Máselen, Prezıdent kúni keshe ǵana «Kaspıı teńiziniń teńiz ortasyn qorǵaý jónindegi negizdemelik konvensııaǵa Kaspıı teńizin jerústi kózderinen jáne qurlyqta júzege asyrylatyn qyzmet nátıjesinde lastanýdan qorǵaý jónindegi hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zańǵa qol qoıdy. Al onyń aldynda «Kaspıı teńiziniń teńiz ortasyn qorǵaý jónindegi negizdemelik konvensııaǵa bıologııalyq ártúrlilikti saqtaý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zańdy bekitken edi. Osydan-aq Kaspıı teńizine qatysty jaǵdaıdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin ańǵarýǵa bolady.
Atalǵan maqalany jazý týraly oı áleýmettik jelide Reseı mamandarynyń Kaspıı teńizin úlken bóget arqyly bólý týraly naqty ıdeıasyn kórgennen keıin keldi. Ideıa batyl jáne qurmetke laıyq jáne bul, bizdiń baıqaýymyzsha, ótken ǵasyrdan tarıhı tamyry bar másele eken.
Iá, biz keremet múmkindikter dáýirinde ómir súrip jatyrmyz. Qazirgi kezdegi adam múmkindiginiń jasampazdyq kúshi ǵalamsharymyzdy kúrt ózgerte alatyn qýatqa ıe jáne bul planeta halqynyń úmiti údesinde – adamdarǵa, qorshaǵan ortaǵa jáne tutastaı alǵanda, búkil Jer amandyǵyna qyzmet etedi degen senim bar. Jetekshi elder, tarıhı taǵdyr uıǵarymymen, osy jahandyq mıssııany búgin belgili bir dárejede alyp kele jatyr.
Kaspıı teńiziniń taǵdyry adamzatty kópten oılandyryp keledi. Munyń sebebi de joq emes. Irgeles jatqan Aral teńiziniń mysaly kóz aldymyzda... Bul rette osynaý kontınenttik teńiz jaǵdaıyn jaqsartý jolyndaǵy kez kelgen izdenis nazar aýdarýǵa turarlyq. Kaspııdi ekige bóletin bóget ıdeıasy – solardyń biri. Biraq osyny oı eleginen ótkizsek, kóptegen suraqtar týyndaı bastaıdy. Eń aldymen, Qudaıdyń erkin teńizin sondaı dýal bógep turǵanyn kózge elestetý qıyn. Bul sharanyń qarjylyq jáne tehnıkalyq aspektilerine tereńdemeıik. Olar aıtarlyqtaı qymbatqa túsýi múmkin. Máselege Ońtústik kórshilerimizdiń reaksııasy qandaı bolmaq? Kaspıı – halyqaralyq aýqymdaǵy sý. Úlken aýmaqtardan «sharshap» jetken Edil men Jaıyqtyń aýyr sýlarynan ekinshi Baıkal ispetti tushy sý aıdynyn kútý de (bógetten kútiletin pozıtıvterdiń biri) ekitalaı. Sonymen birge bul ózender alabynda beleń ala bastaǵan aǵyn azaıýyn eskersek, Kaspııdegi bógettiń ońtústiginde ekinshi Aral hali ornamasyna kim kepil? Osy qajet pe? Aýqymdy aımaqtardyń ómir shyndyǵyna aınalǵan Kaspıı teńizi faktory myńdaǵan jyldar boıy qalyptasqan.
Bizdiń nazarymyzda Azov-Kaspıı arnasy týraly oı bar. Bul ıdeıany Qazaqstannyń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Peterbýrg sammıtinde aıtty. Tabıǵattyń genetıkalyq jady osynaý sý qatynasyn umytpasa kerek. Osy tarıhı faktordy jandandyrý asa tıimdi is bolar edi.
Menińshe, Azov-Kaspıı arnasynyń birqatar artyqshylyqtary bar. Arnanyń baǵasy Kaspııdegi dýal qunynan tómen bolýy múmkin. Ári ol qaýipsiz nysan bolmaq. Kaspıı teńizi bul arnadan ǵasyrlarǵa ketetin, kepildi qosymsha sý kózin ala alady. Don atyraýynyń salystyrmaly jumsaq sýy nysanǵa ózindik erekshelik beredi. Arnanyń tynyq aǵyny (750 shm-ǵa 28 metr qulama) sharýashylyq-basqarý jumystary úshin kóp jeńil bolmaq. Kaspıılik kórshiler de bul qadamdy quptar edi. Bul elder tıisti saıası-quqyqtyq baza jasaý arqyly, kanal qurylysyna óz úlesterimen qatysa alady. Bul memleketter osy arna-buǵaz arqasynda teńiz elderine aınalady. Arna Eýrazııanyń úlken aımaǵynda kóptegen mańyzdy perspektıvalar ashýy múmkin.
Álemdik muhıt deńgeıine de oń áser kútiledi. Eń bastysy, Kaspıı tutastyǵy saqtalady.
Edil ózenine tyń tynys berý úshin, Pechora men Vychegda ózenderi sýynyń bir bóligin Edil alabyna burý ıdeıasyna oralǵan durys bolar edi. Kezinde tarıhı qajettilik usynǵan bul oı búgin retsiz umytyldy. Kaspıı teńizi men Edil ózeniniń sý problemasy bederinde bul jaıt endi aıqyn kórinis bere bastady.
Bul sheshim nátıjesinde eń kem degende, Edil jańa tynys alady.
Qazaqstan tıisti saıası jáne quqyqtyq baza jasaý arqyly tómengi jaıttarmen bul máselege qatysa alar edi. Reseıdiń jańa tarıhynda Edilden Qazaqstannyń batys aımaǵyna sý berý oıy biraz aıtyldy. Ideıa biz úshin oń nyshandy bolatyn. Reseı úshin de jaqsy qaıtarym kútilgen. Ekonomıkalyq taraptan basqa, jahandyq ekologııalyq áser bolýy da múmkin edi.
Bul ıdeıanyń naqty nusqasy bizge belgisiz. Al osy maqsatqa oraı bizdiń usynysymyz, Edil boıyndaǵy Balakovo qalasy mańynan Edil-Mańǵystaý arnasy bastaý ala alady. Bul arna orta Edildiń sol jaǵalaýy dalalyǵyn sýlandyra otyryp, Erýslan, Kishi jáne Úlken ózenderdiń joǵarǵy aǵysyn kesip ótip, Oral ózeninde Mergen-Chapaev eldi mekenderine jetedi. Munda sý deńgeıi shamamen +20-30 m bolatyn (B.J. boıynsha) sý qoımasy salynady. Budan ári Jaıyq–Beıneý kanaly, 600 shaqyrymda Mańǵystaý oblysy jerine jetedi (Beıneý eldi mekeni). Uzyndyǵy shamamen 1000 sh.m bolatyn bar arna ózaǵyndy. Bul onyń jumysyn arzan, jeńil ári bolashaqty etedi.
Arnadan Aral teńizine sý tartylýy múmkin.
Bul aýqymdy shara bizdiń oıymyzsha, tómengi Edil men Kaspıı teńizine nuqsan keltirmeıtin, máseleniń eń ońtaıly sheshimi bolady. Joǵaryda aıtylǵan, Soltústik ózenderi sýymen Edildi ústeýlegen jaǵdaıda Edilden Batys Qazaqstan dalasyna sý jetkizý jónindegi munan burynǵy ıdeıa mundaı sý ústeýleý jumysyn eskermegen sııaqty...
Osy retpen Sibir ózenderi aǵynynyń bir bóligin Turanǵa burý ıdeıasyna oralý oryndy bolar edi. Bul joba egjeı-tegjeıli pysyqtalǵan jáne júzege asýǵa daıyn. Jańa tarıh aýanyndaǵy sharýashylyq-ekonomıkalyq máseleler – mamandar quzyretinde. Kútiletin nátıjeler oń.
Kem degende Omby, Túmen oblysynyń ońtústiginde paıdalanylǵan Ertis-
tiń sýy Qazaqstanǵa qaıtyp oralýy kerek. Bul, bárinen buryn, bolashaqta Qazaqstan qajettiligi úshin Ertisten aýqymdy sý alý kólemin azaıtýǵa septesedi. Bul kólem – ózenniń orta aǵysy, eki memleket aýmaǵy úshin de qajetti sý.
Ertisti Altaıda Qatyn ózenimen, Obti – Enıseımen ústeýleý nusqalary bar.
Saıası, ekonomıkalyq aspektiler, qurylys parametrleri – mamandar quzyrynda. Joǵaryda keltirilgen keń jaǵrafııa, shyn máninde, salystyrmaly túrde arzan, qarapaıym sheshimdermen kestelenedi.
Biz máseleniń ekologııalyq qyryna oı jibere alamyz. Planetanyń búgingi klımattyq ahýaly alańdatarlyq. Esepteýler boıynsha, Jerdiń jylynýy qaıtymsyz sıpat aldy. Shamadan tys ystyqtar, muzdyqtar sarqylýy, qurǵaqshylyq, úskirik aıaz, apatty jaýyn-shashyn – ómir shyndyǵyna aınaldy. Bul máselelerde aýanyń lastanýy úderisinde, kepken Aral teńizi men Ońtústik ólkelerde beleń alyp bara jatqan shól basý róli sońǵy qatarda turǵan joq. Bulardyń qaısysynyń tabıǵatqa «aýyrlaý» soqqylar uryp jatqany málimsiz. Bizdiń aımaqtar shyndyǵynda: dalalar men ormandarda joıqyn órtter kóbeıdi. Qurǵaqshylyq pen ańyzaq jelder turaqty sıpat ala bastady. Ońtústik, ońtústik-shyǵys jelderi Sibir, Edil dalalaryna turaqty túrde qurǵaqshylyq keltire bastaǵany da ras. Endi neniń zııandyraq ekenin aıtý qıyn: bıik endik ózenderi aǵynynyń bir bóligin ońtústikke jetkizý me, álde, joǵary endikter úshin Ońtústik shólderdiń beleń alyp bara jatqan «shabýyly» ma? Qaısysy qaterlirek?
Sońǵy otyz jyl kórsetkenindeı, Soltústik jáne Sibir ózenderi aǵynynyń bir bóligin Ońtústikke berýden bas tartýdan jaǵdaı pálendeı jaqsarǵan joq. Tarıhtar talabynan týyndaǵan bul ıdeıalardan negizsiz bas tartylyp, umyt qaldyrylǵanyna oryndy ókinish bar búgin.
Jańa sý aıdyndary, arnalar boıyndaǵy jasyl shurattar, Ońtústiktiń jańǵyrǵan sýlary (Araldy qosa), aımaqtyń bir kezdegi ekologııalyq salamattylyǵyn birshama deńgeıde jandandyrýy tıis. Ortalyq Azııa sýlary, óz ýaqytynda, ózdi-ózi bolǵan emes. Olar joǵary endikterge bet alǵan Jerorta teńizi men Kaspıı sıklondaryn qanyqtyryp jatty, Eýrazııa klımatyn jumsartty, zııandy qurǵaq jelderdi tosqaýyldap, olardyń apatty áserlerin basty. Jáne munyń bári jahandyq ekologııanyń quramdas qubylystary edi.
Eýrazııanyń ortalyǵynda ekologııalyq jáne gýmanıtarlyq sıpattaǵy úlken ózgerister bolýy múmkin. Adamzat óziniń jabyq áleminde tuıyqtalyp, uzaq qala almaıdy. Ýaqyt shyndyǵy, bizdiń áleýet bizden bul baǵytta neǵurlym batyl jáne aqylǵa qonymdy qadamdardy talap etip tur.
Bul jobalar Reseıdiń aqyl-oıymen ár deńgeıde qaralýda ekenine men senimdimin. Bizdiń kórshilik transshekaralyq baılanystarymyz tek ózen sýlarymen ǵana emes, qýatty ómir arnalarymen de qabysyp jatyr. Reseıdiń mol sýlary men Qazaqstannyń zor tranzıttik áleýeti osyndaı ózekti mindetterdi úılesimdi túrde sheshe alatynyna senim zor.
Saılaýbaı JUBATYRULY,
jazýshy, ekolog
