Adam quqyǵy qylmystyq-atqarý júıesinde qatań saqtalýǵa tıis

Zańnama jańartylyp, tergeý ádistemesi túzildi

Strategııalyq qujatta Pre­zı­dent: «Azaptaǵany úshin qyl­mystyq jaýapkershilik belgi­leıtin zańnamany Azaptaýǵa jáne basqa da qatygez, adamgershilikke jatpaıtyn is-áreketterge qarsy konvensııanyń erejelerine sáıkestendirý kerek» dep shegelep, azamattardyń qaýipsizdigi zań ústemdiginiń ornyǵýynan bastalatynyn da eskertken edi. Pre­zıdent janyndaǵy Adam qu­­qyqtary jónindegi komıs­sııa­­nyń kezekti otyrysynda da azaptaý qylmysy qyzý tal­qy­ǵa tústi. Keńeste elimizdiń zań shy­ǵarýshy, atqarýshy jáne sot tarmaqtary organdarynyń, ha­lyq­aralyq jáne úkimettik emes uıymdardyń ókilderi men advo­kattar bul máselege erekshe toq­talyp, azaptaýlarǵa jáne qa­tygez qarym-qatynastyń basqa da túrlerine qarsy is-qımyl sa­lasynda atqarylyp jatqan is-sharalarǵa basa nazar aýdarǵan edi.

Jıynda adam quqyqtaryn qam­tamasyz etý jáne prokýratýra organdarynyń róli týraly baıan­dama jasaǵan Bas prokýrordyń birinshi oryn­basary Berik Asylov Qazaq­stan­nyń 1998 jyly BUU Azap­taý­larǵa qarsy konvensııasyna qo­sylǵan jáne 2008 jyly onyń Fakýltatıvtik hattamasyn ra­tıfıkasııalaǵan kezden bastap belgili bir ilgerileýge qol jet­kizgenin atap ótti. Onyń málim­deýinshe, eń birinshiden, barlyq normatıvtik-quqyqtyq baza qaı­ta qaralyp, azaptaý Qyl­mystyq kodekste jeke bap bolyp aıqyndaldy.

Al 2014 jyldan bas­tap Ko­dekstegi 146-baptyń sanksııa­sy qatańdatyldy. Azaptaýǵa bar­ǵandarǵa raqymshylyq jasal­maıdy. Qylmystyń merzimi eski­rip ketse de, kináli ókinse de, eki jaq ózara tatýlassa da jazyqty jandy jaýapkershilikten bosatýǵa zań júzinde tyıym salynady. Bul degenińiz – azaptaýdy jasaǵan adam­dar ekstremıstermen, terrorıstermen, pedofıldermen jáne uıymdasqan qylmysty top mú­shelerimen bir qatarǵa qoıy­lady degen sóz. Sondaı-aq 2017 jyly azaptaý qurbandaryn qor­ǵaý jónindegi ulttyq tetikter men tártipter túzilgen Ystanbul hat­tamasynyń negizinde azaptaý­dy tergeý ádistemesi jasaldy. Búginde «Mıranda erejesi» keńi­nen qoldanylady, alqabıler soty ınstıtýty jumys isteıdi, ter­geý sýdıasynyń fıgýrasy paıda­ boldy, sanksııalardy prokýr­ordan sotqa berdik. Munyń bar­ly­ǵy álemdik tájirıbeden alyn­ǵan jańa ádis-tásilder. Elimiz­diń quqyq qorǵaý organdary júıe­si­ne kezeń-kezeńimen engizilip jat­qan bul tájirıbelerdiń ­bas­ty kózdegeni – azamattardyń kons­tıtýsııalyq quqyqtarynyń buzy­lýyn azaıtý.

Azaptaýdyń eń jıi anyqta­la­tyn orny – túzeý mekemeleri. Sol sebepti de qazirgi tańda bas bos­tandyǵynan aıyrý oryndaryna erekshe nazar aýdarylyp otyr. Búginde elimizdiń birneshe aımaǵynda, atap aıtar bolsa, Alma­ty, Qaraǵandy jáne Shyǵys Qazaqstan sekildi kolonııalary kóp oblystarda arnaıy prokýratýralar qurylǵan. Onyń ústine mekeme ákimshiligi qamaýdaǵylardyń quqyǵyna áser etetin kez kelgen sheshimdi qabyldar kezde, máselen, jaza qoldaný, mekemeniń túrin óz­gertý, qaýipsiz orynǵa aýystyrý – osynyń barlyǵy týraly zań­namalyq túrde prokýrorǵa habarlaý mindetteldi.

Qazaqstanda qabyldanǵan sońǵy zańnamalarda kez kelgen tul­ǵaǵa qatysty azaptaý men qa­tal jazalardy qoldanýǵa, olar­dyń ar-namysyn qorlaýǵa tyıym salynǵan. Atalǵan prınsıpter Qylmystyq atqarý jáne Qylmys­tyq is júrgizý kodeksterin jetil­dire tústi. Sondyqtan halyq­ara­lyq quqyqtyq normalar men gýmanızasııaǵa baǵyttalǵan is-sharalary odan ári jalǵastyrýdyń mańyzy óte zor.

«Azaptaýdy dáleldeý óte qıyn»

B.Asylovtyń aıtýynsha, bú­gin­de elimizdegi kolonııalarda elek­trondy ótinish termınaldary ornatylǵan. Iаǵnı qamaýda otyr­ǵandar aryz-shaǵymdaryn mekeme ákimshiliginiń baqylaýynsyz, bir­den quzyrly organdarǵa joldaı alady. Dál osy tásilmen jyl ba­synan beri 2,5 myńnan astam sha­ǵym túsken bolsa, onyń 1800-i pro­kýrorǵa, 350-i qylmystyq qý­dalaý organdaryna, al 380 ótinish shartty túrde merziminen buryn bosatý men jazany aýys­ty­rýǵa qatysty joldanǵan. Bas pro­kýrordyń birinshi orynbasary «bul ózgeristerdiń barlyǵy túzeý mekemelerindegi jaǵdaıǵa áser etpeı qoımaıdy», deıdi. Al san­dar bul máseleniń qanshalyqty ózekti ekenin ańǵartady. Sebebi sońǵy eki jylda elimizde azaptaý babymen qylmystyq atqarý júıe­siniń 18 qyzmetkeri isti bolǵan. Bul san aldyńǵy úsh jylmen salystyrǵanda eki esege kóp.

«Azaptaýǵa qatysty kelip túsip jatqan sıgnaldar óte kóp. Sol sebepti de bul másele ózek­tili­gin­ joımaı otyr. Máselen, 2018-2020 jyldary 2077 sotqa deıingi ter­geý isi tirkelse, onyń 1536-sy ishki ister organdary, al qalǵan 477 derek qylmystyq atqarý jú­ıe­si qyzmetkerleriniń ústinen qoz­ǵalǵan. Bul faktilerdiń tek keı­bireýin ǵana rastaý múmkin boldy. Al qalǵandary oqıǵanyń ne qyl­mys quramynyń bolmaýyna baı­lanysty qysqartyldy», degen Bas prokýratýra ókili azaptaýdy dá­leldeýdiń kúrdeliligi ár­qashan jazanyń bultartpasty­ǵy qa­ǵıdatyn qamtamasyz etýge múm­­­kin­dik bermeıtinin de ashyq aıtty.

«Munyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, ótinish berýshiler kóbine-kóp bolǵan jaıt týra­ly tıisti organdarǵa biraz ýaqyt ótip ketkennen keıin habarlaıdy. Iаǵnı ýaqytty óltirip ala­dy. Al mundaı kezde dáleldemelerdi «izin sýytpaı» bekitý múmkin emes. Ekinshiden, málimdemeler­diń edáýir bóligi psıhologııa­lyq azap­taý­ǵa qatysty. Al shy­ny ke­rek mu­ny dáleldeý óte qıyn. Úshinshiden, qylmystyq qýda­laý organdary men túzeý me­kemeleriniń qyzmettik ǵıma­rat­tary beınebaqylaý qu­ryl­ǵy­larymen tolyq jabdyq­tal­maǵan. Keı kabınetterde kamera múl­de joq. Beınejazba jasalǵan kún­niń ózinde 10-15 kúnnen keıin on­daǵy búkil málimet avtomatty túr­de óshiriledi. Sebebi, quryl­ǵy­lardyń jad kólemi óte tómen», degen B.Asylov sóz arasynda dáleldemelerdi ýaqtyly jınamaıtyn, isti qalaı bolsa solaı júrgizetin keı tergeýshilerdiń biliksizdigin de synǵa aldy.

Al «Azaptaý – bul qyzmet ba­rysynda birneshe ret betpe-bet kelgen ózek­ti taqyrybym» de­gen advo­kat Ásel Toqaeva osy sanat­taǵy isterdi tergeý ke­zin­­de nazar aýdarý­ǵa tıis bir­qa­tar vedomstvolyq múd­deni atap ótti. Ol sondaı-aq azaptaý­dyń aldyn alý úshin barlyq túzeý­ me­ke­me­lerine jappaı beıne­baqylaý ka­meralaryn or­natýǵa qatysty qaýpin de bil­dir­di. Advokattyń aıtýynsha, mun­daı «min­detti ba­qylaý» advokat­tyń jumysyna kedergi keltirýi ábden múmkin. «Se­bebi biz klıentterimizben kezdeskende syrt kózdiń baqylap turýy keıbir quqyqtarymyzdy shekteıdi ári jumysymyzǵa edáýir kedergi bolary anyq. Sol sebepti jappaı kamera ornatý máselesine mu­qııat bolǵan jón. Men bul má­seleni buǵan deıin de birneshe márte kótergenmin, barlyq dıalog alań­darynda da aıtylyp júr», deıdi ol.

Sıfrly qurylǵylardyń kómegi qandaı?

Túzeý mekemelerinde ornatyl­ǵan elektrondy termınaldar bul máseleni sheshýge qanshalyqty yqpal etti? Qazirgi tańda qan­sha túzeý mekemesi tolyq beıne­ba­qylaý kamerasymen jabdyq­tal­ǵan? Jalpy kolonııalardy jappaı beınebaqylaý júıesi­men qamtamasyz etý azaptaýdy aýyz­dyqtaı ala ma? Azaptaýdy dá­lel­deý qanshalyqty qıyn? Pro­­ký­ratýra ókili keltirgen azap­taýǵa qatysty sotty bolǵan 18 QAJ qyzmetkeri týraly derek jalpy elimizdegi kolonııalardaǵy jaǵdaıǵa qanshalyqty áser etedi?

Biz osy suraqtarymyzdy IIM-niń Qylmystyq atqarý júıe­si komıtetine joldaǵan edik. Saýaldarymyzǵa jan-jaqty jaýap bergen komıtettiń Ideolo­gııalyq jáne ımıdjdik jumys bó­liminiń aǵa ınspektory Ro­man Telenkov sózin «QAJ qyz­metkerleri tarapynan sottal­ǵan­dardy azaptaý máselesi QAJK jáne IIM basshylyǵynyń erekshe baqylaýynda tur» dep bastady. «Jeke quram tarapynan zańsyz is-áreketter faktileri anyqtalǵan jaǵdaıda, komıtettiń О́zindik qaýipsizdik basqarmasynyń qyz­metkerleri prokýratýra organdarymen birlesip qyzmettik tergeý júrgizedi. Qyzmetkerlerdiń laýazymdyq ókilettikterin asyra paıdalanǵany rastalǵan jaǵdaıda, olarǵa qatysty jumystan shy­ǵa­rýǵa deıingi qatań sharalar qol­danylady», degen ádilet kapıtany «Nelikten sotqa joldanǵan isterdiń birazy keri qaıtarylyp jatady?» degen suraǵymyzǵa: «Keıde sottalǵandar mekeme ákim­shiliginiń, qoǵamnyń nemese bu­qaralyq aqparat quraldarynyń na­zaryn aýdarý úshin ádeıi zańsyz is-áreketterge baryp jatady. Eger bul jaǵdaı rastalsa, sondaı-aq qylmys quramy anyqtalmasa sotqa joldanǵan ister keri qaıta­rylady», dep jaýap berdi.

QAJ komıtetiniń málimetine súıensek, qazirgi tańda elimizde 80 mekeme, onyń ishinde 64 túzeý me­kemesi, 16 tergeý ızolıatory bar. Beınebaqylaý kameralary me­­keme ishinde de, kúzet perımet­rin­­de de ornatylǵan. Aldaǵy ýaqyt­ta QAJ mekemelerin beı­ne­ba­qy­laý júıelerimen tolyq qam­tam­syz etý josparlanyp otyr. Ko­mı­tet ókiliniń aıtýyn­sha, bul sottal­ǵandardyń qu­qyq­qa qarsy áre­ket­teriniń, onyń ishin­­de qashý áre­ket­teriniń aldyn alýǵa múmkin­dik beredi. Sondaı-aq naqty ýaqyt rejiminde ba­qy­laýdy qam­tamasyz etetin kamera QAJ qyz­metkerlerdiń de, sot­tal­ǵandardyń da zańsyz áre­ket­te­riniń aldyn alýǵa, bol­dyr­maý­ǵa nemese olar­dyń týyn­daý se­bep­terin anyq­taý­ǵa múm­kindik beredi.

«Respýblıka boıynsha mekemelerde barlyǵy 14 417 beıne baqy­laý kamerasy iske qosylǵan. Onyń ishinde, 5 522 kamera sıfr­ly qurylǵy bolǵandyqtan olar­dy jańa beınebaqylaý júıe­lerimen paıdalanýǵa bolady. Al 9 myńǵa jýyq kamera analog­ty. Olardyń tehnıkalyq sıpat­tamalary eskirgen jáne zamanaýı sıfrly beınebaqylaý júıe­lerimen ıntegrasııalanýǵa kel­meıdi», degen R.Telenkov QAJ meke­melerinde «soqyr aı­maq­tar­dy» boldyrmaý úshin áli 39 myń­nan astam sıfrly beınekame­ra qa­jet ekenin de alǵa tartty. Qa­zir­gi tańda túzeý mekemelerinde sıfr­ly beınebaqylaý kamera­sy­na qajettilik áli 86 paıyzdy quraı­dy.

Qazirgi tańda QAJ sottalǵan­dar­ǵa shaǵym berý úshin elektron­dy termınaldardyń sıfrly servısin engizýge erekshe mán berip otyr. Bul baǵytta penıten­sıarlyq júıeni jańǵyrtý ju­mystary da belsendi júrgizilip keledi. R.Telenkov jazasyn ótep júrgen azamattardyń esh keder­gisiz zańgerlik, medısınalyq jáne psı­hologııalyq kómek alýǵa qu­qyly ekenin de alǵa tartty. Son­daı-aq olarǵa eńbek qaýipsizdigine, áleýmettik, zeınetaqymen qam­tama­syz etýge jáne jazany óteý jaǵdaılarynyń normalaryn saqtaýǵa kepildik berilgen. «Qyl­mystyq atqarý júıesiniń basty mindeti – sottalǵandardyń ustaý sapasyn baqylaý, olardy qaıta áleýmettendirý jáne olarǵa jazany óteýdiń tıisti jaǵdaılaryn qamtamasyz etý», degen komıtet ókili elektrondy termınaldarǵa qatysty suraǵymyzǵa egjeı-tegjeı jaýap berdi.

«Elektrondy termınaldar sot­talǵandarǵa tikeleı pro­ký­ratýraǵa, al keıinnen sotqa, sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigine jáne ózindik qaýipsizdik bólimshelerine ji­berýge múmkindik beredi. Bul prosedýra shaǵymdardy qabyldaý jáne olardy jedel óńdeý pro­sesin edáýir jedeldetti. Pro­kýratýra organdary men Qyl­mys­­tyq-atqarý júıesiniń aqpa­rat­tyq júıelerin biriktirý bıyl 1 aqpanda aıaqtaldy. Sottal­ǵan­dardyń shart­ty túrde mer­ziminen buryn bo­satýǵa jáne ja­zanyń ótelmegen bó­ligin jaza­nyń neǵurlym jeńil túrimen aýys­tyrýǵa shaǵymdar, ótinishter men ótinish hattar berý ser­vı­si iske qo­syldy», degen ko­mıtet qyz­­metkeri QAJ da­mytýdyń Jol kartasyna sáıkes 2019-2023 jyldarǵa 121 termınal satyp alynǵanyn da habar­lady. Bul termınaldardyń barlyǵy sot­talǵandar úshin qoljetimdi oryn­darda qoıylǵan, sondaı-aq ter­mınal­darǵa úzdiksiz beınebaqylaý júr­giziledi. «Qazirgi ýaqytta QAJ mekemelerimen sottalǵandardyń bıometrııalyq derekterin tirkeý jáne osy termınaldardy paıdalaný erejelerin túsindirý boıynsha jumystar jalǵasýda», deıdi R.Telenkov.

TÚIIN. Azaptaý – álem elderin alańdatqan máseleniń biri. Sarapshylar Qylmystyq kodekstegi 146-bapty ádette «arsyzdardyń isi» dep te ataıdy. О́ıtkeni rasymen de bul qarapaıym qylmys emes. Kóbine shen taqqan «zań qyzmetkerleri», laýazymdy adamdar baratyn bul zańsyzdyqty áshkereleýdiń qıyndyqtary da jetip artylady. Túrmedegilerdiń jabyq aımaqta kórgen qorlyǵyn dáleldeý de qıyn. Keıde tipti múmkin emes. Shyndap kelgende quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń ózderin kúdikti retinde kórý de óte aýyr.