Uly tulǵalardyń ómirin zertteý de ulttyq ádebıet pen mádenıetimizge jańa lep qosty. Sol arqyly keshegi kúlik mingen er babalardyń batyrlyǵyn, ór minezin, murasyn zerdelep, urpaq sanasynda saqtaýǵa qulshynys tanyttyq. Shyǵarmalaryna ult qaıratkerlerin ózek etken qalamgerdiń biri de biregeıi jazýshy Rahymjan Otarbaev edi. Ol eń alǵash Sultan Beıbarysty ult sahnasyna shyǵardy, shyǵaryp qana qoıǵan joq, keń kólemde nasıhattalýyna muryndyq boldy.
Umytshaq tarıhtyń keı qýysynda qalǵan derekterdi qaıtadan jadymyzǵa saldy. Qalamnyń qudiretin sezingen adam ǵana osylaı eńbek eter. Rahymjan Otarbaevta sol ustanym ózgeshe bolǵan sııaqty. Ár shyǵarmasynda sert pen senim, mahabbat pen izgilik, úmit pen qýanysh oty jarqyrap turady. Quddy anadaıdan «bul shyǵarmany Rahymjan Otarbaev jazǵan» degendeı oqshaý, dara, bógenaıy bólek qalpynda syr shertedi.
Álem ádebıetinde oqýǵa tıisti jaqsy kitaptardyń esimi el aýzynda jıi aıtylatyn jaqsy úrdis bar, sol arqyly oqyrman álgi shyǵarmany taýyp oqyp, óz baǵasyn aıtady. Bul dástúr burnaǵy jyldary bizdiń ádebıetke de keldi. Qazaqy qoǵam naryqtyq ekonomıkaǵa ańsarly bolyp ketti degenimizben áli de aramyzda kitap oqıtyn, rýhanııatpen sýsyndaıtyn adamdar barshylyq. Otarbaevtyń uly Mahambet О́temisuly týraly jazǵan «Bas» atty romany áýelde esti oqyrmandar arasynda jaqsy áńgimelerdiń tuzdyǵy boldy.
Rahymjan Otarbaevtyń sýretkerlik álemi óz aldyna bólek turǵan munara sııaqty. Qaraǵan saıyn kóziń alysty kóredi, talmaıdy, taǵy birdeńeni kórsem dep úmittenedi. Onyń kórkem shyǵarmalarynyń basty maqsaty – adam men qoǵam, bolashaq. Osy úsh ózek onyń ár týyndysyn oqyǵan jannyń sanasyna rýhtyń dánin sebedi. Adam degenimiz, keshegi er babalar, anyǵyn aıtqanda, Otarbaev qalamy jazǵan Beıbarys, Mahambet sııaqty tulǵalar. Al qoǵam degenimiz – sol qaıratkerler ómir súrgen kezeń, ýaqyt, orta. Al bolashaq kelesi urpaqtyń tanymy men kókjıegi, erteńgi eldiń tý ustarlarynyń tulǵalar ómirinen nár alýy, sýsyndaýy.
Otarbaev romandy qalaı jazý kerektigin ózinen keıingi býynǵa baıyppen úırete bildi. Buǵan dálel de osy «Bas» romany. Nobel syılyǵynyń laýreaty Mo Iаn bir sózinde: «Jazýshylyqty kásip etken adam úshin bir áńgime jaza salýdyń esh qıyndyǵy joq. Alaıda tek qana taýqymetti ómirdi óz basynan ótkizgen adam ǵana sezinetin taǵdyrdy, adamnyń adamshyldyǵy ǵana jeńýge sharasyz álsizdikter týraly aıaýshylyqtardy talant kúshine súıenip qıystyramyn deý ońaı nárse emes», deıdi. Árıne, Otarbaev pen Mahambettiń arasynda eki-úsh ǵasyr aýnap ótti. Biraq ol Mahambet dáýirin búgingi adamnyń oıymen sátti sýrettedi.
«Basty» oqydyń ba?» dep suraǵandar da az bolǵan joq. Jurt qyzyqqan romandy biz de oqyp shyqtyq. Oqyp bite salysymen tereń oıdyń maza bermeıtini shyndyq. Neniń mazasy? Árıne, shyǵarmanyń oqyrman sanasyndaǵy áseri bolmaq. Ár ult úshin onyń tulǵalarynyń basy qymbat. Al bizde she? Kenesarynyń basy, Mahambettiń, Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp, Sáken, Ilııas, Maǵjan... bolyp kete beredi. Qudaı-aý... qanshama qadirli bastan, oıly bastan aıyrylyp qalǵanbyz, kóz jazǵanbyz. Sol bastardyń bodaýy osy kúngi beıbit el men beısaýatqa buıyrmaǵan jer, tynyshtyq pen urpaq erteńi emes pe? Árıne, solaı. «Bas» romany negizinde jazylǵan «Bas» pesasyn da yjdaǵattap oqydyq. Aıtary bólek. Shyǵarma men qazaqqa aqyl aıtyp turmyn demeıdi, aqyldy bolýǵa, oılamdy ult bolýǵa jetelep turmyn deıdi. Eger Rahymjan Otarbaev shyǵarmalaryna til biter bolsa, bir ǵana Mahambettiń «Basy» arqyly qazirgi qoǵamdaǵy bylyq pen shylyqty, ospadarlyqty, maǵynasyz jıyn-toıdy, tipti ulttyq qundylyqtarymyzdyń kún sanap joǵalyp bara jatqandyǵyn betimizge basyp aıta salar edi.
Onsyz da qaǵaz betinde aıtyp turǵan joq pa?! «Bas» pesasy tórt bólimnen turady. Ár bólim óz júgin kóterip, oıyn salmaqtap tur. Oqı kele «Mahambet aqynnyń aıtylmaı qalǵan sońǵy sózi qandaı eken?» degen oıdyń quzyna qulaısyz. Adamda ókinish te, opyq ta qýanyshpen qatar ómir súredi. Al «Edildiń boıy en toǵaı, el qondyrsam dep edim» nemese «Arǵymaqqa aıdaı taǵa qaqtyrsa, kilegeı qatqan Edildiń, kókshe muzynan taıar ma?» dep jyrlaǵan er Mahambettiń aıtylmaǵan sózi, armany ishinde ketpedi dep oılaısyz ba? Rahymjan qalamy sony tap basyp otyr. Birinshi bólimde «Qazaq turǵanda ıyqta bas turatyn ba edi?» degen sóılem bar. Deneń toq soqqandaı shym etedi. Buǵan ne aıtasyń? Tek «Ras-aý» deısiń, ar jaǵy únsizdik. Pesanyń til shuraılylyǵy óz aldyna bir bólek maqalanyń júgi. Al oqıǵa ózegi de nanymdy. Antropolog Noel «Ruqsat etińizder, úsh bıdiń molasyn ashaıyn. Bas súıekterin alaıyn. Ár santımetrin ólshep, ǵylymı negizdep tiri kezindegi músinin qalyptaıyn. Urpaq kórsin. Ulaǵat alsyn. Sosyn eskertkishin qoıyńyzdar» degen úmitpen el isine adal eńbek etkisi keledi. Biraq... Otarbaevsha aıtqanda «bizde báriniń de bas-aıaǵy joq qoı».
«Bas» pesasyndaǵy ashy sarkazmdar búgingi qazaqtyń minezin qaz-qalpynda berip qana qoımaı, ony tarazyǵa salyp salmaqtaý kerektigin de jasyryn sybyrmen aıta ketedi. Eli úshin kúresken erdiń basyn saýdaǵa salǵan qoǵam men adamnyń jantalasy, jadaǵaılyǵy men jasandylyǵy Rahymjan qalamy arqyly bárimizge oı salady. «Nege biz osyndaı kúıge tústik?» degen izgi oı sanańa qalaı kirip alǵanyn óziń ańdamaı qalasyń. Noeldiń myna saraptaýyn oqıyqshy: «Aqynnyń ajaly eki adamnan kelgen. Qylyshtyń biri ótkir de, ekinshisiniń júzi dobaldaý», deıdi. Bul jazýshynyń áldebir derekten alǵan detali bolsa kerek. Kesilgen bastyń tarıhy bizge sonaý arǵy zamannyń ózinde bas-basymyzǵa ketken berekesizdigimizdi ańdatady. Aıdahardaı ah urǵan jaýǵa tótep beremin degen esil azamatty eki qylyshtyń bastan shabýy da biz úshin umtylmaıtyn qasirettiń biri. «О́nerdiń maqsaty – adamnyń kózin súrtip turý», – deıdi Karl Marks. Demek, «Bas» pesasy qazaqtyń umytýǵa qumar sanasyn qaıta silký úshin arnaıy jazylǵan máńgilik shyǵarma.
Ár ýaqytta ónerge, ǵylymǵa muryn shúıire qaraǵan bekter men jandaıshaptar ómir súrgen. Tipti Mahambet zamanynda da, bizdiń qazirgi zamanda da. Áıtpese antropolog Noeldiń «Mahambet jaıly aqyldasa kelgem» degenine mınıstr Baımaǵambet «Á, áne bireý eken ǵoı. Qaı basqarmada isteıtin edi?» demes edi. Osy dıalogtaǵy sarkazmǵa eriksiz kúlesiń, basqalardy mazaqtap emes, óz taǵdyryn, ótkenin bilmeıtin «ózimizdiń» shendiler úshin. Bizde osylaı dep eshkimge tis jarǵyń da kelmeıdi. Jurt mazaqtar, kúler. Osyndaıda Marına Svetaevanyń «aýyratyn jerińdi eshkimge aıtpa, áıtpese týra sol jerińnen urady» degeni eske túsedi.
Noel bárinen úmiti úzilip, Máskeýge ketedi. Tekke ketken joq. Úmit pen ókinishti arqalap ketti. Úmiti – aldaǵy sharýalary, al ókinishi – ózi qazyp alǵan Mahambettiń basynyń aıdalada qalyp bara jatqany. «Qaraoı qalyp barady, bizdi úmitti kózben uzatqan qart Quraq...» degen sóz kókiregin tyrnalaıdy. Pesadaǵy oqıǵa tartysy da óz deńgeıinde. Avtor joǵalǵan basqa astanadan jetken pármen arqyly izdeý jarııalanǵanyn, tipti qomaqty aqsha syılyqqa tigilgenin shyǵarmaǵa sátti paıdalanǵan. Osy sátti ol: «Osymen, Mahambet О́temisulynyń basyna eki ret aqsha tigilgen eken. Biri – tirisinde joǵaltý úshin, ekinshisi – joǵalǵan basty tabý úshin» dep kesteleıdi. Shynymen de paradoks. Demek, qazaq eki ret ókinip, eki ret qasiretke batty degen sóz. Árıne, Mahambet úshin.
Jazýshy Rahymjan Otarbaevtyń «Bas» pesasy búkil ótken tarıhymyzdyń, aqtańdaqtarymyz ben «áttegen-aılarymyzdyń» ózekti tustaryn eske túsirýge qyzmet etti. Shyǵarmany oqyp bolǵasyn, ańǵaldyǵymyzǵa, «adaldyǵymyzǵa» ókinesiz.
Pesa aqyn, akter Mahanyń:
«Syımady eken qalypqa,
Talantty bop týǵan iriler.
Senderden qalǵan dańqqa,
Talasyp jatyr tiriler» degen oıly paıymmen aıaqtalady. Basy men aıaǵy qabysqan, oqshaý oı aıtýdan jalyqpaǵan bul shyǵarmanyń qundylyǵy ýaqyt ótken saıyn arta bermek. Eger Mahambet aqynnyń óleńi de, ónegesi de eskirmese, onyń ómiri týraly jazylǵan «Bas» pesasy da eskirmeıdi. Marına Svetaeva: «aqyndar ne úshin jaralǵanyn bilesiz be? Árıne, adamnyń jandy jerin uıalmaı aıtý úshin», deıdi. Mahambettiń jaralýy da qazaqtyń jandy jerin uıalmaı, batyldyqpen aıtýy úshin edi. Átteń...
