Bekem baýyrlastyq belesteri

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Nazarbaevtyń bastamasymen qurylǵan Túrki keńesi, Túrksoı, TúrikPA, Halyqaralyq Túrki akademııa­sy syndy uıymdar búginderi bedeldi hám tartymdy ınstıtýsıonaldyq qu­rylymdarǵa aınaldy. О́zge de múshe­lermen tolyqqan Túrki keńesi irgeli uıymǵa aınalý ústinde. Sondyqtan Mem­le­ket basshylarynyń aldaǵy sam­mıtin­de talqylanatyn hám qabyldana­tyn sheshimderge baýyrlas elderdiń tereń nazar aýdarýy tegin emes.

Jalpy, «jalǵyzdyń úni shyqpas» degendeı, jahandaný dáýiri elder men halyqtardy bir-birine jaqyndastyryp, túrli baǵytta yntymaqtasýǵa keń jol ashqany belgili. Qazirgi adamzat ortaq qundylyqtardy izgilik rýhta dáriptep, úndestik pen úılesimdi, ortaq múddelerdi arqaý etip, parasatty ómir súrýge alǵy­sharttar jasaýǵa talpynyp otyr. Osy maqsatta alýan túrli múddelerdi tirek etken kóptegen halyqaralyq jańa uıymdar dúnıege keldi. Olardyń keı­biri tarıhı tildik-týystyq qatynasqa negizdelse, qaısybiri tabysty ekonomı­ka­lyq múddeni kózdeıdi, sondaı-aq ar­alaryn­da taǵdyr qosqan qudaıy kór­shi­lik qatynasty ózek etkenderi de az emes. Sonyń ishinde Qazaqstan egemen­diktiń eleń-alańynan bastap kópjaqty yntymaqtastyqty qoldap, tatý kórshilik pen dástúr sabaqtastyǵyn negiz etken kóptegen halyqaralyq uıymdarǵa bastamashy bolǵany belgili. Osylardyń ishinde, tarıhı tamyrlastyq pen tereń týystyqqa negizdelgen, tatý kórshilik pen aımaqtyq tutastyqqa tutqa bolatyn, ekonomıkalyq tabys pen ortaq múddege serpin beretin túrki yqpaldastyǵynyń joly dańǵyl deýge dáıek jetkilikti.

Egemendikpen birge eseıip, azattyq­pen birge asýlardan asqan bekem baýyr­lastyq qysqa merzimde tabysqa jetip, jańa bıikke kóterilip otyr. Baýyrlas elderdiń táýelsizdigimen birge táı-táı basqan yntymaqtastyqqa degen úkili úmit ýaqyt synynan ótip búginderi nárli jemisin bere bastady.

Túrki álemin keńistikter men zamanalar, dúnıeni bóliske salǵan júıeler men qatal rejimder alshaqtatqanymen, olardy tamyrly tarıh, qazynaly mádenıet, ana tili, ata dili áý bastan tutastyryp keldi, bul qasıetter qaıta túleýge de altyn arqaý boldy. Ekinshiden, túrki álemi ortaq múddeler toǵystyrǵan biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik deýge bolady. Rasynda, saýda-ekonomıkalyq baılanys­tar – ıntegrasııanyń qozǵaýshy kúshi. Osy oraıda elderimizdiń ekonomıkalyq baılanystarynyń birin-biri tolyqtyra túsetinine nazar aýdarýymyz kerek. Úshinshiden, túrki álemi – Altaıdan Aqteńizge, Baıkaldan Balqanǵa deıin sozylyp jatqan ulan-ǵaıyr aımaq. Máselen, Ortalyq Azııadaǵy baýyrlas memleketter qurlyqtyń bel ortasyna ornalasqandyqtan muhıtqa shyǵý­ǵa joly joq bolsa, kerisinshe Túrkııa tórt taraby teńizben qorshalǵan el. Bul múmkindikter de enshiles elderdi yntymaqtastyqqa yntalandyrady. Buǵan qosa, túrki áleminiń Azııa men Eýropa arasyndaǵy jaıyla qonystanýy onyń Shyǵys pen Batys arasyndaǵy tasymal joldary turǵysynan da mańyz­dy­lyǵyn arttyrady. Basqasha aıtqan­da, toǵyz joldyń torabyna aınal­ǵan túrki álemi úshin búginde jańǵyrǵan Jibek jolynyń da, Kaspıı dáliziniń de mańyzy erekshe. Zamanaýı turǵydaǵy Jibek joly tarıhı joldyń ornyn temir joldarmen, baılanys jelilerimen, energetıka dálizderimen jáne tabıǵı gaz qubyrlarymen tolyqtyrýda. Bul tutastyq Shyǵysqa da, Batysqa da yń­ǵaıly. Mysaly, Qytaıdyń batysynda óndirilgen taýardy teńiz joly arqyly Batys Eýropanyń kemejaılaryna tasyǵannan qurlyq jáne temir jolymen Qazaqstan arqyly jetkizgende jol 16 táýlikke qysqarady. Sondyqtan ekono­mıkalyq baılanystar damýynyń arqasynda týys respýblıkalar arqyly ótetin jańa jáne tıimdi zamanaýı Jibek joly úshin qajetti jaǵdaılar jasaldy. Sol sebepti elderimizdiń tranzıttik áleýeti birlesken ekonomıkanyń ósý qaınaryna aınalýy yqtımal.

Bul ıntegrasııalyq úderistiń qaı baǵytta ilgerilep bara jatqanyn otyz jyl­dyq damý úderisine zer salsaq baı­qalady. Aǵaıyn elder azattyǵyn jarııa­laý­men birge olar jańa ıntegrasııalyq kezeńge qadam basyp, qanatqaqty ma­ńyz­dy jobalarǵa jol ashyldy. 1992 jyly memleket basshylarynyń Ankara sammıtinen bastaý alǵan ıntegra­sııa úderisin jalpy alǵanda tórt kezeń­ge bólýge bolady. Bul kezeńderde ynty­maq­tastyq qarqyndy damyp, ýaqyt óte kele qurylymdyq sıpatqa ıe boldy.

Egemen elderimizdiń bekem baýyrlas­tyǵynyń keleshegin alǵashqy sammıtte ásireleýge uryndyrmaı, onyń bolashaq baǵytyn baıypty baısaldylyqpen aıqyndaǵan Elbasy bul dostyq qaty­nas­tardyń ózara terezesi teń, basqa el­dermen, álemdik qaýymdastyqpen baı­lanysqa kedergi keltirmeıtin, ózara múdde men senimge, shynaıy baýyrlas­tyq pen syılastyq rýhta damýynyń bolashaǵy zor bolatynyn tujyrymdaǵan bolatyn. Kóregen kóshbasshy tarapynan qalyptastyrylǵan túrki ıntegrasııa­synyń osynaý baıypty úlgisi bolashaq tabystarǵa jetýdiń kiltine aınalǵanyn kórýge bolady.

Sondyqtan 1992-1998 jyldar ara­lyǵynda rýhanı-mádenı baılanystar qarqyndy nyǵaıyp, halyqtarymyz­dyń birin-biri jaqynnan tanı túsýi­ne bere­keli qadamdar jasaldy. Aldy­men Túrki­standa Qoja Ahmet Iаsaýı ýnıversıteti ashyldy. Túrkııa baýyrlas elderdiń jas talapkerlerine stıpendııa berip, olardyń úzdik ýnıversıtetterde bilim alýyna jaǵdaı jasady. Sonymen birge Túrki mádenıeti men óneriniń júıeli nasıhattalýyna muryndyq bolatyn TÚRKSOI uıymy quryldy.

Al 1998-2006 jyldardan túrki elderiniń baılanystary ekonomıkalyq yntymaqtastyq salasyna qaraı pármen­di óristedi. Bul kezeńdi «Ekonomıka­­lyq yn­­ty­maqtastyq kezeńi» deýge bolady. Táýelsizdigin alǵan elderimiz túrli qıyn­­dyqtardy eńserip, memlekettik tú­zim-jar­ǵysyn qýatty qalyptastyryp, na­ryq­­tyq júıege tabysty ótýge qadam basty. Qazaqstannyń jańa elor­da­sy­nyń ashylý saltanatymen qabat ótken 1998 jylǵy basqosý áleýetti saý­da-ekonomıkalyq qatynastarǵa zor múm­kindikter bar ekenin kórsetýimen isker­lik tetikterge jol ashty. Elder ara­syn­daǵy qarjy, jeńil ónerkásip, qury­lys salalaryndaǵy yntymaqtastyq qarqyndy órken jaıa bastady.

Ekimyńynshy jyldardyń orta sheninde yntymaqtastyq jańa deńgeıge kóterildi. Biraz úzilisten keıin, atap aıtqanda 2006 jylǵy Antalııa sam­mıtinde Elbasy N.Nazarbaev ınte­gra­sııa­lyq úderiske qurylymdyq sıpat berý bastamasyn taǵy da kóterdi. Baýyr­las elder kóshbasshylarynyń sam­mıt­terde qabyldaǵan sheshimderiniń oryn­dalý barysyn qadaǵalap otyratyn hat­shylyqty qurýdyń kezi kelgen edi. Osy bastama 2009 jyly tarıhı Nahchyvan sammıtinde júzege asyp, Túrki keńesi ómirge keldi. Budan bylaı memleket basshylarynyń basqosýlary «Túrki keńesi sammıti» bolyp atala bastady. Sol sebepti 2009 jyldan keıingi jańa kezeńdi «Qurylymdyq yntymaqtastyq» dep sıpattaýǵa bolatyn sekildi.

Mine, osy kezeńde Túrki keńesimen qatar, Túrki elderi parlamenttik assambleıasy TúrikPA, Túrki álemindegi ǵylymı-gýmanıtarlyq baılanystardy úılestiretin Halyqaralyq Túrki aka­demııasy quryldy. Osylaısha, baýyr­lastyq jańa kezeńge aıaq basyp, júıeli jáne qurylymdyq satyǵa kóterildi.

Aǵaıyn elderdiń jan-jaqty damy­ǵan jarasymdy yntymaqtastyǵy álem­dik qaýymdastyqta oń pikirler týdyryp, qazirgi tańda Túrki keńesi men qanat­tas uıymdardyń halyqaralyq bedeli arta tústi. О́zbekstannyń múshe, Majarstannyń Keńeske baqylaýshy bolýy yntymaqtastyqtyń qanatyn keńitti. Osyǵan oraı Ortalyq Azııa­daǵy yqpaldastyq ta serpin ala bas­tady. 2017 jyly bastalǵan Orta­lyq Azııa elderi basshylarynyń Konsýl­tatıvtik kez­desýi jyl saıyn turaqty uıymdas­tyry­lyp, óz jemisin bere bastady. 2021 jyl­dyń 6 tamyzynda Túrikmenstannyń Avaza qalasynda ótken Orta Azııa elderi prezıdentteriniń sammıtine BUU ókiliniń qatysýy alqaly jıynnyń joǵary deńgeıde bolýynyń kórinisi.

Osylaısha Túrki áleminde rýhanı-tanymdyq turǵydan úlken ózgeris­ter bastalǵany baıqalady. Halyqtary­myzdyń bir-birine degen baýyrlastyq sezimi kúsheıip, aýyzbirshiligi arta túskendikten birtutas túrki órkenıetiniń múshesi ekenin aıqyn sezinetin kúnge jetti. Bul rette Halyqaralyq Túrki akademııasy ázirlegen «Ortaq Túrki tarıhy», «Túrki áleminiń geografııasy», «Túrki ádebıeti» oqýlyqtarynyń, «Túrki áleminiń tuǵyrly tulǵalary», «Túrki áleminiń kıeli jerleri», «Túrki álemi» tarıhı-mádenı atlasy jobalarynyń jas urpaqqa berer tálimi mol ekenin taraptar qoldap otyr. Bul rette IýNESKO-men bekem baılanys ornatyp, BUU alqaly jıyndar ótkizgen, ISESKO-ǵa baqylaýshy mártebesin alyp, Islam Yntymaqtastyq Uıymynyń Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi turaqty komı­tetimen áriptestik ornatqan, Ma­jar­stan men Mońǵolııa syndy eldermen yntymaqtastyǵyn tereńdetken Túrki akademııasynyń jańa, eńseli ǵımaratqa kóshýi de qara shańyraq qazaq eliniń bul yntymaqtastyqqa degen qoldaýyn aıǵaqtaıdy.

Mine, búgingi kúnderi yntymaqtas­tyqtyń tórtinshi jańa kezeńge aıaq bas­qany baıqalady. Bul kezeń bir qyry­nan túrki elderiniń baýyrlastyq baı­lanystary men bedeliniń artýymen sıpattalsa, ekinshi jaǵynan halyq­aralyq jaǵdaıdyń turaqsyzdyǵy men jańa daǵdarys oshaqtarynyń paıda bolýymen erekshelenedi. Ortaq máde­nıet, ekonomıkalyq pragmatızm jáne geografııalyq jaqyndyqqa negizdelgen ıntegrasııalyq úderis tabıǵı túrde túrki áleminiń halyqaralyq arenadaǵy salmaǵyn da arttyrady. Osy aqıqatty eskere otyryp, jańa maqsattardy da belgileý kerek sekildi.

Osy rette Elbasynyń 1990 jyldar­dyń basynda aıtqan boljamy men belgi­legen murat-maqsaty barshamyz úshin baǵdar bola alady: «Árbir túrki halqy túrkilerdiń mádenı álemindegi bólin­beıtin quramdas salasy ekenine bar­ǵan saıyn kóz jetkizilip dáleldene bere­di... Túrki halyqtary jumylǵan ju­dy­ryq­­taı bolyp birikken kezde geosaıası ómir­ge teń quqyqty sýbekt retinde yq­pal ete alady. Meniń oıymsha, mundaı yq­pal­dastyq qurylymdarynyń esigi túr­ki halyq­taryna, tipti, túrki emes halyq­tar­ǵa da árqashan aıqara ashyq bolýy tıis».

Bul tujyrymda yqpaldastyq bola­sha­ǵyna qatysty mańyzdy baǵyttar bar. Álbette, jańa kezeńde halqymyz óz­derin túrki órkenıetiniń bólshegi retin­degi sezimin kúsheıte túsýi kerek. Jahan­dyq saıasat arenasynda iri der­ja­va­lardyń arasyndaǵy básekeniń beleń alyp bara jatqanyn eskersek, enshiles elderimizge belgili dárejede jaýapkershilik júkteledi. Elderimiz ár túrli halyqaralyq ekonomıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq uıymdardyń mú­shesi bolýy mańyzdy. Osyndaı ha­lyq­aralyq uıymdardyń sheńberinde túrki memleketteri iri derjavalar arasynda senim men dıalogtyń ornaýyna sheshýshi ról atqara alady. Eger túrki álemi úılesimdi saıasat júrgizetin bolsa, halyqaralyq qaýipsizdiktiń kepildigine aınalary haq. Bul oraıda Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jo­mart Kemeluly Toqaev bıylǵy naýryzda ótken Túrkistan sammıtinde «Bizdiń maqsatymyz – túrki álemin XXI ǵasyrda mańyzdy ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq keńistiktiń birine aınaldyrý» dep yntymaqtastyqtyń keleshek damý kókjıegin tujyrymdap berdi.

Bul rette bekem baýyrlastyqty arqaý etip, Birikken Ulttar Uıymynyń qaǵı­­­dat­tary men jalpyadamzattyq qun­dy­­lyq­tardy basshylyqqa alyp bola­shaqqa batyl qadam jasaǵan túrki elderi­niń al­daǵy alqaly jıyny táýelsizdiktiń otyz jylyn túıindegen jańa beles bolady dep oılaımyz.