Táýelsizdikti álemge tanytqan qazaq kúresi

Qazaq kúresin IýNESKO moıyndady

О́z kezeginde Elbasy Nursultan Ábishuly ulttyq kúresimiz jaıly: «Bul bizdiń halqymyz­dyń dástúrli kúres óneri. Aýyldaǵy balalar ejelden kúrespen shu­ǵyldanyp, óz mashyqtaryn jetil­dirgen. Ákeler óz balalaryna kúrestiń amal-tásilderin úı­retken. Men bul jarysty tolyq qoldaımyn. Bolashaqta jarystyń odan ári damıtynyna, al onyń qazirgi qatysýshylarynyń arasynan Balýan Sholaq, Qajymuqan sııaqty qazaqtyń kóptegen uly balýandarynyń dańqty jolyn jalǵastyratyn sportshylar shy­ǵatynyna senimdimin. Týrnır halyqaralyq deńgeıge shyǵyp, qurlyqtyq jáne olımpıadalyq oıyndar baǵdarlamalarynyń bir bólshegine aınalady, elimizdiń atyn shyǵarady dep úmittenemin. Bul – halyq úshin úlken mereke. Bizdiń jastarymyz salamatty ómir saltyn ustanýǵa tyrysyp, densaýlyǵyn jetildirýi tıis. Sonyń arqasynda memleketimiz ben qoǵamymyzdyń negizi myqty bolady» degen edi.

Osy oraıda, áńgimeni áýelden bastasaq, elimiz táýelsizdik alǵan 1991 jyldan bastap, qazaq kúresi ózindik jańa jolymen damı bas­tady. Memleket tarapynan dene tárbıesi jáne sporttyń elimizde keń damýyna arnalǵan zańnamalar men sheshimder qabyldandy, qarjy­lyq kómek-qoldaý óse bastady, jańadan sport mektepteri ashylyp buqaralyq sportqa jol ashyldy. Sondaı-aq qazaq kúresinen el chempıonaty men kýbogy, halyqaralyq jáne respýblıkalyq týrnırler, Azııa, Álem birinshilikteri, halyq­aralyq jarystar ótkizilip balýandardy daıarlaý sapasy artty.

Sonymen qatar táýelsizdik jyldary Respýblıkalyq qazaq kúres federasııasy, Halyqaralyq qazaq kúresi federasııasy jáne Dúnıejúzilik qazaq kúresi federasııalary quryldy. О́tken jyly bul federasııalardyń basyn biriktirgen Qazaq kuresi assosıasııasy quryldy. Assosıasııanyń basty maqsaty – qazaq kúresin halyqaralyq dárejede damytyp nasıhattaý jáne buqaralyq sport retinde keń jol ashý ekeni anyq.

Bul jerde atap óterlik úlken qýanysh­ty oqıǵa – qazaq kúresi 2016 jyly IýNESKO-nyń Dúnıejúzilik materıal­dyq emes muralar tizimine engizildi. Qazir­gi tańda qazaq kúresin halyqaralyq sport túri retinde 40-qa taıaý memleket tolyq moıyndap otyr.

«Qazirgi kezde qazaq kúresin elimizde jáne halyqaralyq deń­geıde buqaralyq sport túri retinde damytý arqyly aza­mat­­tardyń, uıymdar men sporttyq jáne qoǵamdyq ómirdiń basqa da sýbek­tileri arasynda áleýmettik, máde­nı, sport­tyq, shyǵarmashylyq, isker­lik qarym-qa­ty­nastardy nyǵaıtý maqsa­tynda, son­daı-aq osy kúres arqyly jastar­dyń boıynda otansúıgish qasıetti qalyp­tas­tyrýǵa yqpal etý, qazaq kúresi­niń ǵylym retinde zerttelýine múmkin­dik týǵyzý» deıdi Qazaq kuresi asso­sıa­sııa­synyń basqarýshy dırektory, Qazaq­stan Respýblıkasyna eńbek sińir­gen jat­tyqtyrýshy Erbol Qýantaıuly myrza.

 Qazaq kúresine serpin bergen joba

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, táýelsiz­dik jyldary qazaq kúre­siniń jańa saty­ǵa kóterilip, zamanaýı sıpat alýy­na hám sporttyq saıys retinde kó­rer­menderdiń kózaıymyna aınalýyna áser etken «Qazaq­stan barysy» týrnıri. Bul jobany negiz­deý­shi ultjandy tul­ǵa – Arman Shoraev. Bul azamat buqara­lyq aqparat quraldaryna ber­gen suhbat­ta­rynda, atalǵan ıdeıany moń­ǵol ult­tyq kúresiniń mırastyq negizi­nen al­ǵa­ny jaıly aıtyp júr. Demek, bul ult­tyq jobanyń arǵy tegi baıyrǵy kósh­pen­diler mádenıetinde jatqany anyq. О́ıt­keni mońǵol kúresiniń túp-tamy­ry bizdiń dáýirimizden eki myń jyl bu­ryn­ǵy ǵun babalarǵa tán ekeni baıaǵyda anyqtalǵan.

Ýaqyt óte kele, «Qazaqstan bary­sy» jobasy qazaq kúres balýandaryn eli­mizdegi tabys­ty sportshylar qa­tar­yna qosyp, kúrestiń kásibı sport túri deń­geıine kóterilýine jol ashty. Respýblıkada «Álem barysy», «Eýra­zııa barysy», «Jas barys», «Halyq barysy», «Ásker barysy» sııaqty mańyzdy týrnırler ómir­ge keldi. Barlyq oblysta qazaq kúresi sportshylary­nyń sany men sapasy artty, balýandar­dyń álemdik úlken sporttyq saıys­tarda kú­resý­lerine múmkindik jasaldy.

Eń bastysy, Qazaqstan Respýblı­kasy­nyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazar­baevtyń júldesi úshin qazaq kúre­sinen «Qazaqstan barysy» respýblı­kalyq týrnıri 2011 jyldan bastap jyl saıyn turaqty ótip keledi. Bıyl bul týrnır Qazaqstan Respýblıkasy Táýel­sizdiginiń 30 jyldyǵy, Qajymuqan Muń­aıt­pasulynyń 150 jyldyǵyn mere­ke­­leý jáne ulttyq sport túrlerin d­amy­­tý arqyly salamatty ómir saltyn qa­lyp­tastyrý, jas­tardy ulttyq sport túr­­lerimen shuǵyldanýǵa tartý arqyly olar­dyń boıynda otansúıgishtik sezim­di qa­lyp­tastyrý maqsatynda uıym­dastyryldy.

 Qazaq kuresi assosıasııasynyń Sportty damytý dırektory Baqdáýlet Sábıtov: ««Qazaqstan barysy» týrnıri buqaralyq sıpatqa ıe bolyp otyr. Sońǵy tórt jylda qazaq kúresimen shu­ǵyl­danatyn azamattardyń sany 30 myń­nan 130 myń­ǵa jetti. Teleaýdıtorııa Qazaq­standa 6 mıl­lıonǵa jetip, álem boıyn­sha jar­ty mıl­lıardtan asty. Al besinshi týrnır­ge álem­niń 126 eli kýá boldy. Bul týrnır­di keńi­nen nasıhat­taý nátıjesinde ulttyq kúres­ke qyzy­ǵý­­shy­lar qatary ósip keledi. Jyl sanap jobanyń qarqyny kúsheıip, kórer­­menderdiń sany artýda. Osy jyldar arasynda jobaǵa aýyl, aýdan, oblys deńgeıinde 100 myńnan astam balýan qatysty. Ár jyly týrnırdi 9 myńnan astam jankúıer, 8 mıllıonnan astam kórermen tamashalaýda», deıdi.

Qazaq kúresiniń bolashaǵy qandaı?

Taqyryptaǵy suraqqa kelsek, bola­shaqta qazaq kúresi sózsiz damıdy. О́ıtkeni Elbasy jo­ǵaryda «Men bul jarysty tolyq qoldaımyn. Bolashaqta jarystyń odan ári damıtynyna, al onyń qazirgi qatysý­shylarynyń arasynan Balýan Sholaq, Qajymuqan sııaqty qazaqtyń kópte­gen uly balýannyń dańqty jo­ly­n jalǵas­tyratyn sportshylar shyǵatynyna senimdimin» degen sózdi beker aıtqan joq.

О́tken jyldan bastap Elbasy­nyń tapsyrýymen qazaq kúresi mektep baǵdarlamasyna engizilip, osy maqsatta Qazaq kuresi qaýym­dastyǵy mamandary tarapynan qazaq kúresiniń 100 saǵattyq oqý baǵdarlamasy daıyndaldy. 2020-2021 oqý jyly qanatqaqty joba negizinde Nur-Sultan qalasynda 23 mektepte deneshynyqtyrý pán­derine qazaq kúresi varıatıvti pán retinde engizildi.

Sonymen qatar Qazaq kuresi asso­sııa­sııasynyń janynan ashyl­ǵan Qazaq kuresi akademııasy tarapynan mektepterde qazaq kúresin oqytatyn, deneshynyqtyrý pániniń muǵalimderine arnaıy semınarlar uıymdastyrylýda. Semınar barysynda oqytýshylarǵa «Qazaq kúresiniń damý baǵyty», «Seksııaǵa arnalǵan baǵ­dar­­lamamen tanysý», «Medısınalyq saq­tyq­tar men talaptar» taqyryptarynda dáris oqylyp, ulttyq quramanyń bas bap­keri bastaǵan jattyqtyrýshylar kúres zalyn­da sheberlik saǵatyn ótkizýmen qatar, beldesý erejeleri men saqtyq shara­lary turǵysynan tájirıbelik keńes­ter berilýde. Alǵashynda, bul pán bar bol­ǵany 5 mektepte synaqtan ótkizý jos­par­lanǵan, alaıda, bilim salasynyń maman­dary, mektep basshylary men oqytý­shy­lardyń ótinishi bo­ıynsha 23 mektepke kóbeıip otyr. Nátıjesinde, qazaq kúre­sin mektep baǵdarlamasy arqyly jas urpaqtyń sanasyna sińiretin júıe qalyptasty.