólim kóbinese úılesimdiliktiń buzylýymen qatar júretini málim. Bul roman da odan alshaq kete qoımaǵan.
Naoko, keıipkerdiń súıiktisi, uzaq ýaqyt boıy tynyshtyq pen úılesimdilikti joǵaltty. Onyń alǵashqy súıiktisi (Vatanabeniń dosy), sodan keıin olar óte jaqyn bolǵan ápkesi ózin ózi ólimge qıdy. Sodan da bolar, qyz qalaı ómir súrýdiń jolyn tappady jáne oǵan eshkim stımýl bere alǵan joq. Alaıda dereksiz ólim ony árdaıym qyzyqtyrdy.
Shyndap kelgende Naoko úshin ómir erterek aıaqtaldy, jaqyn adamdarynan aıyrylǵannan keıin oǵan ómir qajet bolmady. Biraq Vatanabe muny tek Naokodan aıyrylǵan soń túsine túsedi. Búkil roman boıy ony qutqarýǵa, shyńyraýdan shyǵarýǵa tyrysady. Biraq barlyq áreketi nátıje bermeıdi...
«Norvegııa aǵashy» – Naokonyń súıikti áni – romannyń leıtmotıvi. Eń basynda bul án Vatanabeniń kóptegen jyldarǵa tatıtyn estelikterin oıatady. «Ushaq qonǵan kezde», «temeki shegýge bolmaıdy» taqtasy sónip qalyp, aspaptyq mýzyka dınamıkterden tynysh qana tógiledi. Orkestr «Bıtlzdiń» Norwegian wood ánin oryndady. Bul áýen ádettegideı meni tańǵaldyrdy». Avtor eger bul áýen bolmasa, Naoko men onyń jaqyndarynyń oqıǵasy tolyq aıaqtalǵan áńgimege aınalmas edi degendi tuspaldap jetkizedi.
«Norvegııa ormany» – bul tańdaý taýqymeti, taǵdyr, jan azaby jáne mýzyka týraly roman. Romandaǵy mýzyka kez kelgen ómirlik jaǵdaıda baǵyt-baǵdar berip, kómektesedi. Mýzyka taqyryby, ásirese djaz – Harýkı Mýrakamı shyǵarmalaryndaǵy basty taqyryptardyń biri. Ol avtordyń erterektegi jáne keıingi shyǵarmalarynda jıi kezdesedi.
Vatanabe mýzyka dúkeninde jumys istegende ózin shynymen baqytty sezindi. Eski plastınkalardan óziniń súıikti ártisterin taýyp, tyńdaýmen bolady. Mýrakamı keıingi shyǵarmalarynda oqyrmanǵa ońaı qoljetimdi bolýdan aýlaqtaıdy. Ol kórkem shyǵarmada baıandaýdy barynsha obektıvtendirýge umtyla bastaıdy. Mýzyka jazýshynyń kitaptarynan alystatylmaǵanymen, oqyrmannyń nazaryn basqa arnaǵa burý úshin ekinshi planda qalady.
«Tokıo ańyzdary» jınaǵy bizge keshteý jetti. Orys tilinde oqydyq. «Tokıo ańyzdarynda» aıtylǵan áńgimeler tek is-qımyl ornyn biriktiredi.
Bul jınaq avtordyń shyǵarmashylyǵy turǵysynan aıryqsha mánge ıe ekeni daýsyz. Ánsheıinde Harýkı naqty ómirdiń materıalyn qoldanýǵa sheber. Onyń shyǵarmalarynyń sıýjetteri belgili bir ýaqyt aralyǵynda damıdy, oqyrmanǵa ózin ońaı baılanystyratyn naqty keıipkerlerimen qundy. Munda avtor realızmge basa nazar aýdarmaıdy. Bul jınaqta bári basqasha.
Qalaı oı órbitsek te, birqatar áńgimelerdiń mıstıkalyq mazmuny, olardyń sıýjeti, «Tokıo ańyzdary» ataýy oqyrmandy mıfologııalyq shyǵarmalar álemine jeteleıdi.
«Hanaleı shyǵanaǵy» áńgimesiniń keıipkeri jalǵyz ulyn joǵaltady. Ol júrek talmasynan kóz jumdy. Satıge bul týraly habarlaǵannan keıin shoshyp ketedi. Ol eshteńe estimedi jáne sezbedi. Uly qaıtys bolǵan Hanaleı shyǵanaǵyna bardy. Áýelde qatty qınalady, biraq onyń sanasy birtúrli jumys isteıdi. Biraz ýaqyttan keıin keıipkerdiń ulymen eshqashan jaqyn bolmaǵanyn túsinemiz. Keıde Satı tipti «ulyn qatty jaqsy kórmeımin» dep oılady. Biraq joǵaltýdy túsiný ondaǵy barlyq sezimdi shıratty. Jyl saıyn shyǵanaqqa kelip, teńizge qarap, ol ulymen qarym-qatynasty qaıta quratyn sııaqty sezimdi bastan ótkergeni bar.
Satı ulynyń ólimin qabyldaıdy. Mazasyzdyq, alańdaýshylyq, belgili bir áreketterdi durys túsiný onyń oıyn bóldi. Oqıǵanyń basynda, ýchaskedegi ulynyń máıitin taný kezinde polısııa qyzmetkeri búkil oqıǵanyń negizgi sózin aıtady: «Siz úshin bul óte aýyr ári ashy tájirıbe, biraq múmkin bolsa, bylaı oılaýǵa tyrysyńyz: «Ulym qandaı da bir baılanystardyń, oqıǵalardyń sebebinsiz, ashý-yza men jek kórý sebepteri arqyly qaıtyp tabıǵattyń ózine oraldy». Árıne, aýyr. Biraq oıǵa batyrady...
Mýrakamı támamdalǵan bolyp kórinetin oqıǵaǵa qupııa qosady: sol shyǵanaqtaǵy basqa serferler bir aıaqty jas japondyq serferdi jıi kóre bastaıdy, ol kenetten jaǵajaıda paıda bolady, sodan keıin joǵalady. Avtor bul eles pe, joq pa ony aıtpaıdy, tek qubylysty kórsetedi. Bul «Hanaleı shyǵanaǵynyń» fınalyn qorshap turǵan jumbaq atmosferany buzady...
Avtordyń biraz áńgimeleri birdeı prınsıpke negizdelgen: dramalyq oqıǵa, psıhıkalyq azaptardy sheshýge tyrysý jáne mıstıkalyq qubylys. «Ańyzdarda» biz jeke detektıvtiń shaǵyn tergeýiniń tarıhymen tanysamyz, avtor eń aldymen ózinen úılesimdilik taba almaı tálkekke túsedi.
Harýkı Mýrakmı oqyrman oıymen oınaǵandy unatady. Oqyrmanyn túrli sezim ıirimderine túsirip, keıde alys ári ótirik jolmen baılanystyrǵysy keledi. Ol shyndyqqa ótkir troptar arqyly jetýdi kókseıtini bar. Onyń keıipkerleri áıteýir bir keletin jarqyn bolashaq jolyndaǵy shynaıy sezim, senimnen basqasynyń bárine kúmánmen qaraıdy. Mýrakamı – oqyrman aldynda shynaıy jazýshy. Ol barlyq qupııalardy ashpasa da, qorytyndysynda oqyrmandy tereń oıǵa qaldyrady. Álbette, qalamger usynǵan sıýjetke sený nemese senbeý – oqyrman enshisindegi sharýa. Onyń shyǵarmalaryndaǵy mýzyka dramaǵa qurylǵan mıýzıkldi eske túsire beredi...
