Premer-Mınıstr Asqar MAMIN: Qazaqstan sapaly serpilis jasaı bildi

Pandemııa jaǵdaıyndaǵy ekonomıkalyq ahýal, daǵdarysqa qarsy is-sharalar jáne lokdaýn

Pandemııa bastalǵaly beri biz daǵdarysqa qarsy ekonomıkany qalpyna keltirý is-sharalarynyń 3 toptamasyn qabyldadyq. Bıyl el ekonomıkasy turaqty túrde ósýde. 10 aıdyń kórsetkishi boıynsha ekonomıkamyz 3,5%-ǵa artty. Onyń negizgi draıverleri sanalatyn óńdeý ónerkásibinde – 5,3%, qurylys salasynda – 7,6% jáne pandemııaǵa baılanysty shekteýlerge qaramastan qyzmet kórsetý salasynda 3,4% ósim tirkeldi.

Sonymen qatar shetel ınves­tısııalarynyń kólemi 6 aıdaǵy kórsetkish boıynsha 30,4%-ǵa artty. Bul – jaqsy kórsetkish. Sonymen birge taýar aınalymynyń kólemi, ásirese eksport 20%-ǵa ósti. Sonyń ishinde taýarlardyń qaıta óńdelgen kólemi 25,5%-ǵa artty. Muny da asa jaqsy kórsetkish dep oılaımyn. Jalpy, sheteldik, halyqaralyq qarjy ınstıtýttary bıyl el ekonomıkasy 4%-ǵa ósse, aldaǵy jyly 4,5%-ǵa ósedi dep boljam jasap otyr.

Eldegi epıdemııalyq ahýal bir­tindep jaqsaryp keledi. Búgin­de elimizdegi Pavlodar jáne Sol­tús­tik Qazaqstan syndy eki-aq óńir «qyzyl» aımaq qatarynda.

8 mln 550 myń otan­dasymyzǵa vaksınanyń birinshi, 7 mln 800 myń adamǵa ekinshi kom­ponenti egildi. Osylaısha, vaksı­nanyń birinshi komponentin eresekterdiń 75%-y, al ekinshi komponentti 69%-y qabyldady. Bul – TMD aýmaǵyndaǵy eń jo­ǵary kórsetkish. PTR testileý máse­le­sinde de kósh bastap kelemiz. Jaǵdaı jiti baqy­laýda.

Bul rette biz ekpe egiletin azamattar sanatyn keńeıtkenimizdi de aıta ketkim keledi. Tıisinshe, bala emizetin jáne júkti áıelderge, 12-18 jas aralyǵyndaǵy mektep oqýshylaryna Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy maquldaǵan Pfizer vaksınasy salynady. Vaksınanyń alǵashqy toptamasy aımaqtarǵa jetkizilip, ekpe jumystary bastalyp ketti. Qazir ınfeksııalyq aýrýhanalardyń júktemesi – 30%-ǵa, reanımasııalyq oryn júktemesi 27%-ǵa jeńildedi. Elimizdegi densaýlyq saqtaý júıesi ózine artylǵan mindetti abyroımen atqaryp jatyr deýge tolyq negiz bar. О́zderińiz biletindeı, indettiń jańa tolqyny Eýropanyń keı memleketine qıyn soǵyp jatyr. Olardyń qatarynda kórshiles memleketter de bar. Bul rette, elimizdiń densaýlyq saqtaý júıesi pandemııanyń qandaı da bir jańa tolqynyna saqadaı saı deýge bolady. Eń bastysy, eldegi jaǵdaı turaqty.

 Qymbatshylyq jáne ınflıasııa

Elde ınflıasııa joǵarylaǵany anyq baıqalyp otyr. Alaıda bul – jalǵyz Qazaqstanda ǵana emes, jahandyq naryqta qalyptasyp jatqan jaǵdaı. Máselen, BUU málimetinshe, azyq-túlik ınflıa­sııasynyń ındeksi 30,1%-dy quraıdy. Bul – keıingi 10 jyldaǵy eń joǵary kórsetkish. Kórshiles Reseıde 8,1%-ǵa jetti. Mundaı jaǵdaı AQSh-ta da, Eýropada da ornap otyr. Árıne, biz de jahandyq ekonomıkanyń bir bóligimiz. Son­dyqtan ınflıasııa elimizdi syrt aınalyp ótpeıtini anyq. Búgin­de Qazaqstandaǵy ınflıasııa deńgeıi 8,9%-dy quraıdy. Soǵan qaramastan, qabyldanyp jatqan is-sharalar nátıjesinde jaǵdaıdy turaqtandyra aldyq degen senim bar. Azyq-túlik ınflıasııasynyń ındeksi tómendedi. Memleket basshysy aldymyzǵa 8,5%-dyń dálizine kirý jóninde mindet qoıǵan bolatyn. Búginde biz osy máseleni sheshý joldaryn qarastyryp jatyrmyz.

 Osy maqsatta biz aımaqtarmen tikeleı jumys istep kelemiz. Máselen, elimizdiń bir óńirinde óndiriletin taýar naq osy taýar túri óndirilmeıtin ózge óńirlerdi qamtýǵa tıis. Mundaı jumys eli­mizdiń barlyq aımaǵynda júrip jatyr. Iаǵnı taýar aǵynyn bas­qarý úrdisi qalyptasty. Bizdiń maq­satymyz – saýda ústemelerin 10%-ǵa tómendetý, taýardyń qym­bat­taýyna jol bermeý. Ásirese áleý­mettik mańyzy bar taýar túr­lerin jiti baqylap otyrmyz. Ke­ıingi eki aptada áleýmettik mańy­zy bar azyq-túlik baǵasynyń qym­bat­tamaǵany – qabyldanyp jatqan is-sharalar jemisi.

 Halyqty jumyspen qamtý

Jumyspen qamtý – áleýmettik mańyzy joǵary másele. Buǵan Úkimet aıryqsha nazar aýdarady.  Ázirlengen Ulttyq jobalar bo­ıynsha 5 jyl ishinde 2 mln jumys orny qurylýǵa tıis. Osyndaı jos­parymyz bar. Bul máseleni turaq­ty baqylaýda ustaımyz. Qazir elimizdegi jumyssyzdyq deń­geıi 4,9%-dy qurap otyr. Bıyl 1,2 mln otandasymyz jumysqa orna­lasýǵa járdemdesý sharalarymen qamtylady. Sonyń ishinde «Eń­bek», «Jumyspen qamtýdyń jol kar­tasy», «Nurly jer», «Nurly jol» baǵdarlamalary bar. Osy baǵdar­lamalar arqyly josparǵa sáı­kes 1,2 mln azamatty jumyspen qam­typ, jumyssyzdyq deńgeıin 4,9%-da saqtap qalamyz degen úmittemiz.

 Kólik, tranzıt salalaryndaǵy áleýet qandaı?

Muhıtqa shyǵýǵa múmkindigi joq memleket retinde tranzıt-kólik salasy Qazaqstan úshin asa mańyzdy. Soǵan saı tıisti temirjol, avtokólik ınfraqurylymdary damýda. Bul baǵyttaǵy jumystardyń bári qazir óz nátıjesin berýde. Esimde, 2011 jyly  Qazaqstan arqyly 1,5 myń konteıner ótetin. Al qazir kórsetkish 1 mln konteınerge jetip otyr. Pandemııa tyǵyryqqa tiregen 2020, 2021 jyldary da Qazaqstan – Reseı, Qazaqstan – Qytaı baǵytymen Eýropaǵa shyǵatyn konteıner  tasymalynyń 40 paıyzǵa óskenin kórip otyrmyz. Bul – Qazaqstan óziniń geografııalyq turǵydan tıimdi ornalasqanyn ońtaıly paıdalanyp otyr degen sóz. Biz jerústi tasymalymen-aq básekege qabiletti bolyp otyrmyz. Joǵaryda atap ótken kórsetkishter – osyǵan dálel.

Álem elderiniń barlyǵy tran­zıt úshin kúresýde. Eýrazııa júre­ginde, eki úlken memleket – Qytaı men Reseı iri naryqtarynyń ortasynda ornalasqan Qazaqstan bul kúreste ózine tıimdi modeldi tapty dep tolyq aıta alamyz. Qa­zaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev pen Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Úkimet aldyna qoıǵan irgeli mindetteriniń biri osy edi. Bul jumystardy odan ári jalǵastyra beremiz.

 Aýyl sharýashylyǵy týraly

Biz birinshi kezekte pandemııa men daǵdarysty eskere otyryp, azyq-túlik qaýipsizdigine erekshe nazar aýdardyq. Odan keıingi aýqymdy mindet – eksporttyq áleýetti arttyrý. Ekeýi de bir-birimen tikeleı baılanysty. Qazir áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik túrleriniń baǵasyn turaqtandyrýda tıisti jumystar júrgizilip jatyr. Bul topqa 29 azyq-túlik túri jatady. Onyń 11-i boıynsha ishki naryq tolyqtaı qamtamasyz etilgen. 12-si boıynsha qamtylý kórsetkishi 80 paıyzdy, 6-y bo­ıynsha 50 paıyzdy qurap otyr. Bular – qus eti, shujyq ónimderi, qant, balyq, sút ónimderi (irimshik, súzbe) jáne alma. Máselen, ishki naryqtyń qantpen qamtylý kórsetkishi 31 paıyzǵa teń. Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin atalǵan alty taýar túriniń qamtylý kórsetkishin kem degende 80 paıyzǵa jetkizýimiz kerek. Sonda azyq-túlik qaýipsizdigine qatysty máseleni tolyq sheshemiz. Ol úshin árbir taýar tobyna qatysty naqty jospar qurylǵanyn atap ótkim keledi. Iаǵnı biz jyl saıyn tıisti mindetterge qol jetkizýimiz kerek. Árbir taýar tobyna qatysty naqty jospar bar.

Eksporttyq áleýetti damytý da – mańyzdy baǵyt. Bul baǵyttaǵy múmkindik mol. 2025 jylǵa qaraı aýyl sharýashylyǵy taýarlarynyń eksportyn eki ese ulǵaıtý mindeti tur. Iаǵnı qazirgi 3 mlrd dollardan 6 mlrd dollarǵa jetkizý kerek.

 Energetıka, jańǵyrmaly energııa kózderin damytý máseleleri

Sońǵy jyldary bul salada profısıt baıqaldy. Iаǵnı bizdegi elektr energııasyn óndirý kólemi tutyný kóleminen asyp tústi. Bıyl tutyný kólemi ortasha eseppen 8 paıyzǵa ósti. Atalǵan ósim ekonomıkanyń ósimimen, sıfrly tehnologııalardyń damýymen baılanysty. Sondyqtan belgili bir merzimde defısıt paıda boldy. Jýyrda Jambyl oblysyndaǵy GRES-te boldym, áriptesterimiz Eki­bastuz GRES-i boıynsha ju­mystar júrgizdi. Jóndeý jumys­tarynan keıin elektr stansalary qosymsha 2 myń MVt-dan astam elektr energııasy óndiretin bolady. Bul qalyptasqan túbegeıli máseleni sheshýge jetkilikti. Endigi jerde Qazaqstanda elektr energııasymen qamtýǵa qatysty eshqandaı másele bolmaıdy.

Ekonomıka damyp jatyr. Sondyqtan energetıka salasyn da odan ári damytý mańyzdy. Ol úshin tıisti jospar túzildi. 2030 jylǵa qaraı kem degende 15 myń MVt jańa qýatqa ıe bolýymyz kerek. Buǵan jańartylǵan energııa kózderi de kiredi. Sý, jel, kún elektr stansalarynyń, gaz genera­sııasynyń jumysy osynda tolyq qamtylǵan. Iаǵnı aldaǵy on jylda óndiriletin energııa kózderin eki ese ulǵaıtýǵa tıispiz.

 Bilim berý, medısınalyq ınfraqurylymdy jaqsartý máseleleri

Rasynda da, densaýlyq saq­taý jáne bilim berý salalaryn jań­ǵyrtýdyń mańyzy zor. Bul jerde demografııalyq prosesterdi esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Má­selen, búginde elimizde 400 myń­ǵa jýyq 1-synyp oqýshysy bar. Al túlekterdiń sany shama­men 180 myńǵa jýyqtaıdy. Iаǵnı sońǵy on jylda eldegi týý kórsetkishi eki ese ósti. Tıisinshe, oqý oryndarynyń sanyna degen qajettilik te ózgerip otyra­dy. Sondyqtan mektepterdiń jetis­peýshiligine, úsh aýysymdy mektep­terdiń úlesin azaıtýǵa barynsha mán berip otyrmyz. Bul rette aldaǵy 5 jylda 1 myń mektep salý kerek. Jyl saıyn 200 mektepten salynýǵa tıis. Sonda ǵana atalǵan máseleler sheshimin tabady.

Árıne, bilimniń sapasyn da esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Búginde muǵalim mamandyǵynyń bedeli artty. Buǵan jalaqynyń aıtarlyqtaı kóterilýi de túrtki boldy. Máselen, qazir pedagog mamandyǵyna oqýǵa túsý úshin UBT-da 100-den joǵary upaı jınaý kerek. Buryn shamamen 60 upaı jetkilikti bolatyn.

Medısına salasyna keler bolsaq, pandemııa jaǵdaıynda el aýmaǵynda az ǵana ýaqyttyń ishinde 18 aýrýhana salyndy. Pandemııa kezindegi negizgi júkteme de solarǵa tústi. Bulardyń bári zamanaýı úlgide salynǵan. Dárigerlerge de jaqsy jaǵdaı jasalǵan. Josparǵa sáıkes Qazaqstanda zamanaýı 20 gospıtal salynbaq. Biz bul turǵyda mańyzdy qadamdar jasaǵan Túrkııanyń tájirıbesin zerdelep kórdik. Búginde Túrkııa modeline sáıkes memleket-jekemenshik áriptestigi aıasynda birneshe gospıtal salynýda. Bul mindetti oryndaý arqyly biz aldaǵy ýaqyttaǵy oryn alýy múmkin qıyndyqtarǵa saqadaı saı bolamyz.

 Otandyq týrızmniń damý áleýeti joǵary

Álemdik deńgeıdegi týrıstik ónimdi usyný ońaı emes. Biz bul baǵytta júıeli túrde jumys júr­gizip jatyrmyz. Mańǵystaýdyń, Túrkistannyń týrıstik áleýeti jo­ǵary. Elbasy sheshimimen oblys ortalyǵy Túrkistanǵa kóshirilip, qyrýar sharýa tyndyrylǵanyna el kýá. Mundaǵy sakraldy oryndar týrısterdi qyzyqtyratyny anyq. Sondyqtan kesenelerden bólek, jurtty qyzyqtyratyn dúnıeler bolýy qajet. Biz osy isti sońyna deıin jetkizýimiz kerek.

Tabıǵı parkterdi kommersııa­landyrý da mańyzdy baǵyttyń biri. О́kinishke qaraı tabıǵı park­terdegi ınfraqurylym aqsap tur. Búginde Altyn-Emel, Sharyn, Kólsaı, Ile Alataýy sekildi tabıǵı oryn­darǵa qatysty naqty jospar­lar bekitilgen. Kez kelgen týrıst bul jerlerden joǵary sapaly qyzmet alatyn bolady. Shýchınsk-Býrabaı kýrorttyq aımaǵynyń da áleýeti mol. Jospar túzilgen, ınves­­torlar pýly ázir. Qolǵa alynǵan jumystar oıdaǵy­daı aıaq­talsa, eki-úsh jylda Qazaq­stan­nyń týrıstik kelbeti múldem ózge­redi. 2020 jyly týrızm sala­syna baǵyttalǵan ınvestısııa 600 mlrd teńgeden astam somany qu­rady. Buryn-sońdy mundaı kórsetkish bolǵan emes.

 Ekologııany jaqsartý – 
basym baǵyt

Elimiz Parıj kelisimine qo­syl­ǵandyqtan, 2030 jylǵa qaraı zııandy qaldyqtardyń kólemin 15%-ǵa qysqartýǵa baılanysty mindetteme aldy. Qazaqstan bul mindettemeni oryndaýǵa múddeli. Demek jańǵyrmaly energııa kóz­derinen óndiriletin qýat kó­lemin 5 esege arttyrýymyz qajet. Iаǵnı kún, jel energetıkasy men gıd­rostansalardan alynatyn ener­gııanyń kólemin 5 esege kóbeıtip, jalpy óndiriletin elektr energııasy júıesinde onyń úlesin 15%-ǵa deıin ulǵaıtý kerek. Jalpy, óndiriletin elektr energııasynyń kóleminde kómirdiń úlesin 40%-ǵa tómendetýdi kózdep otyrmyz. Qazir onyń kólemi 70%. Demek óndiriletin elektr energııasynyń deńgeıin eki esege azaıtýymyzǵa týra keledi.

Sondaı-aq Memleket bas­shy­synyń 2 mlrd aǵash otyrǵyzyp, or­­mandy alqaptardy ulǵaıtý tap­­syrmasyn oryndaý esebinen kó­mir­­teginiń kólemin azaıtamyz dep jos­parlap otyrmyz. Byltyr Klı­mat jónindegi sammıtte Qasym-Jomart Kemeluly elimiz 2060 jyl­­ǵa qaraı kómirteginen toly­ǵy­­men arylýdy kózdep otyrǵanyn jet­­kizgen edi. Osyǵan qatysty ar­­naıy ulttyq strategııa qolǵa alyn­­­ǵanyn aıta ketý kerek. Qazir­diń ózinde bul baǵytta birqatar ju­­­mys atqarylyp jatyr. Turmys­tyq qaldyqty óńdeıtin birne­she za­­ýyt­tyń qurylysyna baıla­nys­ty jo­balardyń iske asýy da res­pýb­­lı­kadaǵy ekologııaǵa oń áser etýge tıis.

 Kórshilermen saýda-sattyq ulǵaıa beredi

Sońǵy 8 aıda Reseımen aradaǵy saýda-sattyqtyń kólemi shamamen 27%-ǵa artqany baıqalyp otyr. Bıyl elderimiz arasyndaǵy ta­ýar aınalymy 20 mlrd dollardan asatynyna senimdimiz. Budan basqa tikeleı sheteldik ınvestısııanyń kólemi reseılik kapıtaldyń tarapynan 20%-ǵa ulǵaıǵanyn atap ótken jón. О́ndiristik kooperasııa aıasynda eki eldiń birlesken jobasy kóp.

Tujyryp aıtsaq, kórshiles eldermen jaqsy dostastyq qa­rym-qatynas jolǵa qoıylǵan. Kópjaqty áriptestiktiń oń nátıjesi kóp. Qytaı memleketimen de 20 mlrd dollar kóleminde taýar aı­nalymy qalyptasýda. О́zbek­stanmen taýar aınalymy 4 mlrd dollarǵa jetýge tıis. Eýro­palyq odaq el­derimen de saýda-eko­no­mıkalyq ba­ǵy­tta baılanystar or­natylyp jatyr. Dese de negizgi saýda árip­testerimizben arada­ǵy ıntegra­sııalyq úderisterge ba­sym­dyq beriledi.

 Sapaly serpilis
kezeńi

Tarıhı ólshem boıynsha 30 jyl kez kelgen memleket úshin kóp te, az da ýaqyt emes. Biraq osy aralyqta Qazaqstan sapaly serpilis jasaı bildi. 30 jylda elimiz IJО́-si 17 esege ósip, tartylǵan ınvestısııa shamamen 400 mlrd dollarǵa jetti. Taýar aınalymy ortasha eseppen jarty mlrd dollardan 100 mlrd dollarǵa deıin ulǵaıdy. Myńnan asa kásiporyn qurylyp, 100-den artyq jańa ónim túrin shyǵarý isi meńgerildi. Jańa astana salynyp, óńirlerdiń damýyna tyń serpin berdi. Osyndaı negizi berik zamanaýı Qazaqstandy qurýda Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń orny aıryqsha. Nursultan Ábishulynyń qajyrly eńbegi men dıplomatııalyq kóre­gendiligi óz jemisin berip, turaqty memleketimizdiń qalyptasýynda sheshýshi ról atqardy. Elbasynyń bastamasymen iske asyrylǵan birneshe jobanyń kýágeri bolyp, ony kórý baqyty buıyrdy. Memleket damýynyń jańa ke­zeńinde Nursultan Ábishuly saıası sabaqtastyqty úzbeý maqsatynda eldi basqarý tizginin Qasym-Jomart Kemelulyna tapsyrdy. Osylaısha, Qazaqstan óz baǵdarynan aýytqyǵan joq. Endi egemen elimizdiń aldynda jańa maqsattar men mindetter tur. Búginde Qazaqstandy damytýǵa arnalǵan strategııalyq josparlar Memleket basshysynyń bastamasymen tabysty júzege asyrylyp keledi. Túıindeı kelgende, Qasym-Jomart Kemelulymen birge táýelsiz memleketimiz damýdyń jańa kezeńine aıaq basyp, órkenıetti elder qatarynan óz ornymyzdy alatynymyzǵa shúbá keltirmeımiz.  

Darhan Qydyráli,

Vladımır Kýrıatov