Qant qyzylshasyn ósirý – azyq-túlik qaýipsizdiginiń kepili

Álemdegi qant naryǵyna úńiler bolsaq, qant negizinen qant quraǵynan jáne qant qyzyl­shasynan alynady. Qant quraǵynyń ón­dirisi 1,4 mlrd tonnany quraıdy. Al qant qyzylshasynyń úlesi – 270 mln tonna. Dúnıejúzilik qant óndirisiniń jalpy kólemi 131 mln tonna bolsa, onyń ishinde qant quraǵynan – 98 mln tonna, qant qyzylshasynan 33 mln tonna (25,2%) qant shyǵarylady. Eń iri qant quraǵynan ónim óndirýshiler Brazılııa – 27,7 mln tonna, Úndistan – 19,9 mln tonna, Qytaı – 9,7 mln tonna, AQSh 2,2 mln tonna óndiredi. Al qant qyzylshasynan AQSh – 4,6 mln tonna, Germanııa – 4,3 mln tonna, Fransııa – 4,2 mln tonna, Reseı – 2,3 mln tonna, Polsha – 2,0 mln tonna, Túrkııa men Ýkraına 1,9 mln tonna qant alady deýge bolady.

Endi Qazaqstandaǵy qant qyzylshasyn óndirýdiń qazirgi jaǵdaıyna toqtalar bolsaq, sońǵy jyldary elimizdiń jańa áleý­mettik-ekonomıkalyq baǵyt-baǵda­ry­na baılanysty respýblıkanyń aýyl­sharýashylyǵynda, sonyń ishinde qant qyzyl­shasy ónerkásibinde kúrdeli ózge­ris­ter boldy. Osy zamanǵy agrarlyq qa­rym-qatynastaǵy elderdiń damý tendensııasyna taldaý jasasaq, Qazaqstannyń AО́K-niń (agroónerkásip kesheni) ári qaraı damýy memlekettik qoldaýdyń tıimdiligine jáne qant zaýyty tóńiregine toptasqan kooperatıvtik birlestikterdi qurý esebinen ın­novasııany engizýge, teń dárejede yń­ǵaıly jaǵdaı jasaý arqyly básekege qabi­lettilikti arttyrýǵa baılanys­ty eke­nin kórýge bolady.

Qant qyzylshasyn ósirý – eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdegi strategııalyq basty baǵyttyń biri. Res­pýblıkada qant qyzylshasyn ósir­gen jyldardaǵy egistik alqabynyń eń joǵarǵy kólemi 80,8 myń gektarǵa jetip, ortasha ónimdilik ár gektaryna 270 sentnerdi quraǵan edi. Bul rette qyzylsha aýyspaly egistigi aınalymyn ıgerý úshin 213,5 myń gektar sýarmaly jer paıdalanyldy. Sonyń arqasynda ónimdilik jaǵynan eń joǵary nátıjege 1972 jyly qol jetkizildi. 73,1 myń gek­tar­dyń ár gektarynan 338 sentnerden tátti túbir jınalyp, memleketke
2 349,5 myń tonna qant qyzylshasy ótkizildi. 1976 jyly Taldyqorǵan oblysynyń eki aýdany: Kırov (5,2 myń gektardan) jáne Taldyqorǵan (9,2 myń gektardan) tıisinshe 366 jáne 375 sentnerden ónim aldy. Biraq 2004-2014 jyldar aralyǵynda eldegi qant qyzylshasy alqaby 22,3 myńnan 1,2 myń gektarǵa deıin kúrt qysqardy.

Qazaqstanda qyzylsha ósirýdi qaıta damytý úshin úlken múmkindikter bar. Respýblıkanyń tabıǵı-klımattyq jaǵdaıy bul daqyldy Almaty oblysynyń 9 aýdanynda (Alakól, Aqsý, Sheńgeldi (Qapshaǵaı qalasy), Eskeldi, Kerbulaq, Qaratal, Kóksý, Sarqand, Taldyqorǵan qalasy), Jambyl oblysynyń 5 aýdanynda (Baızaq, Jambyl, Jýaly, Qordaı, Merke) ósirýde jáne Soltústik Qazaqstan, Pavlodar ob­lys­tarynyń sharýashylyqtary da oǵan qyzyǵýshylyq tanytýda. Árıne, bul rette ónimdiliktiń, ónimniń sapasy men shyǵyn kóleminiń aıtarlyqtaı ártúrli bolary anyq. О́tken jyldardaǵy qant qyzylshasyn ósirýdiń tájirıbesi respýblıkada sýarmaly jerdiń ár gektarynan 400 sentnerden, tálim jerden 200-250 sentnerden turaqty ónim alýǵa bolatynyn kórsetedi. Sonymen qatar jobada Soltústik pen Ortalyq Qazaqstan (Soltústik Qazaqstan jáne Pavlodar oblystary) jaǵdaıynda da otandyq jáne sheteldik jańa býdandarǵa ekologııalyq suryp synaǵyn júrgizýdiń múmkindigi de qarastyrylmaq.

Qant qyzylshasy – bizdiń elimizde qant alýǵa arnalǵan negizgi shıkizat, onyń ón­dirilý deńgeıi eldiń azyq-túliktik qa­ýip­sizdigine tikeleı áser etedi. Bul – qaı­ta óńdeý turǵysynan barynsha sura­nysqa ıe daqyldyń biri. О́kinishke qaraı, tuqym óndirisi jaǵynan biz eldiń tutyný deńgeıinen áldeqaıda artta qaldyq. Tuqym naryǵynda ımporttyq tuqym 95%-dy qu­rasa, al otandyq ónimniń úlesi bar bolǵany – 5% ǵana. Iаǵnı elimizde bul daqyl tuqymnyń óndirisin múldem derlik jo­ǵalttyq deýge bolady. Buǵan qosa kóp­te­gen aımaqtarda sebiletin tuqym sapa­syna degen baqylaýdyń joqtyǵynan karantındik zııankester men aýrýlardyń enip ketý qaýpi týyndaýda. Qazaqstanda qant qyzylshasy tuqymyn óńdeý, jetildirý zaýytynyń joqtyǵy jáne elıtalyq-tuqym sharýashylyqtarynyń bolmaýy alynǵan qant qyzylshasy tuqymyn osy zamanǵy halyqaralyq standarttarǵa (sorttaý, keptirý jáne t.b.) saı sebý kondısııasyna jetkizýge múmkindik bermeıdi. Osydan baryp jyldaǵy 25-30 myń egis birligi kólemindegi shaǵyn seh salýdyń qajettiligi týyndap otyr. Ol bizge joǵary sapaly tuqym alýǵa jáne ony tómendetýge múmkindik týǵyzbaq. Osyǵan baılanysty otandyq ǵalymdar ózimizdiń seleksııadaǵy joǵary sapaly qant qyzylshasy tuqymyn alý úshin atalǵan jobany qolǵa alyp, iske kiristi. Qant qyzylshasy tuqymdyq materıalynyń sapasy ony óndeý jaǵ­daıymen tikeleı baılanysty.

Erekshe atap aıtatyn jaıt, Almaty oblysynda qant qyzylshasyn ósirý qaıtadan qarqyndy túrde óris alýy qýantady. 2015 jyly qant qyzylshasynyń alqaby 4 020 gektarǵa jetip, 124,7 myń tonna tátti túbir jınaldy. Kópten beri toq­tap turǵan Kóksý, Aqsý qant zaýyttary iske qosyldy. Barlyq qajetti aýqymdy ister atqaryldy. «Hılnıchenko jáne K» seriktestiginiń qyzylshashylary orta eseppen ár gektardan 730 sentnerden aldy, al keıbir ýchaskelerinde ónim 810 sentnerge deıin jetken. Oblysta 2021 jyly qant qyzylshasynyń egistigi 21 myń gektarǵa ulǵaıdy. Ár gektardyń shyǵymdylyǵy orta eseppen 376 sentnerden aınalyp, jalpy 250 myń tonnadan astam tátti túbir alynǵan. 2020 jyly 380 sentnerden alyndy.

Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýa­shy­lyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty – Qazaqstandaǵy qant qyzylshasy óndirisin ǵylymı jaǵynan qamtamasyz etetin bir­den-bir mekeme. Bul rette ónimi sapaly, ónimdiligi joǵary ári aýrýǵa tózimdi jańa sorttar men býdandardy shyǵarýǵa, bastapqy jáne elıtalyq tuqym ázirleýdi óz deńgeıinde júrgizýge, sondaı-aq ony óndirýdiń tehnologııasyn jetildirýge erekshe nazar aýdarylady. Bizdiń mindetimiz – qant qyzylshasynyń elıtalyq tuqymy men aýdandastyrylǵan býdandardyń bastapqy komponentterin kóbeıtý.

Máselen, respýblıkada joǵary reprodýksııaly qant qyzylshasy tuqymyn shyǵarýmen búgingi ýaqytta tek Almaty oblysyndaǵy attestattaýdan ótken eki elı­talyq-tuqymdyq sharýashylyq: «Qaz­EjО́ShǴZI» jáne «Qamqorlyq» JShS aınalysady. Osy oraıda «QazEjО́ShǴZI» JShS jyldyq mólsheri 1,5 tonnadan 4,0 tonnaǵa deıin jetetin ózindik elıtalyq tuqym óndirse, al «Qamqorlyq» JShS-da jyl saıyn otandyq býdan tuqymyn 7-den 10 tonnaǵa deıin shyǵarady. Aldaǵy ýaqytta tuqym óndirýdiń osyndaı kólemi jáne ony qosymsha uıymdastyrylatyn tuqym sharýashylyqtary arqyly ulǵaıtý egistik alqabynyń josparlanǵan deńgeıine qol jetkizer edi.

Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýa­shy­lyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń jekemenshik áriptesteri – «Qamqorlyq» elıtalyq tuqym sharýashylyǵy JShS-men jáne «Jylybulaq» JShS-men birlese otyryp, otandyq qant qyzylshasy tu­qy­mynyń úlesin 2020 jylǵa deıin kezeń-kezeńimen jalpy qajettiliktiń 50%-na jetkizýdi, otandyq óndiristi egistik sapasy joǵary tuqymmen qamtamasyz etýdi josparlap otyr. Aqsý, Aısholpan, Taraz, Sheker, Pamıatı Abýgalıeva atty qazaqstandyq qant qyzylshasy býdandaryn, sondaı-aq qant qyzylshasynyń jańa básekege qabiletti túrlerin ósirý jónindegi usynystardy res­pýblıkada ǵana emes, bul baǵaly daqylǵa suranysy bar Qyrǵyzstan men О́zbekstanda da paıdalanýǵa bolady.

Memlekettiń qant qyzylshasy keshenin damytýdaǵy negizgi ekonomıkalyq róli – eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda qabyldanǵan talaptar negizindegi keńeıtilgen jumystarǵa ıns­tıtýsıonaldy jaǵdaı jasaýda jatyr. Jobany júzege asyrý qant qyzylshasy egis alqabyn jáne qant qyzylshasy kólemin ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. Bul tutastaı alǵanda, osy áleýmettik mańyzdy ónim bo­ıynsha azyq-túlik qaýipsizdigin nyǵaıtady.

Qazaqstan Respýblıkasynda ónimdiligi, sapasy joǵary, qorshaǵan ortaǵa beıimdiligi jaǵynan sheteldik túrlerimen básekege túse alatyn qant qyzylshasy býdandaryn engizý arqyly ónimdilikti arttyryp, qant óńdeý ınfrajúıesiniń (qosymsha jumys oryndaryn qurý, t.b) damýyna, ónimniń ózindik qunynyń kemýine jáne qant qyzylshasy salasynyń ekonomıkalyq tıimdiligine ákeledi dep tolyq senimmen aıta alamyz. Ortaǵa salyp otyrǵan bul oılar, pikirler, usynystar – elimizdiń erteńi úshin. Osy aıtylǵandardy judyryqtaı jumylyp iske asyra bilsek, dáýlet pen berekeniń berik negizin qalaıtynymyz anyq. Demek sóz ben istiń birligi úılesimin tapsa, alynbaıtyn asý joq.

Sholpan BASTAÝBAEVA,

Kerimtaı QONYSBEKOV,

 aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdattary