Quqyqtyq aqparatty qalyptastyrýdyń qazaqstandyq úlgisi

– Sábıt Nurlybaıuly, Qu­qyq­tyq statıstıka jáne ar­naıy esepke alý jónindegi ko­mı­tettiń qurylýyna qandaı tarı­hı alǵysharttar sebep boldy?

– Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­dary qylmyspen kúresti kú­sheıtip, memlekettiń qaýipsiz­digin qamtamasyz etýdiń jańa pár­mendi de tıimdi tásilderin en­gizý asa qajet boldy. Osy má­se­leni ońtaıly sheshý úshin qyl­mystyń dınamıkasy men sıpatyn kórsetetin tolyq ári anyq qylmystyq-quqyqtyq sta­tıs­tıkany qalyptastyrý qajet boldy. Mundaı statıstı­kany sol kezde Memlekettik te­rgeý ko­mıteti men Ishki ister mınıstr­liginiń jú­ıe­sinde ishinara jumys istep tur­ǵan Krımınaldyq aqpa­rat or­ta­lyqtary atqaratyn. Alaı­da bul organdar búkil elimiz­diń qyl­mystyq ahýalyn túgeldeı qamtı almady.

Sodan Qaýipsizdik Keńesi el basshylyǵyna qylmystyq-quqyqtyq statıstıkany múddeli vedomst­volardan shyǵaryp, elimiz­diń Bas prokýratýrasy janynan Quqyqtyq statıstıka jáne aqparat ortalyǵyn qurýdy usyndy. Bul usynysqa negiz bolǵan – Bas prokýratýranyń aıryqsha konstıtýsııalyq mártebege ıe bolyp, el Prezıdentine ǵana esep berýi, sondaı-aq eldegi zańdylyq jaǵdaıyn qadaǵalaýshy birden-bir organ ári qylmyspen kúres salasyndaǵy quqyq qorǵaý organdarynyń úılestirýshisi bolyp tanylǵandyǵy edi. Prezıdenttiń 1997 jylǵy 22 sáýirdegi Jarlyǵymen Bas prokýratýranyń janynan memlekettik organdardyń aqparattyq qyzmetterin biriktirý arqyly Quqyqtyq statıs­tıka jáne aqparat ortalyǵy quryldy.

– Búginde mekemeniń kúndelikti qyzmeti joǵaryda atalǵan sheshimniń ýaqtyly jáne meıilinshe durys qabyldanǵanyn tolyq dáleldep otyr dep aıta alamyz ba?

– Ortalyq búkil qylmystyq úrdistiń aı­na­lymyn qamtyǵan jańa uıymdastyrý jaǵ­daıyndaǵy statıstıkalyq eseptilik júıesin qura aldy. Barlyq kúsh el basshylyǵyn qyl­mystylyq jaıyndaǵy shynaıy aqparatpen qamtamasyz etýge baǵyttalyp, óz kezeginde qaýip­sizdikti odan ári nyǵaıtýǵa arnalǵan shara­lardy qabyldaýǵa serpin berdi. Elba­sy­nyń 2003 jyldyń 28 naýryzynda Bas pro­kýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komı­tetin qurý týraly Jarlyqqa qol qoıýy ke­lesi kezeńniń basy boldy. Osyǵan oraı K­o­mıtettiń aýmaqtyq organdary oblystyq pro­kýratýralardyń quramynan bólinip, der­bestikke ıe boldy. Alǵashynda, Komıtet quzy­retine tek qylmystyq saladaǵy quqyq­tyq statıstıkany qalyptastyrý ǵana tıesili bolsa, keıinnen qyzmet aýqymy azamattyq jáne ákimshilik salalardy qamtý arqyly keńeıdi, sondaı-aq salaaralyq qosymsha esepke alýlar da engizil­di. 2003 jylǵy jeltoqsanda «Memlekettik quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý týraly» Zań qabyldanyp, quqyqtyq statıstıka salasyndaǵy ýákiletti organnyń mártebesi, mindetteri men qyzmetteri, sonymen qatar zańnamaǵa sáıkes quqyqtyq statıstıkalyq aqparatty usynýǵa mindetti quqyq qorǵaý organdary, sot jáne ózge de memlekettik organdar quramyna kirgen onyń sýbektileriniń tizbesi anyqtaldy. Komıtettiń negizgi mindet­teri retinde memlekettik organdardy, jeke jáne zańdy tulǵalardy eldegi zańdylyq, quqyqtyq tártip jaǵdaıy týraly aqparatpen tıimdi jáne jetkilikti qamtamasyz etý, oǵan qosa memlekettik quqyqtyq aqparattyq sta­tıs­tıkalyq júıeni turaqty túrde jetil­dirý ári damytý belgilendi. Sodan bastap Ko­mıtet eldegi quqyqtyq ahýal týraly bir­den bir tolyq ári anyq aqparat kózi retinde Prezıdent Ákimshiligin, Qaýipsizdik Keńesin, Úkimetti, ózge de memlekettik organdar­dy qyl­mystyqpen, quqyq buzýshylyq­tar­men, sybaılas jemqorlyqpen jáne nashaqor­lyq­pen kúres jaǵdaıy týraly, azamattar óti­ni­shiniń qaralýy, bızneske tekserýler júrgizý, sot­tar­daǵy ister boıynsha jáne jalpy el­degi zań­dylyqtyń saqtalýy týraly resmı sta­tıs­tıkalyq derektermen qamtamasyz ete bastady.

Damýdyń kelesi kezeńi retinde 2004-2009 jyldar aralyǵyn aıtýǵa bolady. Bul kezeńde avtomattandyrý úrdisi bastaldy. Úkimet tarapynan keshendi materıaldyq-tehnıkalyq qaıta jabdyqtaýdy jáne zamanaýı aqparattyq júıelerdi engizýdi kózdeıtin 2005-2007 jyldarǵa arnalǵan orta merzimdi Damý baǵdarlamasy qabyldandy. Baǵdarlama zamanaýı baza qurýǵa jaǵdaı jasady. Prokýrorlyq ókilettikterdiń bolýy, sondaı-aq aqparattyq tehnologııalardyń engizilýi, aqparatty jınaqtaýǵa jáne óńdeýge ǵana emes, quqyq qorǵaý jáne sot organdarynda tekserý júrgizýge de múmkindik berdi. Komıtet endi statıstıkalyq málimetterdi qalyptastyryp qana qoımaı, esepke alý-tirkeý jáne esep tártipterindegi buzýshylyq faktileriniń jolyn kese alatyn, quqyq qorǵaý salasyndaǵy jaǵymsyz úrdisterdi anyqtaıtyn basymdyqqa ıe boldy.

2011 jyly Komıtet qylmystyq qýdalaý organdarynda aryzdardyń elektrondy tirkelýin engizdi. Endi aryzdar jedel qaralyp, neǵurlym sapaly, tolyq ári obektıvti tekseriletin boldy, sheshilmegen aryzdar sany burynǵydan edáýir tómendedi. Qylmystardy jasyrýdyń jolyn kesý maqsatynda, elimizde qylmystyq qýdalaý organdary qyzmetkerleriniń qylmystyq jaýapkershiligi engizildi. «Quqyq qorǵaý qyzmeti týraly» Zańymen qylmystardy ja­syrý­ǵa jol bermeý sharalaryn qabylda­maǵa­ny úshin basshylardyń jumystan shyǵa­rylýy kózdeldi. Qabyldanǵan sharalar ja­syrylǵan qylmystardyń sanyn on esege deıin qysqartýǵa múmkindik berdi. Bul kúndelikti jumysymyzda zaman úrdisine saı jańa elektrondy tehnologııalardy myq­tap engizýimizdiń ıgi jemisi edi. Shyn mánin­de, atalǵan faktiler qasaqana jasyrý bolyp tabylmaıdy, alaıda bolǵan jaǵ­daı­dy qoldanystaǵy qylmystyq is júr­gizý zańnamasyna sáıkes anyqtaý úshin, sot­qa deıingi tergep-tekserýdiń bastalýyn talap etetin baǵalaý sıpatyna ıe. Osy­laı­sha, Komıtet barlyq postkeńestik elge tán bolǵan qylmystyq týraly «basqa­ry­latyn» statıstıkany joıdy.

– Qazaqstannan basqa burynǵy KSRO quramynda bolǵan qandaı elder quqyqtyq statıstıkany prokýratýranyń quzyryna berý jolyn ustandy?

– Quqyqtyq statıstıka ınstıtýtyn qaıta qurý, sonyń ishinde prokýratýra organdaryna ókilettikti berý arqyly arnaıy esepke alýdy júrgizý tek Qazaqstanda iske asyryldy. Tájirıbemizdi postkeńestik elderdegi, sondaı-aq alys shetelderdegi áriptesterimiz de zerdeleýde. Mysaly, jaqyn ýaqytta ǵana Reseı, Qyrǵyzstan, О́zbekstan jáne Ýk­raı­nanyń quqyqtyq júıeleri uqsas bol­ǵan­dyqtan, quqyqtyq statıstıkany prokýra­týra organdarynyń júrgizýine berdi. Bul elder­de quqyq qorǵaý qyzmetiniń osy baǵy­ty qurylý satysynda. Birikken Ulttar Uıy­my sarapshylarynyń aıtýynsha, Qazaq­stannyń biryńǵaı quqyqtyq statıstıkasy – bul qylmystyqty baqylaýdyń tıim­di quraly. Halyqaralyq aqparattyq jú­ıe­ge yqpaldastyrý maqsatynda biz halyq­ara­­lyq áriptestikti, sondaı-aq ózge memleketter­men ózara aqparat almasýdy jolǵa qoıyp kelemiz.

– Komıtet kásipkerlerdiń quqyqtaryn qorǵaý boıynsha qandaı jumystar júrgizip jatyr?

– Baqylaý jáne qadaǵalaý organdary­nyń kásipkerlerdi tekserýin esepke alý, olardy tirkeý – Komıtettiń arnaıy qyzmet túrleriniń biri. Bul rette 2003 jyldan beri Komıtet zańsyz tekserýdi tirkeýden bas tartýǵa quqyly, ol konstıtýsııalyq quqyq­tardy qorǵaý jáne kásipkerlik qyzmettiń bostan­dyǵyn qamtamasyz etý jónindegi pármendi mehanızmi bolyp tabylady. 2014 jyldan beri Komıtet tekserýlerdi úılestirý qyzmetin iske asyrady, sol arqyly kásipkerlerdi jón­siz tekserýge, tekserýshi organdardyń te­ris talaptaryna jol berilmeıdi, osylaısha bız­neske qysym kórsetý de tómendedi. Osy óki­lettikterdi júzege asyrý maqsatynda 2019 jyl­dan beri «Tekserý sýbektileri men obek­ti­leriniń biryńǵaı tizilimi» (TSOBT) aq­pa­rat­tyq júıesi jumys isteıdi. Bul júıe­de bız­nes sýbektilerin tekserýdi iske asyrý me­hanızmi tolyq avtomattandyrylǵan. Ká­sip­kerdiń ózi de taǵaıyndalǵan tekserý­ler týraly aldyn-ala bilip otyratyn bol­dy. Ká­sip­kerler tekserýge nemese tekserý ná­tı­­je­lerimen kelispegen jaǵdaıda, tek­serý­shi­­lerdiń áreketine TSOBT júıesiniń kásip­ker­­lerge arnalǵan «Bıznes tiregi» mobıldi qo­sym­shasy – Qamqor arqyly shaǵymdana alady.

Qazir, Memleket basshysynyń mıkro jáne shaǵyn kásipkerlikti tekserýlerge engizgen moratorııi eskerile otyryp, tekserýlerdiń ortasha jyldyq kórsetkishi 2020-2021 jyldary 70 myń tekserýge deıin qysqartyldy.

– Aldyńǵy qatarly sıfrly tehnologııalardy engizýde Komıtet búgingi kúni qandaı mindetterdi oryndap jatyr?

– «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdar­lamasy aıasynda «Elektrondy qylmys­tyq is», «Ákimshilik quqyq buzýshylyqtardyń biryńǵaı tizilimi», «Tekserý sýbektileri men obektileriniń biryńǵaı tizilimi», «Analı­tıka­lyq ortalyq» jáne Sıfrlyq damý, ınnova­sııalar jáne aeroǵarysh óner­kási­bi mınıstr­ligimen birlesip «Elektrondy ótinishter» sııaqty sıfrly jobalardy júzege asyrýdamyz.

«Ákimshilik is júrgizýlerdiń biryńǵaı tizilimi» (ÁIBT) jobasyna qatysty aıtar bolsaq, Komıtet búgingi kúni búkil ákim­shi­lik jaýapkershilikke tartý prosesin sıfr­landyrýǵa kiristi. Prosesterdi kezeń-kezeńimen avtomattandyrý isi buryn tirkelmeı jasyrylǵan quqyq buzýshy­lyqtardy kóleńkeden alyp shyqty.

Sıfrlandyrýdyń arqasynda quqyq buzýshylyqtardy tirkeý ýaqyttyń da, rásimderdiń de shyǵynyn azaıtty. Buryn jol polısııasy qyzmetkeri Jol qozǵalysy erejelerin buzǵany úshin avtokólik júrgizý­shisin toqtatyp, osy buzýshylyqty tirkeýge jarty saǵat ýaqyt jumsasa, qazir oǵan 5-7 mınýt qana ketedi. «Elektrondy ótinish» joba­syn engizý (azamattardyń ótinish­teri­men jumys jasaýǵa arnalǵan biryńǵaı plat­forma) barlyq memlekettik organǵa orta­lyqtan bastap aýyldyq aımaqtarǵa deıin biryńǵaı aqparattyq júıede ótinishtermen jumys isteýge múmkindik berdi.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyr­masyna sáıkes quqyq qorǵaý organ­dary­nyń kúndelikti qyzmetine aldyńǵy qatarly sıfrly tehnologııalardy engizý jónindegi jumys turaqty negizde jalǵasýda. Sıfr­ly jańalyqtardy quqyq qorǵaý organ­darynyń da, basqa memlekettik organdardyń da jumysyna engizý boıynsha is-sharalardy iske asyrý birizdi jáne júıeli túrde júrgi­zilip jatyr.

– Komıtettiń aldynda qandaı basym mindetter tur?

– Mindet kóp, alaıda olardyń barlyǵyn bir suhbat aıasynda qamtyp aıtyp shyǵý múm­kin emes. Degenmen alda turǵan mindet­terdiń negizgileriniń biri retinde Memleket basshysynyń quqyq qorǵaý qyzmetin jańǵyrtý jónindegi tapsyrmalaryn iske asyrý boıynsha Bas prokýror bekitken Komıtettiń 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan Damý strategııasyna sáıkes is-sharalardy júzege asyrý ekenin aıta keteıin. Biz, SDTBT-ni (Sotqa deıingi tergep-tekserýlerdiń biryń­ǵaı tizilimi) jetildirýdi jáne jańa ju­mys jaǵdaılaryna beıimdeýdi odan ári jalǵas­tyra beretin bolamyz. Oǵan qosa, azamat­tardyń máselelerin sheshý boıynsha «Halyq únine qulaq asatyn memleket» saıasatyn iske asyrý, sondaı-aq ákimshilik, azamattyq jáne qylmystyq salalarda, atqarýshylyq is júrgizýde shynaıy quqyqtyq aqparatpen qamtamasyz etý úshin taldaý quraldaryn ázirleý jumysy jalǵasýda.

– Komıtet tarıhynda ózindik qoltań­basyn qaldyrǵan azamattar jóninde aıta ketseńiz.

– Prokýratýra organdaryna quqyq­tyq statıstıkany júrgizý qyzmetiniń berilýi Bas prokýrorlardyń sińirgen eńbeginiń nátı­jesi ekeni kúmánsiz. Al Komıtetke ár jyl­dary B.M.Mamytov, A.B.Aǵmanov, Z.S.Laq­paev, R.S.Haırýllın, G.V.Kım, M.M.Ah­met­janov, S.M.Aıtpaeva, B.B.Mýsın, Q.T.Ja­qypbaev basshylyq etti. Barlyq bas­­shy­ memlekettik quqyqtyq statıstıka ıns­­­tı­týtynyń qurylýyna jáne damýy­na eleý­li úles qosty. Árqaısysy osy jyl­dar aralyǵynda elimizdegi zańdy­lyq pen quqyq­tyq tártipti nyǵaıtýǵa óz úle­s­terin qosqan kóptegen tájirıbeli kásibı zańgerdi tárbıeledi. Komıtet qyzmetine eń joǵarǵy baǵany Elbasy 2013 jyldyń mamyrynda berdi, oǵan dálel – Qazaqstan tarı­hyn­da tuńǵysh ret áıel zatyna, sol kezeń­degi Komıtet tóraıymy Sáýle Aıtpaevaǵa «3-dárejeli memlekettik ádilet keńesshisi» synyptyq sheni berildi. Árıne, barlyq bas­tamany laıyqty jalǵastyryp, búginde qo­ıylǵan mindetterdiń oryndalýyn qam­tama­syz etip júrgen Komıtettiń qazirgi ujy­my­nyń eren eńbegin de atap ótý qajet.

Sózimdi qorytyndylaı kele, Táýelsiz­dik kúniniń qarsańynda qazaqstandyq­­tar­dy Táýelsizdigimizdiń 30 jyldyq mere­kesi­men quttyqtaımyn. 2021 jyldyń 6 jeltoq­sanynda Táýelsiz Qazaqstannyń prokýratýra organdarynyń qurylǵanyna 30 jyl tolady. Osyǵan oraı barlyq prokýratýra qyzmet­kerin kásibı merekemizben quttyqtaımyn. Elimizge yrys-bereke tileımin!